(೧೬) ೧. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ-ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೯೬. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿವಣ್ಣನಾಯಂ ಇಧ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಸಭಾವತ್ಥೋ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಏಕಸಭಾವೋ’’ತಿ. ಏಕನ್ತೇನಾತಿ ಏಕಂಸೇನ, ಅವಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಟ್ಟೇತಿ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅನಭಿರಮನತ್ಥಾಯ. ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅರಜ್ಜನತ್ಥಾಯ. ವಿರಜ್ಜನಾಯಾತಿ ಪಲುಜ್ಜನಾಯ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ವಿಗಮಾಯಾ’’ತಿ. ರಾಗಾದೀನಂ ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ರಾಗಾದೀನಂ ನಿರೋಧನತ್ಥಾಯ. ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ನಿರೋಧನಂ ನಾಮ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಖಾದನೀಯಸ್ಸ ಮುಖೇ ಕತ್ವಾ ಖಾದನಂ ನಾಮ ಯಾವದೇವ ಅಜ್ಝೋಹರಣತ್ಥಂ, ಏವಂ ರಾಗಾದೀನಂ ನಿರೋಧನಂ ವಟ್ಟನಿರೋಧನತ್ಥಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಟ್ಟಸ್ಸೇವ ವಾ ನಿರುಜ್ಝನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸೇಸು ಖೀಣೇಸು ಇತರಂ ವಟ್ಟದ್ವಯಮ್ಪಿ ಖೀಣಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೂಲಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಉಪಸಮಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಜಾನನಂ ನಾಮ ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾರೋಪನಮುಖೇನೇವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾದಿ…ಪೇ… ಅಭಿಜಾನನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಿ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಯಿದಂ ಬುಜ್ಝನಂ ಯಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಇಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಮತಧಾತುಯಾ.

ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಅಭಿರುಚಿಉಪ್ಪಾದನಾಯ. ವಿಸಕಣ್ಟಕೋತಿ ಗುಳಸ್ಸ ವಾಣಿಜಸಮಞ್ಞಾ. ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ದೇಸೇ ದೇಸಭಾಸಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ. ಉಚ್ಛುರಸೋ ಸಮಪಾಕಪಕ್ಕೋ ಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡೀಕತೋ ಗುಳೋ, ಅಪಿಣ್ಡೀಕತೋ ಫಾಣಿತಂ. ಪಾಕವಿಸೇಸೇನ ಖಣ್ಡಖಣ್ಡಸೇದಿತೋ ಖಣ್ಡೋ, ಮಲಾಭಾವಂ ಆಪನ್ನೋ ಸಕ್ಕರಾ.

ಸರತೀತಿ ಸತಿ. ಅನು ಅನು ಸರತೀತಿ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಅನು ಅನುರೂಪಾ ಸತೀತಿಪಿ ಅನುಸ್ಸತಿ. ದುವಿಧಂ ಹೋತೀತಿ ಪಯೋಜನವಸೇನ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನೇನ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿತೋಸನತ್ಥಂ. ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖತ್ಥಂ. ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಹಿ ಚಿತ್ತೇ ಸಮಾಹಿತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖೇನ ಇಜ್ಝತಿ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ. ಉಪಹಞ್ಞತಿ ಪತಿಹಞ್ಞತಿ ಪಟಿಕೂಲತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ. ತತೋ ಏವ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ರಿಞ್ಚತಿ, ನಿರಸ್ಸಾದೋ ಹೋತಿ ಭಾವನಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭನತೋ. ಪಸೀದತಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಪಸಾದನೀಯತ್ತಾ. ತಥಾ ಚ ಕಙ್ಖಾದಿಚೇತೋಖಿಲಾಭಾವೇನ ವಿನೀವರಣೋ ಹೋತಿ. ದಮೇತ್ವಾತಿ ನೀವರಣನಿರಾಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಂ ಕತ್ವಾ. ಏವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತರಾನುಯುಞ್ಜನೇನ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಸ್ಸ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಕೋ ಅಯಂ…ಪೇ… ಅನುಸ್ಸರೀತಿ ಕೋ ಅಯಂ ಮಮ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಠತ್ವಾ ಅನುಸ್ಸರಿ. ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಬಾಹಿರಕಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವದಸ್ಸನಮೇತಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚೀ’’ತಿ. ದಿಸ್ವಾತಿ ಪರಿಯೇಸನನಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅನುಸ್ಸರೀತಿ ದಿಸ್ವಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತನ್ತಿ ಏತಂ ಹದಯವತ್ಥುಆದಿಪ್ಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ. ಇದಞ್ಚ ರೂಪಂ ಪುರಿಮಞ್ಚ ಅರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ರುಪ್ಪನಸಭಾವತ್ತಾ ರೂಪಂ, ಪುರಿಮಂ ಅತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಅರೂಪನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ರೂಪಾರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ. ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಮ್ಭಾವಿಕಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ. ನಿರೋಧೋತಿ ನಿರೋಧನಿಮಿತ್ತಂ. ಅಪ್ಪನಾವಾರೋತಿ ಯಥಾರದ್ಧಾಯ ದೇಸನಾಯ ನಿಗಮನವಾರೋ.

೨೯೭. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ತಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥನಯೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ಅತಿದಿಸತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಅತಿದೇಸೋ ಪಯೋಜನವಸೇನ ನವಸುಪಿ ಅನುಸ್ಸತೀಸು ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತೋಪಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಆದೀಸು ತೀಸು ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪವಾದೇನ ನಿವತ್ತಿತೋತಿ ತಾಸಂ ಏಕಪ್ಪಯೋಜನತಾವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಧಮ್ಮೇ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಸಮಾಸಪದವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ವಚನತ್ಥದಸ್ಸನಪಕ್ಖಿಕಮೇವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥೋ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸತಿಯಾ ವಿಸಯಭಾವದಸ್ಸನಮೇತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭ. ಚಾಗಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಾಗಗುಣಂ ಆರಬ್ಭ. ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಏತ್ಥ ದೇವತಾಗುಣಸದಿಸತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾಸೀಲಸುತಚಾಗಪಞ್ಞಾಸು ದೇವತಾಸಮಞ್ಞಾ. ಭವತಿ ಹಿ ತಂಸದಿಸೇಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ತಾನಿ ಓಸಧಾನಿ, ಏಸ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ’’ತಿ ಚ. ತೇನಾಹ – ‘‘ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಯಥಾರೂಪಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ತಾ ದೇವತಾ ಇತೋ ಚುತಾ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಾ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ತಥಾರೂಪಾ ಸದ್ಧಾ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ. ಯಥಾರೂಪೇನ ಸೀಲೇನ, ಯಥಾರೂಪೇನ ಸುತೇನ, ಯಥಾರೂಪೇನ ಚಾಗೇನ, ಯಥಾರೂಪಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ತಾ ದೇವತಾ ಇತೋ ಚುತಾ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಾ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ತಥಾರೂಪಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಂವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ತತ್ಥ ಲದ್ಧಬ್ಬಪ್ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ. ಗತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪಗತಾ ಪವತ್ತಾ.

ಉಪಸಮ್ಮತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಉಪಸಮೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಏತ್ಥ ಉಪಸಮ್ಮತಿ ವಟ್ಟತ್ತಯನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೋ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ. ಖಿಣೋತಿ ಖೇಪೇತಿ ಕಿಲೇಸೇತಿ ಖಯೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ತೇ ಏವ ಉಪಸಮೇತೀತಿ ಉಪಸಮೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಏವ. ಖಯೋ ಚ ಸೋ ಉಪಸಮೋ ಚಾತಿ ಖಯೂಪಸಮೋ. ತತ್ರಚಾಯಂ ಉಪಸಮೋ ಧಮ್ಮೋ ಏವಾತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ ಏಕಸಙ್ಗಹೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಏಕಸಙ್ಗಹೋ ಧಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ, ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮತೋ ಪನ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ ಸಾತಿಸಯೋ ಉಳಾರತಮಪಣೀತತಮಭಾವತೋತಿ ದೀಪೇತುಂ ವಿಸುಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಇಮಮೇವ ಹಿ ವಿಸೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವಾ – ‘‘ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅವೋಚ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಸವಿಸೇಸಂ ಸನ್ತಪಣೀತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇಧ ಖಯೂಪಸಮಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಭಾವೇ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಇತಿವು. ೯೦) ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ಸಾತಿಸಯೋ, ಏವಂ ಫಲಧಮ್ಮತೋ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಅಚ್ಛರಿಯಧಮ್ಮಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಖಯೂಪಸಮೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ‘‘ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯಾತಿಆದಿವಚನತೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ಅಕಾರಣಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸುಪಿ ತಥಾ ದೇಸನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಪನ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀನಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಮೇತಾನಿ, ಏತಾನಿ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾನೇವಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ.

ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.