.ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ

ತಿಕನಿಪಾತ-ಟೀಕಾ

೧. ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ

೧. ಬಾಲವಗ್ಗೋ

೧. ಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ತಿಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಭಯನ್ತಿ ಭೀತಿ ಚೇತಸೋ ಬ್ಯಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋ’’ತಿ. ಉಪದ್ದವೋತಿ ಅನ್ತರಾಯೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ವಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೇಕಗ್ಗತಾಕಾರೋ’’ತಿ. ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ಉಪಸಜ್ಜನಂ, ದೇವತೋಪಪೀಳಾದಿನಾ ಅಪ್ಪಟಿಕಾರವಿಘಾತಾಪತ್ತಿ. ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಕಾರಾಭಾವೇನ ವಿಹಞ್ಞಮಾನಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಓಸೀದನಕಾರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗನಾಕಾರೋ’’ತಿ. ಯಥಾವುತ್ತೇ ದಿವಸೇ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸೂತಿ ವಞ್ಚೇತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಂ ನಿಯಮಿತದಿವಸೇ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು. ದ್ವಾರೇ ಅಗ್ಗಿಂ ದತ್ವಾತಿ ಬಹಿ ಅನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಾಯ ದ್ವಾರೇ ಅಗ್ಗಿಂ ದತ್ವಾ.

ನಳೇಹಿ ಛನ್ನಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾತಿ ನಳೇಹಿ ತಿಣಚ್ಛದನಸಙ್ಖೇಪೇನ ಉಪರಿ ಛಾದೇತ್ವಾ ತೇಹಿಯೇವ ದಾರುಕುಟಿಕನಿಯಾಮೇನ ಪರಿತೋಪಿ ಛಾದಿತಾ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ತಿಣೇಹಿ ಛನ್ನತಂ ಸೇಸಸಮ್ಭಾರಾನಂ ರುಕ್ಖಮಯತಞ್ಚ ಅತಿದಿಸತಿ.

ವಿಧವಪುತ್ತೇತಿ ಅನ್ತಭಾವೋಪಲಕ್ಖಣಂ. ತೇ ಹಿ ನಿಪ್ಪಿತಿಕಾ ಅವಿನೀತಾ ಅಸಂಯತಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಿನೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಲಕ್ಖಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨. ದುತಿಯೇ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಬಾಲೋ ಅಯನ್ತಿ ಞಾಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಕಮ್ಮಂ ಲಕ್ಖಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯದ್ವಾರಾದಿಪವತ್ತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅಪದೀಯನ್ತಿ ದೋಸಾ ಏತೇನ ರಕ್ಖೀಯನ್ತಿ, ಲೂಯನ್ತಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ವಾತಿ ಅಪದಾನಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾ, ಮಿಚ್ಛಾ ವಾ ಪವತ್ತಪ್ಪಯೋಗೋ. ತೇನ ಸೋಭತೀತಿ ಅಪದಾನಸೋಭನೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಅತ್ತನೋ ಚರಿತೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾಯ ಏವ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಲಕ್ಖಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩-೪. ಚಿನ್ತೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩-೪. ತತಿಯೇ ಏತೇಹೀತಿ ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತಿತಾದೀಹಿ. ಏತೇನ ಲಕ್ಖಣಸದ್ದಸ್ಸ ಸರಣತ್ಥತಮಾಹ. ತಾನೇವಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಏವ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಬಾಲಸ್ಸ. ಬಾಲೋ ಅಯನ್ತಿ ನಿಮೀಯತಿ ಸಞ್ಜಾನೀಯತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಬಾಲನಿಮಿತ್ತಾನಿ. ಅಪದಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ವಿಖ್ಯಾತಂ ಕಮ್ಮಂ, ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತಿತಾದೀನಿ ಚ ಬಾಲೇ ವಿಖ್ಯಾತಾನಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವೇನ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬಾಲಸ್ಸ ಅಪದಾನಾನೀ’’ತಿ. ಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ದುಟ್ಠಂ ದೂಸಿತಂ ಚಿನ್ತಿತಂ ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಂ, ತಂ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತೀ. ಲೋಭಾದೀಹಿ ದುಟ್ಠಂ ಭಾಸಿತಂ ಮುಸಾವಾದಾದಿಂ ಭಾಸತೀತಿ ದುಬ್ಭಾಸಿತಭಾಸೀ. ತೇಸಂಯೇವ ವಸೇನ ಕತ್ತಬ್ಬತೋ ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಂ ಕರೋತೀತಿ ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಕಾರೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿನ್ತಯನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ. ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನಾತಿ ‘‘ಬಾಲೋ ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಸ್ಸ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ ಅಯನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಲಕ್ಖೀಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಸ್ಸರಣೇನ. ಮನೋಸುಚರಿತಾದೀನಂ ವಸೇನಾತಿ ‘‘ಚಿನ್ತಯನ್ತೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನವಸೇನ ಸುಚಿನ್ತಿತಮೇವ ಚಿನ್ತೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮನೋಸುಚರಿತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಚತುತ್ಥಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಚಿನ್ತೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೧೦. ಅಯೋನಿಸೋಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫-೧೦. ಪಞ್ಚಮೇ ಕತಿ ನು ಖೋ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನೀತಿಆದಿ ಛಕ್ಕೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ. ಏವಂ ಚಿನ್ತಿತನ್ತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಚಿನ್ತಿತಂ. ಅಪಞ್ಹಮೇವ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ಕಥೇಸೀತಿ ಅಪಞ್ಹಮೇವ ಪಞ್ಹೋ ಅಯನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ದಸವಿಧಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಂ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ –

‘‘ಸಿಥಿಲಂ ಧನಿತಞ್ಚ ದೀಘರಸ್ಸಂ, ಗರುಕಂ ಲಹುಕಞ್ಚ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ;

ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವವತ್ಥಿತಂ ವಿಮುತ್ತಂ, ದಸಧಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಪಭೇದೋ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೯೦; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೯೧; ಪರಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೮೫; ವಿ. ಸಙ್ಗ. ಅಟ್ಠ. ೨೫೨) –

ಏವಂ ವುತ್ತಂ ದಸವಿಧಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಂ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ.

ತತ್ಥ ಠಾನಕರಣಾನಿ ಸಿಥಿಲಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಕ್ಖರಂ ಸಿಥಿಲಂ, ತಾನಿಯೇವ ಧನಿತಾನಿ ಅಸಿಥಿಲಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಕ್ಖರಂ ಧನಿತಂ. ದ್ವಿಮತ್ತಕಾಲಂ ದೀಘಂ, ಏಕಮತ್ತಕಾಲಂ ರಸ್ಸಂ. ಗರುಕನ್ತಿ ದೀಘಮೇವ, ಯಂ ವಾ ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಂಯೋಗಪರಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಲಹುಕನ್ತಿ ರಸ್ಸಮೇವ, ಯಂ ವಾ ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಥೇರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸಂಯೋಗಪರಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ. ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಿ ಯಂ ಕರಣಾನಿ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಿವಟೇನ ಮುಖೇನ ಸಾನುನಾಸಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸಮ್ಬನ್ಧನ್ತಿ ಯಂ ಪರಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ‘‘ತುಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವವತ್ಥಿತನ್ತಿ ಯಂ ಪರಪದೇನ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ತುಣ್ಹೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಕರಣಾನಿ ಅನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿವಟೇನ ಮುಖೇನ ಸಾನುನಾಸಿಕಂ ಅಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ. ದಸಧಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಪಭೇದೋತಿ ಏವಂ ಸಿಥಿಲಾದಿವಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಅಕ್ಖರುಪ್ಪಾದಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ದಸಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಭೇದೋ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಹಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚ.

‘‘ಅಟ್ಠಾನಂ ಖೋ ಏತಂ, ಆವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ಪಞ್ಚಕೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಕತಿ ನು ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ಪನ ಛಕ್ಕೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಛಟ್ಠಾದೀಸು ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಅಯೋನಿಸೋಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬಾಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ರಥಕಾರವಗ್ಗೋ

೧. ಞಾತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಞಾತೋಯೇವ ಪಞ್ಞಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾತೋ ಪಞ್ಞಾತೋ’’ತಿ. ಕಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮಿಕೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸಾ’’ತಿ, ಸಾಸನಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮಿಕೇ ಅಪ್ಪತಿರೂಪೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ಅನನುಲೋಮಿಕಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಅನನುಲೋಮಿಕ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಸಾಸನಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಸಾಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಸನಂ ನ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಅನನುಲೋಮಿಕನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗತೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಂ. ‘‘ವಿಯಪುಗ್ಗಲೇ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಲಿಙ್ಗಸಭಾಗೇಹಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಆಹ. ಉಮ್ಮಾದಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಸೋ ಕಿರ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪಿಹಿತದ್ವಾರಗಬ್ಭೇ ಸಯನಪಿಟ್ಠೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಭರಿಯಂ ಆರಬ್ಭ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಮೇತ್ತಾಮುಖೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ರಾಗೇನ ಅನ್ಧೀಕತೋ ಭರಿಯಾಯ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ದ್ವಾರಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಭಿತ್ತಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾಪಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮತಾಯ ಭಿತ್ತಿಂ ಪಹರನ್ತೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಭಿತ್ತಿಯುದ್ಧಮಕಾಸಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಞಾತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಾರಣೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨. ದುತಿಯೇ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಿಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಸಮನನ್ತರಮೇವ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಮಾದಿನ್ನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಗ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಮಗ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತೇಹಿ ವಿನಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಸಿಖಾಪತ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇಸು ವಿಯ ಫಲಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಸಾತಿಸಯೋ ಅಸಮ್ಮೋಹೋತಿ ‘‘ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಾಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಜಾನನಾ ಪನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಕಿರಿಯಾತಿ ‘‘ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನಾವ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಚಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ’’ತಿ.

ಸಾರಣೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಆಸಂಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩. ತತಿಯೇ ಸನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತ-ಸದ್ದೋ ‘‘ದೀಘಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ಯೋಜನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೬೦) ಕಿಲನ್ತಭಾವೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅಯಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕೋ, ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಾರೋ ಸನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಿತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೫೭೬) ನಿರುದ್ಧಭಾವೇ. ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ ದುರನುಬೋಧೋ ಸನ್ತೋ ಪಣೀತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೬೭; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೭-೮) ಸನ್ತಞಾಣಗೋಚರತಾಯಂ. ‘‘ಉಪಸನ್ತಸ್ಸ ಸದಾ ಸತಿಮತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೨೭) ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇ. ‘‘ಸನ್ತೋ ಹವೇ ಸಬ್ಭಿ ಪವೇದಯನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೫೧) ಸಾಧೂಸು. ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಚೋರಾ ಸನ್ತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧೯೫) ಅತ್ಥಿಭಾವೇ. ಇಧಾಪಿ ಅತ್ಥಿಭಾವೇಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ. ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಹೇತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ. ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇತಂ ನಿಪಾತಪದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೦) ವಿಯ.

ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ. ಯಞ್ಹಿ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ. ಅನಾಸೋತಿ ಪತ್ಥನಾರಹಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪತ್ಥನೋ’’ತಿ. ಆಸಂಸತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಆಸಂಸೋ. ವೇಣುವೇತ್ತಾದಿವಿಲೀವೇಹಿ ಸುಪ್ಪಾದಿಭಾಜನಕಾರಕಾ ವಿಲೀವಕಾರಕಾ. ಮಿಗಮಚ್ಛಾದೀನಂ ನಿಸಾದನತೋ ನೇಸಾದಾ, ಮಾಗವಿಕಮಚ್ಛಬನ್ಧಾದಯೋ. ರಥೇಸು ಚಮ್ಮೇನ ನಹನಕರಣತೋ ರಥಕಾರಾ, ಧಮ್ಮಕಾರಾ. ಪುಇತಿ ಕರೀಸಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಂ ಕುಸೇನ್ತಿ ಅಪನೇನ್ತೀತಿ ಪುಕ್ಕುಸಾ, ಪುಪ್ಫಚ್ಛಡ್ಡಕಾ.

ದುಬ್ಬಣ್ಣೋತಿ ವಿರೂಪೋ. ಓಕೋಟಿಮಕೋತಿ ಆರೋಹಾಭಾವೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋ, ರಸ್ಸಕಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲಕುಣ್ಡಕೋ’’ತಿ. ಲಕು ವಿಯ ಘಟಿಕಾ ವಿಯ ಡೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹಿ ಲಕುಣ್ಡಕೋ, ರಸ್ಸೋ. ಕಣತಿ ನಿಮೀಲತೀತಿ ಕಾಣೋ. ತಂ ಪನಸ್ಸ ನಿಮೀಲನಂ ಏಕೇನ ಅಕ್ಖಿನಾ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಕ್ಖಿಕಾಣೋ ವಾ ಉಭಯಕ್ಖಿಕಾಣೋ ವಾ’’ತಿ. ಕುಣನಂ ಕುಣೋ, ಹತ್ಥವೇಕಲ್ಲಂ. ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕುಣೀ. ಖಞ್ಜೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾದವಿಕಲೋ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸರೀರಸ್ಸ ಪಕ್ಖೋ ಪದೇಸೋ ಹತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಕ್ಖಹತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪೀಠಸಪ್ಪೀ’’ತಿ. ಪದೀಪೇ ಪದೀಪನೇ ಏತಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪದೀಪೇಯ್ಯಂ, ತೇಲಾದಿಉಪಕರಣಂ.

ಆಸಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ರಜ್ಜಾಭಿಸೇಕೇ ಕನಿಟ್ಠೋ ಪತ್ಥನಂ ನ ಕರೋತಿ ಜೇಟ್ಠೇ ಸತಿ ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅನಧಿಕಾರತ್ತಾ. ಅಭಿಸೇಕಂ ಅರಹತೀತಿ ಅಭಿಸೇಕಾರಹೋ, ನ ಅಭಿಸೇಕಾರಹೋ ಕಾಣಕುಣಿಆದಿದೋಸಸಮನ್ನಾಗತೋ.

ಸೀಲಸ್ಸ ದುಟ್ಠು ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವತ್ಥೋ ಇಧ ದು-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ. ‘‘ಪಾಪಂ ಪಾಪೇನ ಸುಕರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೪೮; ಚೂಳವ. ೩೪೩) ವಿಯ ಪಾಪ-ಸದ್ದೋ ನಿಹೀನಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲಾಮಕಧಮ್ಮೋ’’ತಿ. ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ದುಸ್ಸೀಲೋ. ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಕಾಯವಾಚಾಸಂವರಭೇದೇನ ವಾ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಮನೋಸಂವರಭೇದೇನ, ಸತಿಸಂವರಾದಿಭೇದೇನ ವಾ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಅಸುದ್ಧಪ್ಪಯೋಗತಾಯ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಅಸುದ್ಧಾಸಯತಾಯ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಕುಸಲಸೀಲವಿರಹೇನ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಅಕುಸಲಸೀಲಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಅಸುಚೀಹೀತಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧೇಹಿ. ಸಙ್ಕಾಹಿ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಮಞ್ಞೇ ಇದಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಯ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅತ್ತನಾಯೇವ ವಾ ಸಙ್ಕಾಹಿ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋತಿ ಏತೇನಪಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನತಂಯೇವ ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಕಾಯ ಪರೇಸಂ ಸಮಾಚಾರಕಿರಿಯಂ ಸರತಿ ಆಸಙ್ಕತಿ ವಿಧಾವತೀತಿಪಿ ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಕತ್ತುಸಾಧನತಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಸ್ಸ ಹಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜನೇ ಕಥೇನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮಮ ದೋಸಂ ಮಞ್ಞೇ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ಸಮಾಚಾರಂ ಸಙ್ಕಾಯ ಸರತಿ ಧಾವತಿ.

ಏವಂಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ಸಲಾಕಗ್ಗಹಣಾದೀಸು ‘‘ಕಿತ್ತಕಾ ವಿಹಾರೇ ಸಮಣಾ’’ತಿ ಗಣನಾಯ ಆರದ್ಧಾಯ ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ಸಮಣೋ, ಅಹಮ್ಪಿ ಸಮಣೋ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದತ್ವಾ ಸಲಾಕಗ್ಗಹಣಾದೀನಿ ಕರೋತೀತಿ ಸಮಣೋ ಅಹನ್ತಿ ಏವಂಸಮಣಪ್ಪಟಿಞ್ಞೋ. ಸುಮ್ಭಕಪತ್ತಧರೇತಿ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಧರೇ. ಪೂತಿನಾ ಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಕಮ್ಮೇನ, ನಿಗ್ಗುಣತಾಯ ವಾ ಗುಣಸಾರವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನ್ತೋಪೂತಿ. ಕಸಮ್ಬುಕಚವರೋ ಜಾತೋ ಸಞ್ಜಾತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಜಾತರಾಗಾದಿಕಚವರೋ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಕಸಮ್ಬು ವುಚ್ಚತಿ ತಿನ್ತಕುಣಪಕಸಟಂ ಉದಕಂ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಾಸನೇ ದುಸ್ಸೀಲೋ ನಾಮ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ ತಿನ್ತಕುಣಪಉದಕಸದಿಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಸಮ್ಬು ವಿಯ ಜಾತೋತಿ ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋ. ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅರಹತ್ತಂ ಲದ್ಧುಂ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಮಹಾಸೀಲಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯಾತಿ ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ.

ಆಸಂಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹೀತಿ ದಾನಪಿಯವಚನಅತ್ಥಚರಿಯಾಸಮಾನತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಕಾರಣೇಹಿ. ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಆಣಾಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ಚಕ್ಕನ್ತಿ ವಾ ಇಧ ರತನಚಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಚಕ್ಕಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ, ಲಕ್ಖಣೇ, ರಥಙ್ಗೇ, ಇರಿಯಾಪಥೇ, ದಾನೇ, ರತನಧಮ್ಮಖುರಚಕ್ಕಾದೀಸು ಚ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೫; ೩.೨೦೪) ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ. ‘‘ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೧) ಏತ್ಥ ರಥಙ್ಗೇ. ‘‘ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೯) ಏತ್ಥ ಇರಿಯಾಪಥೇ. ‘‘ದದಂ ಭುಞ್ಜ ಮಾ ಚ ಪಮಾದೋ, ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತಯ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೭.೧೪೯) ಏತ್ಥ ದಾನೇ. ‘‘ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುರಹೋಸೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೩) ಏತ್ಥ ರತನಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೫೬೨) ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೫.೧೦೩) ಏತ್ಥ ಖುರಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಖುರಪರಿಯನ್ತೇನ ಚಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೬) ಏತ್ಥ ಪಹರಣಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೬೧) ಏತ್ಥ ಅಸನಿಮಣ್ಡಲೇ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ರತನಚಕ್ಕೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಕಿತ್ತಾವತಾ ಪನಾಯಂ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ನಾಮ ಹೋತಿ? ಏಕಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ಚಕ್ಕರತನಂ ಆಕಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ. ಸಬ್ಬಚಕ್ಕವತ್ತೀನಞ್ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಾಸನತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕರತನಸಮೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಹತ್ಥಿಸೋಣ್ಡಸದಿಸಪನಾಳಿಂ ಸುವಣ್ಣಭಿಙ್ಗಾರಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದಕೇನ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿವಿಜಿನಾತು ಭವಂ ಚಕ್ಕರತನ’’ನ್ತಿ ವಚನಸಮನನ್ತರಮೇವ ವೇಹಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಸಮಕಾಲಮೇವ, ಸೋ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಧಮ್ಮೋತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮೋ, ದಸವಿಧಂ ವಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಂ. ದಸವಿಧೇ ವಾ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಅಗರಹಿತೇ ವಾ ರಾಜಧಮ್ಮೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ. ತೇನ ಚ ಧಮ್ಮೇನ ಸಕಲಲೋಕಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಧಮ್ಮೇನ ವಾ ಲದ್ಧರಜ್ಜತ್ತಾ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಚಕ್ಕವತ್ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇನ ಞಾಯೇನ ರಜ್ಜಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಅಧಮ್ಮೇನ. ದಸವಿಧೇನ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತೇನಾತಿ ದಸಪ್ಪಭೇದೇನ ಚಕ್ಕವತ್ತೀನಂ ವತ್ತೇನ.

ಕಿಂ ಪನ ತಂ ದಸವಿಧಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ –

‘‘ಕತಮಂ ಪನ ತಂ, ದೇವ, ಅರಿಯಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತನ್ತಿ? ತೇನ ಹಿ ತ್ವಂ, ತಾತ, ಧಮ್ಮಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಮಾನೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಪೂಜೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಅಪಚಾಯಮಾನೋ ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ ಧಮ್ಮಕೇತು ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ಧಮ್ಮಿಕಂ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಂ ಸಂವಿದಹಸ್ಸು ಅನ್ತೋಜನಸ್ಮಿಂ ಬಲಕಾಯಸ್ಮಿಂ ಖತ್ತಿಯೇಸು ಅನುಯನ್ತೇಸು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕೇಸು ನೇಗಮಜಾನಪದೇಸು ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಮಿಗಪಕ್ಖೀಸು. ಮಾ ಚ ತೇ, ತಾತ, ವಿಜಿತೇ ಅಧಮ್ಮಕಾರೋ ಪವತ್ತಿತ್ಥ. ಯೇ ಚ ತೇ, ತಾತ, ವಿಜಿತೇ ಅಧನಾ ಅಸ್ಸು, ತೇಸಞ್ಚ ಧನಮನುಪ್ಪದೇಯ್ಯಾಸಿ. ಯೇ ಚ ತೇ, ತಾತ, ವಿಜಿತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಮದಪ್ಪಮಾದಾ ಪಟಿವಿರತಾ ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚೇ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಏಕಮತ್ತಾನಂ ದಮೇನ್ತಿ, ಏಕಮತ್ತಾನಂ ಸಮೇನ್ತಿ, ಏಕಮತ್ತಾನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತಿ. ತೇ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಿಪುಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾಸಿ – ‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಕುಸಲಂ ಕಿಂ ಅಕುಸಲಂ, ಕಿಂ ಸಾವಜ್ಜಂ ಕಿಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಕಿಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ ಕಿಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಕಿಂ ಮೇ ಕರಿಯಮಾನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಅಸ್ಸ, ಕಿಂ ವಾ ಪನ ಮೇ ಕರಿಯಮಾನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ. ತೇಸಂ ಸುತ್ವಾ ಯಂ ಅಕುಸಲಂ, ತಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾಸಿ, ಯಂ ಕುಸಲಂ, ತಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತೇಯ್ಯಾಸಿ. ಇದಂ ಖೋ, ತಾತ, ತಂ ಅರಿಯಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತ’’ನ್ತಿ –

ಏವಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೪) ಆಗತನಯೇನ ಅನ್ತೋಜನಸ್ಮಿಂ ಬಲಕಾಯೇ ಏಕಂ, ಖತ್ತಿಯೇಸು ಏಕಂ, ಅನುಯನ್ತೇಸು ಏಕಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕೇಸು ಏಕಂ, ನೇಗಮಜಾನಪದೇಸು ಏಕಂ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಏಕಂ, ಮಿಗಪಕ್ಖೀಸು ಏಕಂ, ಅಧಮ್ಮಕಾರಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಂ, ಅಧನಾನಂ ಧನಾನುಪ್ಪದಾನಂ ಏಕಂ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನಂ ಏಕನ್ತಿ ಏವಮೇವಂ ತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಂ ದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಗಹಪತಿಕೇ ಪನ ಪಕ್ಖಿಜಾತೇ ಚ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ.

ಅಞ್ಞಥಾ ವತ್ತಿತುಂ ಅದೇನ್ತೋ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದಧಿಟ್ಠಾನಂ. ತೇನ ತದಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಚೇತಸಾ. ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋತಿ ಆದರಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಕರೋನ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಗರುಕರಣವಸೇನ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಗಾರವುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿಭೂತಾಗತಭಾವೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೇನ ಪುರಿಮತರಂ ಅತ್ತಭಾವೇಸು ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮುಪಚಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಚ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾನಂ ಕರಣೇನಾತಿ ಏತೇನ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಯಾ. ಪರಂ ರಕ್ಖನ್ತೋತಿ ಅಞ್ಞಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅನತ್ಥತೋ ರಕ್ಖನ್ತೋ. ತೇನೇವ ಪರರಕ್ಖಸಾಧನೇನ ಖನ್ತಿಆದಿಗುಣೇನ ಅತ್ತಾನಂ ತತೋ ಏವ ರಕ್ಖತಿ. ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾಯ. ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಗೇಹಾದೀನಿ ಸೀತುಣ್ಹಾದಿಪ್ಪಟಿಬಾಹನೇನ ಆವರಣಂ.

ಅನ್ತೋಜನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಭೂತೇ ಪುತ್ತದಾರಾದಿಜನೇ. ಸೀಲಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ರಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವತ್ಥಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ಚಸ್ಸ ದದಮಾನೋತಿ ಇಮಿನಾ ಆವರಣಂ, ಇತರೇನ ಗುತ್ತಿಂ. ಸಮ್ಪದಾನೇನಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೀಲಸಂವರೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪನಾದೀನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಪರೇಸುಪಿ ಪಿ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇ. ನಿಗಮೋ ನಿವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ನೇಗಮಾ. ಏವಂ ಜಾನಪದಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ನಿಗಮವಾಸಿನೋ’’ತಿಆದಿನಾ.

ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಯಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸು ಸಂವಿದಹನಂ ಠಪನಂ ನಾಮ ತದುಪದೇಸೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಥೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಏತೇಸೂತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇಸು ಸಮಣಾದೀಸು. ಪಟಿವತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಖೀಣಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಚೇತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಇಸಯೋ ಪತನ್ತಿ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಇಸಿಪತನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಙ್ಖಾತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬೂಪಕರಣಾನಿ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಛೇದನತಚ್ಛನಾದಿಸಾಧನಾನಿ ಉಪಕರಣಾನಿ ರಞ್ಞಾ ಆಣತ್ತದಿವಸೇಯೇವ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ. ನಾನಾ ಕರೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಾನಾಕರಣಂ, ನಾನಾಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ. ನೇಸನ್ತಿ ಸರಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಏಸ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಅತ್ಥೇಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಏಸ’’ನ್ತಿ. ಪವತ್ತನತ್ಥಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ತಸ್ಸ ಗತಿ ವೇಗಸಾ ಪವತ್ತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಯೋಗಸ್ಸ ಗಮನ’’ನ್ತಿ.

ಸಗಣ್ಡಾತಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಗಣ್ಡಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಣ್ಣತೋಣತಟ್ಠಾನಯುತ್ತಾ’’ತಿ. ಸಕಸಾವಾತಿ ಸಕಸಟಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪೂತಿಸಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಂ ಗುಣಪತನೇನ ಪತಿತಾತಿ ಯಥಾ ತಂ ಚಕ್ಕಂ ನಾಭಿಅರನೇಮೀನಂ ಸದೋಸತಾಯ ನ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ, ಏವಮೇಕಚ್ಚೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕಾಯವಙ್ಕಾದಿವಸೇನ ಸದೋಸತಾಯ ಗುಣಪತನೇನ ಪತಿತಾ ಸಕಟ್ಠಾನೇ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಫರುಸವಾಚಾದಯೋಪಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನೇವ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸಚೇತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಅಪಣ್ಣಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಛಟ್ಠೇ ವಿರಜ್ಝನಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾದಾತಬ್ಬತಾಯ ಅಪಣ್ಣಕಪ್ಪಯೋಗಸಮಾದಾನಾ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಅವಿರಜ್ಝನಕಿರಿಯಾ ಪನ ಪಚ್ಛಾ ಅಸಮಾದಾತಬ್ಬತಾಯ ಅನೂನಾತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪಣ್ಣಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಪಣ್ಣಕತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅವಿರದ್ಧಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಯಸ್ಮಾ ಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನೇನ ಏಕಂಸಿಕಾ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾನಾವಹಾ, ತತ್ಥ ಚ ಯುತ್ತಿಯುತ್ತಾ ಅಸಾರಾಪಗತಾ ಅವಿರುದ್ಧತಾಯ ಅಪಚ್ಚನೀಕಾ ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಅನುಧಮ್ಮಭೂತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಂಸಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿಆದಿ. ನ ತಕ್ಕಗ್ಗಾಹೇನ ವಾ ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ವಾತಿ ತಕ್ಕಗ್ಗಾಹೇನ ವಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನ ಹೋತಿ ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ವಾ ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ತತ್ಥ ತಕ್ಕಗ್ಗಾಹೇನ ವಾತಿ ಆಚರಿಯಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುಗತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ತಕ್ಕಗ್ಗಹಣಮತ್ತೇನ. ನಯಗ್ಗಾಹೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅದಿಸ್ವಾ ನಯತೋ ಅನುಮಾನತೋ ಗಹಣೇನ. ಏವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ತಕ್ಕಮತ್ತೇನ, ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ವಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಪಣ್ಡಿತಸತ್ಥವಾಹೋ ವಿಯ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಹಾನಞ್ಚ ಅಪರಿಹಾನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಜಾತಕೇ (ಜಾ. ೧.೧.೧) ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ಅಪಣ್ಣಕಂ ಠಾನಂ ಅವಿರದ್ಧಕಾರಣಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಕಾರಣಂ ಏಕೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಪ್ಪಮುಖಾ ಪಣ್ಡಿತಮನುಸ್ಸಾ ಗಣ್ಹಿಂಸು. ಯೇ ಪನ ತೇ ಬಾಲಸತ್ಥವಾಹಪುತ್ತಪ್ಪಮುಖಾ ತಕ್ಕಿಕಾ ಆಹು, ತೇ ದುತಿಯಂ ಸಾಪರಾಧಂ ಅನೇಕಂಸಿಕಂ ಠಾನಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಕಾರಣಂ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ, ತೇ ಕಣ್ಹಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ. ತತ್ಥ ಸುಕ್ಕಪಟಿಪದಾ ಅಪರಿಹಾನಿಪಟಿಪದಾ, ಕಣ್ಹಪಟಿಪದಾ ಪರಿಹಾನಿಪಟಿಪದಾ, ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಸುಕ್ಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ತೇ ಅಪರಿಹೀನಾ ಸೋತ್ಥಿಭಾವಂ ಪತ್ತಾ. ಯೇ ಪನ ಕಣ್ಹಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ತೇ ಪರಿಹೀನಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಗಹಪತಿನೋ ವತ್ವಾ ಉತ್ತರಿ ಇದಮಾಹ ‘‘ಏತದಞ್ಞಾಯ ಮೇಧಾವೀ, ತಂ ಗಣ್ಹೇ ಯದಪಣ್ಣಕ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಏತದಞ್ಞಾಯ ಮೇಧಾವೀತಿ ಮೇಧಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ವಿಸುದ್ಧಾಯ ಉತ್ತಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಏತಂ ಅಪಣ್ಣಕಂ ಠಾನಂ ದುತಿಯಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೀಸು ಅತಕ್ಕಗ್ಗಾಹತಕ್ಕಗ್ಗಾಹಸಙ್ಖಾತೇಸು ಠಾನೇಸು ಗುಣದೋಸಂ ವುದ್ಧಿಹಾನಿಂ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಞತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಗಣ್ಹೇ ಯದಪಣ್ಣಕನ್ತಿ ಯಂ ಅಪಣ್ಣಕಂ ಏಕಂಸಿಕಂ ಸುಕ್ಕಪಟಿಪದಾಅಪರಿಹಾನಿಯಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಕಾರಣಂ, ತದೇವ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ಏಕಂಸಿಕಾದಿಭಾವತೋಯೇವ. ಇತರಂ ಪನ ನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನೇಕಂಸಿಕಾದಿಭಾವತೋಯೇವ.

ಯವನ್ತಿ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಅಮಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯ ಮಿಸ್ಸಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋನಿ. ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅಣ್ಡಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಿಸಿಟ್ಠೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಭಾಗಸೋ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಕಾರಣಂ ಯೋನಿ ನಾಮ, ಯೋನೀತಿ ತಂ ತಂ ಫಲಂ ಅನುಪಚಿತಞಾಣಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ದುರವಗಾಧಭೇದತಾಯ ಮಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ. ಯತೋ ಏಕತ್ತನಯೇನ ಸೋ ಏವಾಯನ್ತಿ ಬಾಲಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ. ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೋ ಯೋನಿ ನಾಮ ಯವನ್ತಿ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಮಿಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಪಗ್ಗಹಿತಾ ಅನುಟ್ಠಾನೇನ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವನಾಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ.

‘‘ಚಕ್ಖುತೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವೀಥೀಸು ತದನುಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥೀಸು ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಏವ ಪನ ವಣತೋ ಯೂಸಂ ವಿಯ ಪಗ್ಘರನಕಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಸನ್ದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ‘‘ಆಸವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಗ್ಘರನಕಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಆಸವಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ತತೋ ಪರಂ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ವುತ್ತಂ. ಏತೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ತತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ನನು ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಾದೀನಿಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಆಲಮ್ಬಿತೇಸು ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಸವಭಾವೇನ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತತೋ ಪರತಾಭಾವತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಗೋತ್ರಭುವಚನೇನ ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪುರೇಚಾರಿಕಪರಿಕಮ್ಮಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಪಠಮಮಗ್ಗಪುರೇಚಾರಿಕಮೇವ ವಾ ಗೋತ್ರಭು ಅವಧಿನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ, ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲಸಮಾನತಾಯ ಅಞ್ಞೇಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥೀಯಂ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಞ್ಚ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಫಲೇಸು ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಆಸವಾನಂ ಪವತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸವನ್ತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಧಿಅತ್ಥೋ ಆ-ಕಾರೋ, ಅವಧಿ ಚ ಮರಿಯಾದಾಭಿವಿಧಿಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಮರಿಯಾದಂ ಕಿರಿಯಂ ಬಹಿ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆಪಾಟಲೀಪುತ್ತಂ ವುಟ್ಠೋ ದೇವೋ’’ತಿ. ಅಭಿವಿಧಿ ಪನ ಕಿರಿಯಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆಭವಗ್ಗಂ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ. ಅಭಿವಿಧಿಅತ್ಥೋ ಚಾಯಮಾ-ಕಾರೋ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಮದಿರಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಿನ್ಧವಕಾದಮ್ಬರಿಕಾಪೋತಿಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೋ ಚಿರಪರಿವುಟ್ಠತಾ ಪುರಾಣಭಾವೋ. ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸೀತಿಆದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಭವತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೨) ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಸವಭವಾಸವಾನಂ ಚಿರಪರಿವುಟ್ಠತಾಯ ದಸ್ಸಿತಾಯ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿನೋ ಕಾಮಾಸವಸ್ಸ ಚಿರಪರಿವುಟ್ಠತಾ ದಸ್ಸಿತಾವ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಓಕಾಸಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾದಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನಂ ಮದಕರಣವಸೇನ ಆಸವಸದಿಸತಾ ಚ ಏತೇಸಂಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಏತೇಸ್ವೇವ ಆಸವಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಯತಂ ಅನಾದಿಕಾಲಿಕತ್ತಾ. ಪಸವನ್ತೀತಿ ಫಲನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಆಸವೇಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಪುರಿಮಾನಿ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯೇಸು ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪ್ಪದೇಸೇಸು. ತತ್ಥ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ ಕಿಲೇಸೇಸುಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥತ್ತಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ. ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಮ್ಮೇಪೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ‘‘ಆಯತಂ ವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸವನ್ತಿ ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಮ್ಮೇಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದುಕ್ಖಪ್ಪಸವನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮಸಾಧಾರಣತ್ತಾ.

ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಭವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ. ವಿವಾದಮೂಲಭೂತಾತಿ ವಿವಾದಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಭೂತಾ ಕೋಧೂಪನಾಹಮಕ್ಖಪಲಾಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಥಮ್ಭಸಾರಮ್ಭಮಾನಾತಿಮಾನಾ. ಯೇನ ದೇವೂಪಪತ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೇನ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಪ್ಪಕಾರೇನ ಆಸವೇನ ದೇವೇಸು ಉಪಪತ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಸ್ಸ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ ವಿಹಙ್ಗಮೋ ಆಕಾಸಚಾರೀ ಅಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ವಿಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಕ್ಖಗನ್ಧಬ್ಬವಿನಿಮುತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾ ದೇವತಾ ದೇವಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ. ನಳೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮೂಲಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಳೀಕತಾತಿ ವಿಗತನಳಾ ವಿಗತಮೂಲಾ ಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮತೋ ಅವಸೇಸಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಪಟಿಘಾತಾಯಾತಿ ಪಟಿಸೇಧನಾಯ. ಪರೂಪವಾದ…ಪೇ… ಉಪದ್ದವಾತಿ ಇದಂ ಯದಿ ಭಗವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನ ಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯ, ತತೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸೇವನಅದಿನ್ನಾದಾನಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಹೇತು ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ಪರೂಪವಾದಾದಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಅನತ್ಥಾ, ಯೇ ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಕಮ್ಮಕಾರಣಾದಿವಸೇನ ಮಹಾದುಕ್ಖಾನುಭವಾದಿಪ್ಪಕಾರಾ ಅನತ್ಥಾ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ತೇ ಪನೇತೇತಿ ಏತೇ ಕಾಮರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸತೇಭೂಮಕಕಮ್ಮಪರೂಪವಾದಾದಿಉಪ್ಪದ್ದವಪ್ಪಕಾರಾ ಆಸವಾ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವಿನಯಾದಿಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ. ಯಥಾತಿ ಯೇನ ದುವಿಧಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಅವಸೇಸೇಸು ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ತಿಧಾ ಆಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಿರಯಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿ ನಿರಯಗಾಮಿನಿಯಾ. ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇತಿ ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಆಹುನೇಯ್ಯಸುತ್ತೇ (ಅ. ನಿ. ೬.೫೮). ತತ್ಥ ಹಿ ಆಸವಾ ಛಧಾ ಆಗತಾ.

ಸರಸಭೇದೋತಿ ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ. ಖೀಣಾಕಾರೋತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಾಯ ಖೀಣತಾ. ಆಸವಾ ಖೀಯನ್ತಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆಸವಕ್ಖಯೋ, ಮಗ್ಗೋ. ಆಸವಾನಂ ಖಯನ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಆಸವಕ್ಖಯೋ, ಫಲಂ. ಆಸವಕ್ಖಯೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ ಆಸವಾ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸವಕ್ಖಯೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೫೭-೫೬೦) ವಿತ್ಥಾರಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ, ತಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಆವರನ್ತಿ ನಿವಾರೇನ್ತೀತಿ ಆವರಣೀಯಾ. ಪುರಿಮಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಸೇನ. ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಹತ್ಥಗತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ಝಾನಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇನೇವ ಕಾಲೇನ ಪಬುಜ್ಝಮಾನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಠಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಗಣ್ಹನ್ತೋಯೇವ ಪಬುಜ್ಝತಿ ನಾಮ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ…ಪೇ… ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇತಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಹರಿಯಮಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ. ಪರಿಗ್ಗಹಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಸಯನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಮಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರವಸೇನ. ಸೋ ಪನ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಪಣ್ಣಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಬ್ಯಾಬಾಧನಂ ದುಕ್ಖಾಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಾತಿ ಅತ್ತದುಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ. ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾಪಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಸಙ್ಗಹೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಾರಿತಾನೇವಾ’’ತಿ.

ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ದೇವಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಇತೀತಿ ಪದಸನ್ಧಿಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾತಿ ಪುರಿಮಪದಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಪದೇಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಹಿತತಾಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ವಾಕ್ಯಾನಂ ಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ದೀಪನೇ ನಿಪಾತೋ.

ದೇವಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಪಠಮಪಾಪಣಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೯. ನವಮೇ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾತಿ ಆಸನದ್ವಾರಞ್ಚೇವ ಭಣ್ಡಪಸಿಬ್ಬಕೇ ಚ ವಿವರಿತ್ವಾ. ನಾಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ತಂತಂಕಯವಿಕ್ಕಯೇ ಅತ್ತನಾ ವೋಯೋಗಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ದಿವಾಕಾಲೇತಿ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ. ಅಸ್ಸಾಮಿಕೋ ಹೋತಿ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಲದ್ಧಬ್ಬಲಾಭಸ್ಸ ಅಲಭನತೋ. ಅಪತಿವಾತಾಬಾಧಂ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ. ಛಾಯುದಕಸಮ್ಪನ್ನಂ ದಿವಾಟ್ಠಾನಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಿಕೋಯೇವ. ತೇನಪಿ ಹಿ ನವಧಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖತ್ತಂ ಆಪಾದೇನ್ತೇನ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಾಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾಯ.

ಪಠಮಪಾಪಣಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಪಾಪಣಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೦. ದಸಮೇ ವಿಸಿಟ್ಠಧುರೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಾಹೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಞಾಣವೀರಿಯಾಯತ್ತಾ ಹಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉತ್ತಮಧುರೋ’’ತಿಆದಿ. ವಿಕ್ಕಾಯಿಕಭಣ್ಡನ್ತಿ ವಿಕ್ಕಯೇತಬ್ಬಭಣ್ಡಂ. ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧನೇನಾತಿ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಠಪಿತಧನವಸೇನ. ವಳಞ್ಜನಕವಸೇನಾತಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ದಾನೂಪಭೋಗವಸೇನ ವಳಞ್ಜಿತಬ್ಬಧನವಸೇನ. ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಭಣ್ಡೇನಾತಿ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗೂಪಕರಣೇನ. ನಿಪತನ್ತೀತಿ ನಿಪಾತೇನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಧನಗ್ಗಹೇನ ನಿಪಾತವುತ್ತಿಕೇ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಮನ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ.

ಞಾಣಥಾಮೇನಾತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಥಿರಭಾವೇನ. ಞಾಣಪರಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಞಾಣಸಹಿತೇನ ವೀರಿಯೇನ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಭೇದಞ್ಹಿ ಯೇನ ಸುತೇನ ಇಜ್ಝತಿ, ತಂ ಸುತಂ ನಾಮ. ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕನಿಕಾಯ…ಪೇ… ಬಹುಸ್ಸುತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಆಗತೋತಿ ಸುಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸ್ವಾಗತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಗುಣೋ ಪವತ್ತಿತೋ’’ತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ ಕುಸಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕೇಪಿ ಓತರನ್ತೀತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಧರಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಧರಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಭಾವೇನ ವಿನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಞ್ಞುತಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ದ್ವೇಮಾತಿಕಾಧರಾತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನಿಮಾತಿಕಾವಸೇನ ದ್ವೇಮಾತಿಕಾಧರಾತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಧರಾ’’ತಿ ಯುತ್ತಂ. ಪರಿಪುಚ್ಛತೀತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವಿಚಾರೇತಿ.

ನ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ದೇಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ, ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ. ಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇಸು ತೀಸು ಭಾಗೇಸು ಕತ್ಥಚಿ ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೇನ ದೇಸನಾಯ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಸೀಲೇನ, ಕತ್ಥಚಿ ಉಪರಿಮೇನ ಭಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ, ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಭಾಗೇಹಿ ಸೀಲಪಞ್ಞಾವಸೇನ. ಇಧ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಉಪರಿಮೇನ ಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಭಗವಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಪಠಮಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪವೇದೇತ್ವಾ ‘‘ತಯಿದಂ ಅರಹತ್ತಂ ಇಮಾಯ ಆರದ್ಧವೀರಿಯತಾಯ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಂ ಪವೇದೇತ್ವಾ ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಇಮಿನಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಭವತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪವೇದೇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತನಿದಸ್ಸನಾನುರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯಪಾಪಣಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ರಥಕಾರವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗೋ

೧. ಸಮಿದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೧. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ರುಚ್ಚತೀತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಆದೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಅತಿವಿಯ ಸುನ್ದರತರಪಣೀತತರಭಾವೇನ ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿರುಚಿಉಪ್ಪಾದಕೋ ಕತಮೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧುರಂ ಅಹೋಸಿ ಸದ್ಧಾಧುರಂ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ, ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿವಿದ್ಧಮಗ್ಗೋವಾತಿ ತೀಹಿಪಿ ಥೇರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿವಿದ್ಧಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಏವ ಕಥಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸುಕರಂ ಏಕಂಸೇನ ಬ್ಯಾಕಾತುಂ ‘‘ಅಯಂ…ಪೇ… ಪಣೀತತರೋ ಚಾ’’ತಿ. ಭುಮ್ಮನ್ತರೇನೇವ ಕಥೇಸಿ ‘‘ತೀಸುಪಿ ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠೋವ ಪಣೀತತರೋ’’ತಿ.

ಸಮಿದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಗಿಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೨. ದುತಿಯೇ ಹಿತಾನೀತಿ ಭಬ್ಯಾನಿ. ವುದ್ಧಿಕರಾನೀತಿ ಆರೋಗ್ಯಾದಿವುದ್ಧಿಕರಾನಿ. ಅನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಕಿರಿಯಾಯ ಅನುರೂಪಂ. ವಾತಾಪಮಾರರೋಗೇನಾತಿ ವಾತರೋಗೇನ ಚ ಅಪಮಾರರೋಗೇನ ಚ, ವಾತನಿದಾನೇನ ವಾ ಅಪಮಾರರೋಗೇನ. ನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಗಿಲಾನೋತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ರೋಗೇನ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಮರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಿಟ್ಠಂ ಪತ್ತೋ ಗಿಲಾನೋ. ಖಿಪಿತಕಂ ನಾಮ ವಮಥುರೋಗೋ. ಕಚ್ಛೂತಿ ಥುಲ್ಲಕಚ್ಛುಆಬಾಧೋ. ತಿಣಪುಪ್ಫಕಜರೋ ವಿಸಮವಾತಸಮ್ಫಸ್ಸಜರೋಗೋ. ಯೇಸನ್ತಿ ಯೇಸಂ ರೋಗಾನಂ. ಪಟಿಜಗ್ಗನೇನಾತಿ ಪಟಿಕಾರಮತ್ತೇನ. ಫಾಸುಕನ್ತಿ ಬ್ಯಾಧಿವೂಪಸಮನೇನ ಸರೀರಸ್ಸ ಫಾಸುಭಾವೋ. ಬ್ಯಾಧಿನಿದಾನಸಮುಟ್ಠಾನಜಾನನೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ, ಪಟಿಕಾರಕಿರಿಯಾಯ ಯುತ್ತಕಾರಿತಾಯ ದಕ್ಖೋ, ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಲಸೋ.

ಪದಪರಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಥಿತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಅಯೋಗ್ಗಭಾವತೋ. ಅಲಭನ್ತೋವ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಸವನಾಯ ಓಕ್ಕಮತಿ ನಿಯಾಮಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತಂ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ. ಯನ್ತಿ, ಯತೋ. ಓವಾದಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕವತ್ತಂ ಓವಾದಮತ್ತಂ. ಏತ್ತಕೋಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಹಿತಾವಹೋತಿ. ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋವಾತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನಿಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತಿ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ದೇಸೇತಬ್ಬೋವ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಯೋಗ್ಗಭಾವತೋ.

ಗಿಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸಙ್ಖಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ತತಿಯೇ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆಬಾಧನತೋ ಬ್ಯಾಬಾಧೋವ ಬ್ಯಾಬಜ್ಝಂ, ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ. ಸಹ ಬ್ಯಾಬಜ್ಝೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸಬ್ಯಾಬಜ್ಝಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಚೇತನಾರಾಸಿನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾದಿರಾಸಿಂ. ಚೇತನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ರಾಸಿಂ ಕರೋತಿ ಪಿಣ್ಡಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ. ಸದುಕ್ಖನ್ತಿ ನಿರನ್ತರದುಕ್ಖಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಬಾಧಂ ನಿರಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥೀತಿ ಉಜುಕಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಅನಿಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖಪಕ್ಖಿಕಾವ ಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಇಟ್ಠಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಾವಸರಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ನಿರಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಬಹುಲತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ತತ್ಥ ಬಲವತಾಯ ಸಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಮಂ ಕತ್ವಾ ಆಹಟೋ ವಿಸೇಸೋ ವಿಯ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಯಥಾ ಅಯೋಪಿಣ್ಡಿರೋಹಿನೋ ವಿಯ ರೂಪಾನನ್ತಿ. ಪಟಿಭಾಗಉಪಮಾತಿ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಉಪಮಾ.

ತೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ವೋಮಿಸ್ಸಕಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಿಮಿಸ್ಸಕಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪೀತಿಮಿಸ್ಸಕಭಾವತೋ. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ. ಕಮ್ಮಸೀಸೇನ ಫಲಂ ವದತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಗತಂ, ‘‘ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಾ ಫಸ್ಸಾ ಫುಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ವಚನೇನ ಲೋಕುತ್ತರಫಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಕಥಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಙ್ಖಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಬಹುಕಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೪. ಚತುತ್ಥೇ ಅವಸ್ಸಯಂ ಗತೋತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಪರಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅವಸ್ಸಯೋ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಸರಣಗಮನಕ್ಕಮೇನ ಉಪಗತೋ ಹೋತಿ. ಸತನ್ತಿಕನ್ತಿ ಸಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ. ಅಗ್ಗಹಿತಸರಣಪುಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಪುಬ್ಬಸರಣಸ್ಸ. ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ನ ಕತೋ ಸರಣಗಮನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಯೇನಾತಿ ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಸರಣದಾಯಕೋ ಆಚರಿಯೋ ವುತ್ತೋ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಾಯಕೋಪಿ ಸರಣದಾಯಕೋವ. ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಉಪಾಸಕಭಾವಾಪಾದಕವಸೇನ ಸರಣದಾಯಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇದಂ ಪನ ಗಹಿತಪಬ್ಬಜ್ಜಸ್ಸ ಸರಣಗಮನಂ. ಪಬ್ಬಜಾ ಹಿ ಸವಿಸೇಸಂ ಸರಣಗಮನನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಾಯಕೋ ಪುನ ವುತ್ತೋ. ಏತೇತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಾಯಕಾದಯೋ. ದುವಿಧೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಸಮ್ಪಾಪಕೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ಕತಾಭಿನಿವೇಸಅಕತಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ವಾ. ಉಪರೀತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗತೋ ಉಪರಿ. ನೇವ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಕತಸ್ಸ ಉಪಕಾರಸ್ಸ ಮಹಾನುಭಾವತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪತಿಕಾರಂ ನಾಮ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.

ಬಹುಕಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ವಜಿರೂಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಅರುಇತಿ ಪುರಾಣಂ ದುಟ್ಠವಣಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಕ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋತಿ ಅರುಕೂಪಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅರುಕೂಪಮಚಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸಪಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಸಹನತೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತ್ತರಕಾಲೋಭಾಸೇನಾತಿ ಪರಿತ್ತಮೇವ ಕಾಲೋ ಞಾಣೋಭಾಸವಿರಹೇನ. ಲಗತೀತಿ ಕೋಧಾಸಙ್ಗವಸೇನ ಕುಪ್ಪನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮ್ಮುಖಾ, ‘‘ಕಿಂ ವದಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಚ ಉಪನಯ್ಹನವಸೇನ ಲಗತಿ, ನ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಗವಸೇನ. ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಕುಜ್ಝತಿ. ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತೀತಿ ವಿಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಥದ್ಧಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಮುದುತ್ತಾಭಾವತೋ. ದುಟ್ಠಾರುಕೋತಿ ಮಂಸಲೋಹಿತಾನಂ ದುಟ್ಠಭಾವೇನ ಪಕತಿಭಾವಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ದುಟ್ಠವಣೋ. ‘‘ದುಟ್ಠಾರುತಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ತಾಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ.

ತಸ್ಸಾತಿ ದುಟ್ಠಾರುಕಸ್ಸ. ಸವನನ್ತಿ ಅಸುಚಿವಿಸನ್ದನಂ. ಉದ್ಧುಮಾತಸ್ಸ ವಿಯಾತಿ ಕೋಧೇನ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಧುಮಾತಕಸ್ಸ ವಿಯ ಕೋಧೂಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ. ಚಣ್ಡಿಕತಸ್ಸಾತಿ ಕುಪಿತಸ್ಸ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ತೇಹಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತತ್ತಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ, ತಥಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನಾಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ತೇಸಂ ಞಾಣಾನಂ ವಿಜ್ಜೂಪಮತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ತೇಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ವಜಿರೂಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸೇವಿತಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಛಟ್ಠೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋ. ಅಲ್ಲೀಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಛಾಯಾಯ ವಿಯ ವಿನಾ ಭಾವನಾಯ ನಿಲ್ಲೀಯಿತಬ್ಬೋ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಾಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ ಉಪನಿಸೀದಿತಬ್ಬೋ. ಅನುದ್ದಯಾತಿ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ. ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಸೀಲೇನ ಅಭಿವುದ್ಧಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಪಕಾರತ್ಥಂ ಉಪಸೇವನಾದಿ ವಟ್ಟತಿ.

ನ ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಅಪೇಹಿ, ಕಿಂ ಏತೇನಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ಪಿಯಸೀಲತ್ತಾ ನ ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ. ಫಾಸು ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ದ್ವೀಸು ಹಿ ಸೀಲವನ್ತೇಸು ಏಕೇನ ಸೀಲಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಕಥಿತೇ ಇತರೋ ಅನುಮೋದತಿ. ತೇನ ತೇಸಂ ಕಥಾ ಫಾಸು ಚೇವ ಹೋತಿ ಪವತ್ತಿನೀ ಚ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲೇ ಸತಿ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಸೀಲಕಥಾ ದುಕ್ಕಥಾ, ನೇವ ಸೀಲಕಥಾ ಹೋತಿ, ನ ಫಾಸು ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತಿನೀ. ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಹಿ ಸೀಲಕಥಾ ಅಫಾಸು ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸೀಲಕಥಾಯ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕಥಾಸುಪಿ ಅತಿದಿಸತಿ ‘‘ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ದ್ವೇ ಹಿ ಸಮಾಧಿಲಾಭಿನೋ ಸಮಾಧಿಕಥಂ ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾ ರತ್ತಿಂ ವಾ ದಿವಸಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಮ್ಪಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಸೋಧೇತಬ್ಬೇ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬೇ ಚ ಅಧಿಕಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಞ್ಚ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯಾನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸೇವನೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯೇ’’ತಿಆದಿ. ಸೀಲಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯಾನುಪಕಾರಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಅನಾಚಾರಾಗೋಚರಾದಯೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸಪದಟ್ಠಾನೇ. ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಅಭಿನ್ನಂ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ. ಖಾರಪರಿಸ್ಸಾವನೇತಿ ರಜಕಾನಂ ಊಸಖಾರಾದಿಖಾರಪರಿಸ್ಸಾವನಪಟೇ. ಹಾಯತೀತಿ ಸೀಲಾದಿನಾ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಸೇಟ್ಠಂ ಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತರಿತರಂ ಉತ್ತಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ.

ಸೇವಿತಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭. ಸತ್ತಮೇ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ನ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಪಾಪಕೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಲಾಮಕಭಾವೇನ ಕಥೇತಬ್ಬಸದ್ದೋ. ಗೂಥಕೂಪೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿ ಏತೇನ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಗೂಥಸದಿಸತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಚನನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠವಚನಂ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಗೂಥಕೂಪೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ. ಸುಚಿಮಿತ್ತೋತಿ ಸೀಲಾಚಾರಸುದ್ಧಿಯಾ ಸುಚಿಮಿತ್ತೋ. ಸಹ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಹಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಗಾಮಿನೋ’’ತಿ.

ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಗೂಥಭಾಣೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಗೂಥಭಾಣೀತಿ ಗೂಥಸದಿಸವಚನತ್ತಾ ಗೂಥಭಾಣೀ. ಯಥಾ ಹಿ ಗೂಥಂ ನಾಮ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ದುಗ್ಗನ್ಧಕಥನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಗೂಥಂ ವಿಯ ದುಗ್ಗನ್ಧವಾಯನಕಥಂ. ಪುಪ್ಫಭಾಣೀತಿ ಸುಪುಪ್ಫಸದಿಸವಚನತ್ತಾ ಪುಪ್ಫಭಾಣೀ. ಯಥಾ ಹಿ ಫುಲ್ಲಾನಿ ವಸ್ಸಿಕಾನಿ ವಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾನಿ ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿ ಕನ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಕನ್ತಂ. ಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಯಾತಿ ಚಮ್ಪಕಸುಮನಾದಿಸುಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಯ. ಸುಗನ್ಧಕಥನ್ತಿ ಸುಚಿಗನ್ಧವಾಯನಕಥಂ ಕಿಲೇಸದುಗ್ಗನ್ಧಾಭಾವತೋ. ಮಧುಭಾಣೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮುದುಭಾಣೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಮಧುರವಚನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಚತುಮಧುರಂ ನಾಮ ಮಧುರಂ ಪಣೀತಂ, ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮಧುರಂ ಹೋತಿ. ಮಧುರಕಥನ್ತಿ ಕಣ್ಣಸುಖತಾಯ ಪೇಮನೀಯತಾಯ ಚ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಮಧುರಸಭಾವಕಥಂ. ಅತ್ತಹೇತು ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಚ್ಛೇದನಹರಣಹೇತು. ಪರಹೇತು ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ.

‘‘ನೇಲಙ್ಗೋತಿ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೀಲಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೭) ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸೀಲಂ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಪೂರೇತಿ ಗುಣಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಯಂ. ಸುಕುಮಾರಾತಿ ಅಫರುಸತಾಯ ಮುದುಕಾ ಕೋಮಲಾ. ಪುರಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುರ-ಸದ್ದೋ ತನ್ನಿವಾಸಿವಾಚಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಗಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಗರವಾಸೀನ’’ನ್ತಿ. ಮನಂ ಅಪ್ಪಾಯತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಮನಾಪಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತವುದ್ಧಿಕರಾ’’ತಿ.

ಗೂಥಭಾಣೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಅನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯. ನವಮೇ ಅನ್ಧೋತಿಆದೀಸು ಪಾಳಿಪದೇಸು ಪಠಮೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಭೋಗಸಂಹರಣಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಚ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥಸಾಧನಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಚ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅನ್ಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ದುತಿಯೋಪಿ, ತತಿಯೋ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಭಾವಾ ‘‘ದ್ವಿಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂತಿ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು. ತೇನಾಹ ‘‘ಫಾತಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಅಧಮುತ್ತಮೇತಿ ಅಧಮೇ ಚೇವ ಉತ್ತಮೇ ಚ. ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾವಸೇನ. ಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಹಾಯಕೇಹಿ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ ಜಾನೇಯ್ಯ. ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ ಜಾನೇಯ್ಯ.

ತಥಾಜಾತಿಕಾತಿ ಯಾದಿಸೇಹಿ ಸಪುತ್ತದಾರಪರಿಜನಸಞಾತಿಮಿತ್ತಬನ್ಧವಗ್ಗಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸುಖೇತಿ ಪೀಣೇತಿ, ತಾದಿಸಾ ಭೋಗಾಪಿ ನ ಸನ್ತಿ. ಪುಞ್ಞಾನಿ ಚ ನ ಕರೋತೀತಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಪಣದ್ಧಿಕಯಾಚಕಾನಂ ಸನ್ತಪ್ಪನವಸೇನ ಪುಞ್ಞಾನಿ ನ ಕರೋತಿ. ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಉಭಯಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ, ಉಭಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ಥೇತಿ ವಿಗ್ಗಹೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಉಭಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ. ನ ಸೋಚತೀತಿ ಸೋಕಹೇತೂನಂ ತತ್ಥ ಅಭಾವತೋ ನ ಸೋಚತಿ.

ಅನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಅವಕುಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦. ದಸಮೇ ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞೋತಿ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಪಞ್ಞೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಧೋಮುಖಪಞ್ಞೋ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬಪಟ್ಠಪನಾತಿ ಪಠಮಾರಮ್ಭೋ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಥಾಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಅಪ್ಪನಾತಿ ದೇಸನಾಯ ನಿಟ್ಠಾಪನಂ. ಅನೇಕೇ ವಾ ಅನುಸನ್ಧಿಯೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಮಾಧಿ ವಾತಿಆದೀಸು ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಾಸನನ್ತಿ ತದತ್ಥೋಪಾದಕಸಮಾಧಿ ತಸ್ಸ ಆದೀತಿ ವುತ್ತೋ, ತದಾಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವೇನ ಏಕದೇಸತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ.

ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಸುದ್ಧಿಯೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ಸಿದ್ಧಾ, ತಾ ಪನೇತ್ಥ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನೂನಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತೀ’’ತಿ, ‘‘ನಿಗ್ಗಣ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಿಜ್ಜಟನ್ತಿ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ಅನಾಕುಲಂ. ನಿಗ್ಗಣ್ಠಿನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನರಹಿತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಕತ್ವಾ.

ಆಕಿಣ್ಣಾನೀತಿ ಆಕಿರಿತ್ವಾ ಸಂಕಿರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ. ಉಚ್ಛಙ್ಗೋ ವಿಯ ಉಚ್ಛಙ್ಗಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಉಚ್ಛಙ್ಗಸದಿಸಪಞ್ಞತಾಯ ಉಚ್ಛಙ್ಗಪಞ್ಞೋ. ಏವಂ ಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಉಚ್ಛಙ್ಗೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಚಿರಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಚ ಉಚ್ಛಙ್ಗಸದಿಸಾ ಪಞ್ಞಾ, ಏವಂ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಕುಮ್ಭಸದಿಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸಂವಿದಹನಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ‘‘ಏವಂ ಕತೇ ಇದಂ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ತಂತಂಅತ್ಥಕಿಚ್ಚಂ ಸಂವಿಧಾತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾಯ ರಹಿತೋ. ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋ ಪಾಸಂಸೋ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದನ್ತಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಆದಿಕಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಂ.

ಅವಕುಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಗ್ಗಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ದೇವದೂತವಗ್ಗೋ

೧. ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಕಾನೀತಿ ಸಸೇಟ್ಠಕಾನಿ. ಯೇಸನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಕುಲಾನಂ. ಪುತ್ತಾನನ್ತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ. ಪೂಜಿತಸದ್ದಯೋಗೇನ ಹಿ ಇದಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ತೇನಾತಿ ಆಹಾರಾದಿನಾ. ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಾ ಗೋಪಿತಾತಿ ಯಥಾಕಾಲಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಸ್ಸ ದಾನೇನ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಕರಣೇನ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಾ ಚೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾನತ್ಥಪ್ಪಹರಣೇನ ಗೋಪಿತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ. ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಾವಸಾಧನತ್ಥನ್ತಿ ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಲೋಕೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಆಚರಿಯೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಆಹುನೇಯ್ಯೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಪುತ್ತಕಂ ಪಟಿಲಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನವಸೇನ ನೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಾವಸಾಧನತ್ಥಂ ‘‘ಬಹುಕಾರಾ’’ತಿ, ವತ್ವಾ ತಂ ತೇಸಂ ಬಹುಕಾರತಂ ನಾನಾಕಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಪಾದಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಪುತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಆಪಾದಕಾ, ಸರೀರಸ್ಸ ಪೋಸಕಾ, ಆಚಾರಸಮಾಚಾರಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪಕಾ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಾರೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುತ್ತಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ತಾವ ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತು, ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಕಥನ್ತಿ? ತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಮೇವ ವಜ್ಜನೀಯಭಾವಜಾನಾಪನತ್ಥಂ.

ಅವಿಜಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾಸಂ ಭಾವನಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅವಿಜಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಭಾವನಾ. ಲೋಭನೀಯವಯಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಯೋಬ್ಬನೇ ಅತಿವಿಯ ಮುದುಭಾವಪ್ಪತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸತವಿಹತಗ್ಗಹಣಂ. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕನ್ತಿ ವಿಸುಂ. ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪುತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಿತೇಹಿ ಅತಿಕ್ಕಮೇನ ಮೇತ್ತಾದಿಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾರಣೇನ.

ಥರುಸಿಪ್ಪನ್ತಿ ಅಸಿಸತ್ತಿಕುನ್ತಕಲಾಪಾದಿಆಯುಧಸಿಪ್ಪಂ. ಮುದ್ದಾಗಣನಾತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಸಂಕೋಚನಾದಿನಾ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ಗಣನಾ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಾಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಪಚ್ಛಾಚರಿಯಾ ನಾಮ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಿತಗಹಟ್ಠವತ್ತಸ್ಸೇವ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯಥಾಸಕಂ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಾದೀನಂ ಸಿಪ್ಪಗ್ಗಾಹಾಪನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಆಚರಿಯಾ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಆನೀಯ ಹುತಂ ಆಹುತಂ. ಪಕಾರೇಹಿ ಹುತಂ ಪಾಹುತಂ. ಅಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ನಮೋ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಸಾಯಂ ಪಾತಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಮಯ್ಹಂ ಉತ್ತಮಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಮಕ್ಕಾರಂ ಕರೇಯ್ಯ. ತಾಯ ನಂ ಪಾರಿಚರಿಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಪಾರಿಚರಿಯಾಯಾತಿ ಭರಣಕಿಚ್ಚಕರಣಕುಲವಂಸಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾಪನಾದಿನಾ ಪಞ್ಚವಿಧಉಪಟ್ಠಾನೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಖೋ, ಗಹಪತಿಪುತ್ತ, ಠಾನೇಹಿ ಪುತ್ತೇನ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ದಿಸಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ – ‘ಭತೋ ನೇಸಂ ಭರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕಿಚ್ಚಂ ನೇಸಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕುಲವಂಸಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ದಾಯಜ್ಜಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಮಿ, ಅಥ ವಾ ಪನ ಪೇತಾನಂ ಕಾಲಕತಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅನುಪ್ಪದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ. ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಗಹಪತಿಪುತ್ತ, ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಪುತ್ತೇನ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ದಿಸಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಪುತ್ತಂ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತಿ, ಪಾಪಾ ನಿವಾರೇನ್ತಿ, ಕಲ್ಯಾಣೇ ನಿವೇಸೇನ್ತಿ, ಸಿಪ್ಪಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ, ಪತಿರೂಪೇನ ದಾರೇನ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ, ಸಮಯೇ ದಾಯಜ್ಜಂ ನಿಯ್ಯಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೬೭).

ಅಪಿಚ ಯೋ ಮಾತಾಪಿತರೋ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನೇ ಕತ್ವಾ ಸೀಲೇಸು ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ವಾ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹತಿ, ಅಯಂ ಮಾತಾಪಿತೂಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಅಗ್ಗೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಪಾರಿಚರಿಯಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಉಭಯಲೋಕಹಿತಸುಖಾವಹಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಧೇವ ನಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ಪೇಚ್ಚ ಸಗ್ಗೇ ಪಮೋದತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮತ್ತೇಯ್ಯೋ ಪೇತ್ತೇಯ್ಯೋ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಯಂ ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇತೀ’’ತಿ ಇಧೇವ ನಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ. ಆಮೋದತಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮೋದಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಪಮೋದತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಮೋದಸಮ್ಪವತ್ತಿಯಾ.

ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಆನನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ದುತಿಯೇ ತಥಾಜಾತಿಕೋತಿ ತಥಾಸಭಾವೋ. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಲಾಭೋತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಅಧಿಗಮೋ. ರೂಪಮೇವ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭಾವತೋ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸಸ್ಸತಾದಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ. ಪುಗ್ಗಲನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಭಿನಿವೇಸನನಿಮಿತ್ತಂ. ಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ. ‘‘ಸಿಯಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಥೇರೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಭಗವಾ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಅವೋಚ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಸೋ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಚ ಪಸ್ಸತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಧಾನನ್ದಾ’’ತಿಆದಿ.

ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ. ದಿವಸಮ್ಪೀತಿಆದಿನಾ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಪಣೀತಾದಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಟ್ಠವಿಧೇತಿ ‘‘ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೋ ವಿರಾಗೋ ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠವಿಧೇ ಆಭೋಗಸಞ್ಞಿತೇ ಸಮನ್ನಾಹಾರೇ. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ…ಪೇ… ಲಬ್ಭನ್ತೇವಾತಿ ‘‘ಇಧಾನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಏವಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಗತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಏಕೋಪಿ ಆಭೋಗಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಚೇಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಟ್ಠಪಿ ಆಭೋಗಸಮನ್ನಾಹಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತೇವ ಸಮನ್ನಾಹರತಂ ಅತ್ಥಾವಹತ್ತಾ.

ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಹಿತೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಪರಾನಿ ಚ ಓಪರಾನಿ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಆಯತನಾನಿ. ಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿತಾಯ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಧೂಮವಿರಹಿತೋತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ ಏವ ಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನ ಧೂಮೋ, ತೇನ ವಿರಹಿತೋ. ಅನೀಘೋತಿ ಅಪಾಪೋ. ಜಾತಿಜರಾಗಹಣೇನೇವ ಬ್ಯಾಧಿಮರಣಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ತಬ್ಭಾವಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ.

ಆನನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೩. ತತಿಯೇ, ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಮಯಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ತಾದಿಸೇನಪಿ ನ ಸುಕರಂ ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ವದನ್ತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಮತಿಕ್ಕಮಂ. ಅಞ್ಞಾತಾರೋ ಚ ದುಲ್ಲಭಾತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತೇನಪಿ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾಯ ದುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸಮ್ಮಾತಿ ಹೇತುನಾ ಕಾರಣೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಮಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯಾ. ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಚ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೋ ವುತ್ತೋ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪ್ಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯೋ. ತೇನ ದಿಟ್ಠೋ ಪನ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋ ಚ. ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯೇನ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಮೇವ ಪಹೀಯತಿ. ದಿಟ್ಠವಿಸೇನ ದಿಟ್ಠಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ ವಿಯ ಅಯಮಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯನಾನನ್ತರಿಯಕತ್ತಾ ‘‘ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇನ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇ ಹಿ ಗಹಿತೇ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ.

ಅನ್ತಮಕಾಸಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಮಾನಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಯೇ ಇಮೇ ‘‘ಕಾಯಬನ್ಧನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜೀರತಿ (ಚೂಳವ. ೨೭೮), ಹರಿತನ್ತಂ ವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೪) ಏವಂ ವುತ್ತಅನ್ತಿಮಮರಿಯಾದನ್ತೋ ಚ ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜೀವಿಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೦; ಇತಿವು. ೯೧) ಏವಂ ವುತ್ತಲಾಮಕನ್ತೋ ಚ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯೋ ಏಕೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೩) ಏವಂ ವುತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತೋ ಚ ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತೋ ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾ, ತೇಸು ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅದುಂ ಚತುತ್ಥಕೋಟಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತಮಕಾಸಿ, ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪರಿವಟುಮಂ ಅಕಾಸಿ, ಅನ್ತಿಮಸಮುದಯಮತ್ತಾವಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಮಕಾಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಮಕಾಸೀ’’ತಿ.

ನನು ಚ ‘‘ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗತಂ? ಇಧ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿದ್ದೇಸೇನಾಯಂ ವಣ್ಣನಾ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಆಗತಾನೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಪಹಾನಂ ವೂಪಸಮಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ (ಚೂಳನಿ. ೭೫ ಉದಯಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ) ಪದಾನಿ ಆಗತಾನಿ.

ಧಮ್ಮತಕ್ಕಪುರೇಜವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಂ ವದತಿ. ಅರಹತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮತಕ್ಕೋ ಪುರೇಜವೋ ಹೋತಿ.

ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ನಿದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೪. ಚತುತ್ಥೇ ಪಿಣ್ಡಕರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಆಯೂಹನವಸೇನ ರಾಸಿಕರಣತ್ಥಾಯ. ಅಭಿನ್ನಾನೀತಿ ಏಕದೇಸೇನಪಿ ಅಖಣ್ಡಿತಾನಿ. ಭಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಬೀಜಂ ಬೀಜಕಿಚ್ಚಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ಅಪೂತೀನೀತಿ ಉದಕತೇಮನೇನ ಪೂತಿಭಾವಂ ನ ಉಪಗತಾನಿ. ಪೂತಿಬೀಜಞ್ಹಿ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪೂತಿಭಾವೇನ ಅಬೀಜತ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನೀ’’ತಿ. ನ ವಾತೇನ ನ ಚ ಆತಪೇನ ಹತಾನೀತಿ ವಾತೇನ ಚ ಆತಪೇನ ಚ ನ ಹತಾನಿ, ನಿರೋಜತಂ ನ ಪಾಪಿತಾನಿ. ನಿರೋಜಞ್ಹಿ ಕಸಟಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ಸಾರಾದಾನೀತಿ ತಣ್ಡುಲಸಾರಸ್ಸ ಆದಾನತೋ ಸಾರಾದಾನಿ. ನಿಸ್ಸಾರಞ್ಹಿ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಹಿತಸಾರಾನೀ’’ತಿ, ಪತಿಟ್ಠಿತಸಾರಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ನಿಚಯಭಾವೇನ ಸುಖಂ ಸಯಿತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಕೋಟ್ಠಪಕ್ಖಿತ್ತನಿಯಾಮೇನೇವ ಸುಖಸಯಿತಾನಿ.

ಕಮ್ಮವಿಭತ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮವಿಭಾಗೋ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬಫಲಂ ಕಮ್ಮಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ. ಪಚ್ಚುಪನ್ನಭವತೋ ಅನನ್ತರಂ ವೇದಿತಬ್ಬಫಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ. ಅಪರಪರಿಯಾಯವೇದನೀಯನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನನ್ತರಭವತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಪರಿವತ್ತೇ ವೇದಿತಬ್ಬಫಲಂ ಕಮ್ಮಂ. ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತತಾಯ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸೇಸತಾಯ ಚ ಬಲವಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಪಠಮಜವನಚೇತನಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಫಲದಾಯಿನೀ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಸಾ ಹಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಬಲವತೀ ಜವನಸನ್ತಾನೇ ಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತೇಸು ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಸೇವನಾಲಾಭೇನ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕತಾಯ ಚ ಪಠಮಜವನಚೇತನಾ ಇತರದ್ವಯಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಸನ್ತಾನುಪರಮಾಪೇಕ್ಖಂ ಓಕಾಸಲಾಭಾಪೇಕ್ಖಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಧೇವ ಪುಪ್ಫಮತ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮತ್ತಂ ಫಲಂ ದೇತಿ. ತಥಾ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕದಾನಂ ನಾಮ ಉಪಧಿಪ್ಪಯೋಗಾದಿಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ತದಭಾವತೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ. ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಹೋಸಿ ಏವ ಕಮ್ಮಂ, ನ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಅಹೋಸಿ ಅತ್ಥಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ.