ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿ

ಪರಿತ್ತಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಂ ಅತೀತಾನಾಗತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನ ವಿಸಯವವತ್ಥಾನಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ವಿಭೂತಾವಿಭೂತವಸೇನೇವೇತಂ ನಿಯಮೇತುಂ ‘‘ಯದಿ ವಿಭೂತಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ.

೧೯. ಏತ್ಥಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ. ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವೇಣಿಕಾನಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತುತ್ತಯವಸೇನ ತೇರಸಚಿತ್ತಾನಂ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ.

ಪರಿತ್ತಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಪ್ಪನಾಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೦. ವಿಭೂತಾವಿಭೂತಭೇದೋ ನತ್ಥಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಭೂತಕಾಲೇಯೇವ ಅಪ್ಪನಾಸಮ್ಭವತೋ.

೨೧. ತತ್ಥ ಹಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಜವನಂ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಮೋತರತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಾನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುನಾಮೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ದೇತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಠಮಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪನಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮತ್ತಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾರಕಭೂತತ್ತಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ. ದುತಿಯಂ ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ತಾ ಉಪಚಾರಂ. ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನೋಪಿ ಹಿ ನಾತಿದೂರಪ್ಪವತ್ತಿ ಸಮೀಪಚಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪನಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಚರತೀತಿ ವಾ ಉಪಚಾರಂ. ತತಿಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪರಿಕಮ್ಮಾನಂ, ಉಪರಿಅಪ್ಪನಾಯ ಚ ಅನುಕೂಲತ್ತಾ ಅನುಲೋಮಂ. ಚತುತ್ಥಂ ಪರಿತ್ತಗೋತ್ತಸ್ಸ, ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಭವನತೋ, ಮಹಗ್ಗತಗೋತ್ತಸ್ಸ, ಲೋಕುತ್ತರಗೋತ್ತಸ್ಸ ಚ ಭಾವನತೋ ವಡ್ಢನತೋ ಗೋತ್ರಭು, ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಾನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುನಾಮೇನೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೮೦೪) ಪನ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಅವಿಸೇಸೇನಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿನಾಮಂ ವುತ್ತಂ, ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ವಾ ಪಞ್ಚಮಂ, ಚತುತ್ಥಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಅಪ್ಪನಾನುರೂಪತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿನಾಮಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭಮಾನವಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಚತುಕ್ಖತ್ತು’’ನ್ತಿ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಂ, ಗಣನಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ’’ತಿ ಓಸಾನೇ ವುತ್ತಂ.

ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ. ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಹಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಕಾಮಾವಚರಜವನಾನನ್ತರಂ ಚತುತ್ಥಂ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಜವನಾನನ್ತರಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಲದ್ಧಾಸೇವನಮ್ಪಿ ಚ ಛಟ್ಠಂ ಸತ್ತಮಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭಾವೇನ ಪಪಾತಾಸನ್ನಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುತ್ಥತೋ ಓರಂ, ಪಞ್ಚಮತೋ ಪರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾಭಿನೀಹಾರವಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಫಲಾನುರೂಪಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹರಣಾನುರೂಪತೋ, ಅಪ್ಪನಾಯ ವೀಥಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿ. ‘‘ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ಚತುತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಓತಿಣ್ಣಅಪ್ಪನಾತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತಿ, ನ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಫಲಚಿತ್ತಂ, ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಞ್ಚ ಝಾನಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪುನಪ್ಪುನನ್ತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಪುನ ‘‘ಅಪ್ಪನಾವಸಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಕಾಯನ್ತರಿಯಾ ಕಿರ ಲೋಕಿಯಪ್ಪನಾಸು ಪಠಮಕಪ್ಪನಾತೋ ಪರಂ ಸತ್ತಮಜವನಪೂರಣತ್ಥಂ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಂ ವಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಮತಿನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘‘ಭವಙ್ಗಪಾತೋವಾ’’ತಿ ಸಾವಧಾರಣಂ ವುತ್ತಂ.

೨೨. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಟ್ಠಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಾವಚರಜವನೇಸು, ತೇಸು ಚ ಛಬ್ಬೀಸತಿಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನೇಸು. ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪನಾವಾರೇ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಜವನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನಾನಂ ಅನನ್ತರಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವಾತಿ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ, ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವ, ನ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಭಿನ್ನವೇದನಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ. ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಾ, ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥಾಪೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಏಕವೇದನಜವನವಾರೇಪಿ. ಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರಂ ಕುಸಲಜವನಮಪ್ಪೇತಿ, ನ ಕಿರಿಯಜವನಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ. ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಚ ಫಲತ್ತಯಮಪ್ಪೇತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯನ್ತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨೩. ಸುಖಪುಞ್ಞಮ್ಹಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಿಹೇತುಕಕುಸಲದ್ವಯತೋ ಪರಂ ಅಗ್ಗಫಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಜ್ಜಿತಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಜವನವಸೇನ ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ತಿಹೇತುಕಕುಸಲದ್ವಯತೋ ಪರಂ ತಥೇವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಾನಿ ದ್ವಾದಸ, ಸುಖಿತಕ್ರಿಯತೋ ತಿಹೇತುಕದ್ವಯತೋ ಪರಂ ಕಿರಿಯಜ್ಝಾನಚತುಕ್ಕಸ್ಸ, ಅಗ್ಗಫಲಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಅಟ್ಠ, ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ತಿಹೇತುಕದ್ವಯತೋ ಪರಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತರೂಪಾರೂಪಕಿರಿಯಪಞ್ಚಕಸ್ಸ, ಅಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಛ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ.

೨೪. ಏತ್ಥಾತಿ ವೀಥಿಸಙ್ಗಹಾಧಿಕಾರೇ.

ಅಪ್ಪನಾಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಪ್ಪನಾಜವನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮವಣ್ಣನಾ

೨೫. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ.

೨೬. ಇಟ್ಠೇತಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ. ಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ವಿಸುಂ ವಕ್ಖತಿ. ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಇಟ್ಠೇ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನೇವಾ’’ತಿ. ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮಾನುಭಾವತೋ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಆದಾಸೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪತಾಯ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಾಭಾವತೋ ಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ವೇದನಾಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸು ಸನ್ತಾನೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತಿಇಟ್ಠೇಪಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠಾಕಾರತೋ, ಅನಿಟ್ಠೇಪಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರತೋ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸುಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಜವನಂ ಹೋತಿ, ತಿತ್ಥಿಯಾದೀನಞ್ಚ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಂ, ಗಮ್ಭೀರಪಕತಿಕಾದೀನಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಜವನಂ, ಸುನಖಾದೀನಞ್ಚ ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಜವನಂ, ಪುರಿಮಪಚ್ಛಾಭಾಗಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ಪನ ವಿಪಾಕಾನಿ ಯಥಾವತ್ಥುಕಾನೇವ. ಅಪಿಚ ಅಸುಚಿದಸ್ಸನೇ ಸುಮನಾಯಮಾನಾನಂ ಸುನಖಾದೀನನ್ತಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪನ ಅತಿಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಪವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಮೇವ.

೨೭. ತತ್ಥಾಪೀತಿ ತದಾರಮ್ಮಣೇಸುಪಿ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾವಸಾನೇತಿ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕಸುಖಸಹಗತಕಿರಿಯಪಞ್ಚಕಾವಸಾನೇ. ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾಭಾವೇನ ಕಿರಿಯಜವನಾನಿಪಿ ಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾವಸಾನೇ’’ತ್ಯಾದಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಪಟ್ಠಾನೇ (ಧ. ಸ. ಮೂಲಟೀ. ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೧.೯೮) ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಮೇವಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ಯದಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಅಲಬ್ಭನತೋ. ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಹದಯವತ್ಥು ದೇಸನಾಭೇದಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ.

೨೮. ದೋಮನಸ್ಸ…ಪೇ… ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ. ತೇನೇವ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ತದನನ್ತರಞ್ಚ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಅನುದ್ಧಟಂ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೨.೪೫) ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಾನವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ವಾರೇಸು ವುತ್ತಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಪನ ಸಮಾನವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ, ಇತರವೇದನಾದ್ವಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತೀಸು ವಾರೇಸೂತಿ ಏವಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಸತ್ತೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯವಾರಾ ವುತ್ತಾ. ಯದಿ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯವಸೇನ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನವ ವಾರಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಪನೇವಂ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ನ ತೇಸಂ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾವಸಾನೇ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಅಯಮ್ಪಿ ನಿಯಮೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ –

‘‘ಪರಿತ್ತಕುಸಲಾದೋಸ-ಪಾಪಸಾತಕ್ರಿಯಾಜವಾ;

ಪಞ್ಚಸ್ವೇಕಂ ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಸುಖಿತೇಸು ಯಥಾರಹಂ.

‘‘ಪಾಪಾಕಾಮಸುಭಾ ಚೇವ, ಸೋಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಕ್ರಿಯಾಜವಾ;

ಸೋಪೇಕ್ಖೇಸು ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಛಸ್ವೇಕಮನುರೂಪತೋ’’ತಿ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮೋ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರೀ. ‘‘ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಜವನತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತದಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಪನ ಅನೇಕನ್ತಿಕೋ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಅಕುಸಲಜವನೇಸು ಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಕುಸಲಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು, ಕುಸಲಜವನೇಸು ವಾ ಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಅಕುಸಲಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಪವತ್ತಪರಿಚಯೇನ ತಿಹೇತುಕಜವನತೋಪಿ ಪರಂ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಪವತ್ತಪರಿಚಯೇನ ಅಕುಸಲಜವನತೋ ಪರಂ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಹೇತುಕೇ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೧.೯೮).

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಾವಸಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಜವನಾವಸಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾ’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಭವಙ್ಗಪಾತಾಭಾವೋ ದೀಪಿತೋವ ಹೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಾಭಾವತೋತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾಭಾವಮೇವ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ತಿತ್ಥಿಯಾದಿನೋ ಬುದ್ಧಾದಿಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪಿ ಪಟಿಹತಚಿತ್ತಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಜವನೇ ಜವಿತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಕೇನಚಿ ವಾ ಅಸಪ್ಪಾಯೇನ ಪರಿಹೀನಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಪಣೀತಧಮ್ಮೋ ಮೇ ನಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಂ ಜನೇನ್ತಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಜವನೇ ಸತಿ ಅಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾಭಾವತೋ ಯದಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಪರಿಚಿತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಚಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಗಹಿತಪುಬ್ಬಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರಾವಜ್ಜನಮ್ಪಿ. ಯಥಾ ತಂ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಫಲಚಿತ್ತನ್ತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಥಾಹು –

‘‘ನಿರಾವಜ್ಜಂ ಕಥಂ ಚಿತ್ತಂ, ಹೋತಿ ನೇತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮತಂ;

ನಿಯಮೋ ನ ವಿನಾವಜ್ಜಂ, ನಿರೋಧಾ ಫಲದಸ್ಸನಾ’’ತಿ.

ಕೇನ ಪನ ಕಿಚ್ಚೇನ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ? ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚೇನ ತಾವ ನ ಪವತ್ತತಿ ಜವನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ, ನಾಪಿ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚೇನ ಯಥಾಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಪನ ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವತೋ ಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚೇನಾತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನಪಿ (ಧ. ಸ. ಅನುಟೀ. ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋವ. ಯಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಸಮಾನತಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಂ ಯೇಭುಯ್ಯತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಇದಮೇಕಂ ಠಾನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಂ ವಿಸದಿಸತಾ ಅತ್ಥಿ. ತಮನನ್ತರಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಅಬ್ಯವಹಿತಂ ಕತ್ವಾ, ತದನನ್ತರನ್ತ್ಯತ್ಥೋ.

೨೯. ಕಾಮಾವಚರ…ಪೇ… ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾವಸಾನೇಯೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾನಿದಾನಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಹೇತುಕೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಜನಿತಂ ಅತಂಸಭಾವಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರಜವನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಿಂಕಾರಣಾ? ಅಜನಕತ್ತಾ, ಜನಕಸಮಾನತ್ತಾಭಾವತೋ ಚ. ಯಥಾ ಹಿ ಗೇಹತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮೋ ಬಾಲಕೋ ಜನಕಂ, ತಂಸದಿಸಂ ವಾ ಅಙ್ಗುಲಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ನಾಞ್ಞಂ ರಾಜಪುರಿಸಾದಿಂ, ಏವಂ ಭವಙ್ಗವಿಸಯತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಜನಕಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ತಂಸದಿಸಂ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಜವನಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ, ನ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಸದಿಸಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನಾನಿ. ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಬೀಜಸ್ಸಾಭಾವತೋ. ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸ್ವೇವ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ನ ಇತರೇಸು ಅಪರಿಚಿತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಬಾಲಕೋ ಜನಕಂ, ತಂಸದಿಸಂ ವಾ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಅರಞ್ಞಾದಿಅಪರಿಚಿತಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅನನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪಮುಖಙ್ಗಣಾದಿಮ್ಹಿ ಪರಿಚಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಅನುಬನ್ಧತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ರೂಪಾವಚರಾದಿಅಪರಿಚಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನ್ತಂ ನಾನುಬನ್ಧತಿ. ಅಪಿಚ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯತ್ತಕಮ್ಮಜನಿತತ್ತಾಪಿ ಏತಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾರಮ್ಮಣೇಸು ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸ್ವೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಜನಕಂ ತಂಸಮಾನಂ ವಾ, ಜವನಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ;

ನ ತು ಅಞ್ಞಂ ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಬಾಲದಾರಕಲೀಲಯಾ.

‘‘ಬೀಜಸ್ಸಾಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಹಿ;

ಪಟಿಸನ್ಧಿಮನೋ ಬೀಜಂ, ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಿತಂ.

‘‘ಠಾನೇ ಪರಿಚಿತೇಯೇವ, ತಂ ಇದಂ ಬಾಲಕೋ ವಿಯ;

ಅನುಯಾತೀತಿ ನಾಞ್ಞತ್ಥ, ಹೋತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ವಾ’’ತಿ.

ನನು ಚ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಬೀಜಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿಆನುಭಾವತೋ, ದ್ವಾರವೀಥಿಭೇದೇ ಚಿತ್ತನಿಯಮತೋ ಚ.

ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಜವನನಿಯಮವಣ್ಣನಾ

೩೨. ಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ವತ್ಥುದುಬ್ಬಲತಾಯ ಮನ್ದೀಭೂತವೇಗತ್ತಾ ಮನ್ದಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಂ. ಮರಣಕಾಲಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮುಚ್ಛಾಕಾಲಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೩೩. ಭಗವತೋ…ಪೇ… ವದನ್ತೀತಿ ಭಗವತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕಾಲಾದೀಸು ಉದಕಕ್ಖನ್ಧಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತನಾದಿಅತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಧಮ್ಮೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾಯ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆವಜ್ಜನತಪ್ಪರೋವ ಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವಜ್ಜಿತಝಾನಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಪಞ್ಚವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೭೮) ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ. ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಆದೀನಂ ಏವರೂಪೇ ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಾಲೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಜವನಾನಂ ಪವತ್ತನತೋ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ವಸಿತಾ ಭಗವತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕಾಲೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಏವರೂಪೇ ಕಾಲೇ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೭೮). ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾ’’ತಿ ಚ ಪನೇತಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಮುದಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾ. ೧.೭೮) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಚತ್ತಾರಿ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಞ್ಚಪೀತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ.

೩೪. ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾತಿ ಆದಿತೋ ಕತಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾ ಪಠಮಕಪ್ಪನಾ. ಅಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಪಠಮಕಪ್ಪನಾಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬದಾಪೀ’’ತಿ, ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ, ಚಿಣ್ಣವಸೀಕಾಲೇ ಚ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಿ ಏಕವಾರಮೇವ ಜವನ್ತೀತ್ಯತ್ಥೋ.

೩೫. ಮಗ್ಗಾಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದಾ. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಂ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಾನುರೂಪಂ. ಸತ್ತಜವನಪರಮತ್ತಾ ಹಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಾ ಚತುತ್ಥಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗತೋ ಪರಂ ತೀತಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ, ಪಞ್ಚಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗತೋ ಪರಂ ದ್ವೇ ವಾ ಹೋನ್ತಿ.

೩೬. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ. ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಜವನನ್ತಿ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಜವನಂ. ಅನಾಗಾಮಿಖೀಣಾಸವಾಯೇವ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಮಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ವಾ’’ತಿ. ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಚೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ವಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರುದ್ಧೇ’’ತಿ. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಪುಗ್ಗಲಾನುರೂಪಂ.

೩೮. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯನ್ತಿ ಸಕಲಾಯಪಿ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಞ್ಚ.

೩೯. ಪರಿತ್ತಾನಿ ಜವನಾನಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಮತಾನಿ ಉಕ್ಕಂಸಕೋಟಿಯಾ. ಮಗ್ಗಾಭಿಞ್ಞಾ ಪನ ಸಕಿಂ ಏಕವಾರಮೇವ ಮತಾ. ಅವಸೇಸಾನಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಮಗ್ಗವಜ್ಜಿತಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನಾನಿ ಬಹೂನಿಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಅಹೋರತ್ತಮ್ಪಿ ಪವತ್ತನತೋ. ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಠಮಕಪ್ಪನಾಯಂ, ಅನ್ತಿಮಫಲದ್ವಯಞ್ಚ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಂ ಏಕವಾರಂ, ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ.

ಜವನನಿಯಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ

೪೦. ಇದಾನಿ ದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾಪಾಯಿಕಾಹೇತುಕತಿಹೇತುಕವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ, ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಾನಂ ಅರಿಯಾನನ್ತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವೀಥಿಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ತಾವ ತೇಸಂ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬಚಿತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ದುಹೇತುಕಾನಮಹೇತುಕಾನಞ್ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾಲೋಭಾದೋಸವಸೇನ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಇಮೇಸನ್ತಿ ದ್ವಿಹೇತುಕಾ. ತಾದಿಸಾನಂ ಹೇತೂನಂ ಅಭಾವತೋ ಅಹೇತುಕಾ. ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ವಿಪಾಕಾವರಣಸಬ್ಭಾವತೋ. ದ್ವಿಹೇತುಕಾಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹಿ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಪ್ಪನಾಜವನಾಭಾವತೋಯೇವ ಅರಹತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ.

೪೧. ‘‘ಸಹೇತುಕಂ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೧.೧೦೨) ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪಾಠತೋ ಅಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ನಾನಾಕಮ್ಮೇನ ದ್ವಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಮೂಲಸನ್ಧಿಯಾ ಪನ ಜಳಭಾವತೋ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾನಿ ಚಾ’’ತಿ. ಆಚರಿಯಜೋತಿಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ವತ್ವಾ ಇಧ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾಭಾವವಚನಸ್ಸ ಪರಿಹಾಸವಸೇನ ‘‘ಸೋ ಏವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಯೋ ತಸ್ಸ ಕತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಪರಿಹಾಸವಸೇನ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಆಚರಿಯಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ವಿಜಾನನತ್ಥಂ ವುತ್ತವಚನಂ ವಿಯ ಠಿತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನೇವೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಪರಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಞಾಣಪಾಕಾ ನ ವತ್ತನ್ತಿ, ಜಳತ್ತಾ ಮೂಲಸನ್ಧಿಯಾ’’ತಿ; (ಪರಮ. ವಿ. ೨೭೧);

ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪೀ’’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತಾನುರೋಧೇನ ಚ ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಹೇತುಕೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪನ ಪಮಾಣಪಾಠಾಭಾವತೋ ಆಚರಿಯೇನ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಸಮಕಮೇವ ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಚನಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ. ಅಹೇತುಕಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸುಗತಿಯ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ, ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಞ್ಞಾತದ್ವಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಂ ತತ್ಥೇವ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಪರಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಪನಾ’’ತ್ಯಾದಿ.

೪೩. ತಿಹೇತುಕೇಸೂತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹವಸೇನ ತಿಹೇತುಕೇಸು ಪುಥುಜ್ಜಾದೀಸೂ ನವವಿಧಪುಗ್ಗಲೇಸು.

೪೫. ದಿಟ್ಠೀ…ಪೇ… ಸೇಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲತಾಯ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾನಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ತಂಸಹಗತಜವನಾನಿ ಚೇವ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಆಕಡ್ಢಿತಾನಿ ಖೀಣಾಸವಾವೇಣಿಕಾನಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ.

೪೬. ಪಟಿಘಜವನಾನಿ ಚಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಾನಿ ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ಚ.

೪೭. ಲೋಕುತ್ತರ…ಪೇ… ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಭಾವೇನ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರೇಸು ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಾನಞ್ಚ ಉಪರೂಪರಿಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ, ಉಪರೂಪರಿಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಕಮ್ಮಕಿಲೇಸನಿರೋಧೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ವಿಯ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀಹಿ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಅಟ್ಠಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಜವನಾನಿ ಯಥಾಸಕಂ ಮಗ್ಗಫಲಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಾನಮೇವ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ.

೪೮. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಯಥಾಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಜವನಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಜವನಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ. ತಿವಿಧಸಿಕ್ಖಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರಿಭಾವತೋ ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಸ್ಸ, ವೀಥಿಮುತ್ತಾನಞ್ಚ ನವಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಜ್ಜಿತಾನಿ ಸೇಸಾನಿ ತೇವೀಸತಿಕಆಮಾವಚರವಿಪಾಕವೀಸತಿಕಿರಿಯಅರಹತ್ತಫಲವಸೇನ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಭವಾ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕಾಮಭವೇ ಠಿತಾನಂ ವಸೇನ ಉದ್ದಿಸೇ.

ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಕಿರಿಯಜವನದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಪಞ್ಚಕಅಗ್ಗಫಲಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕವಸೇನ ತೇತ್ತಿಂಸ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತೇವೀಸತಿಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಆವಜ್ಜನದ್ವಯಏಕವೀಸತಿಕುಸಲಸತ್ತಾಕುಸಲಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯವಸೇನ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಉದ್ದಿಸೇ ಅವಿಸೇಸತೋ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಏಕಪಞ್ಞಾಸ, ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ, ಅವಸೇಸಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಕಿರಿಯಜವನಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕವಸೇನ ಪಞ್ಚತಿಂಸ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಆವಜ್ಜನದ್ವಯಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲವಸೇನ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಉದ್ದಿಸೇ ಅವಿಸೇಸತೋ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಚತುಪಞ್ಞಾಸೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ದ್ವಿಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಅಪ್ಪನಾಜವನವಜ್ಜಿತಾನಿ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸ, ಆಪಾಯಿಕಾನಂ ತಾನೇವ ದ್ವಿಹೇತುಕವಿಪಾಕವಜ್ಜಿತಾನಿ ಸತ್ತತಿಂಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ.

ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಭೂಮಿವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ

೪೯. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೋ. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಭವಾನುರೂಪಂ, ತಂತಂಪುಗ್ಗಲಾನುರೂಪಞ್ಚ.

೫೨. ತ್ಯಾದಿನಾ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೇಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಪಟಿಘಜವನತದಾರಮ್ಮಣಾನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ಕಾಮಭವೇ, ರೂಪಭವೇ, ಅರೂಪಭವೇ ಚ.

೫೪. ಕಾಮಭವೇ ಯಥಾರಹಂ ವೀಥಿಮುತ್ತವಜ್ಜಾನಿ ಅಸೀತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ, ರೂಪಭವೇ ಪಟಿಘದ್ವಯಅಟ್ಠತದಾರಮ್ಮಣಘಾನಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಛಕ್ಕವೀಥಿಮುತ್ತಕವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯನವಅಹೇತುಕವಿಪಾಕತೇಪಞ್ಞಾಸಜವನವಸೇನ ಚತುಸಟ್ಠಿ, ಅರೂಪೇ ಭವೇ ತೇವೀಸತಿಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಚದಸರೂಪಾವಚರಪಟಿಘದ್ವಯಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಹಸನವಸೇನ ಸತ್ತಚತ್ತಾಲೀಸ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ಪರಿತ್ತಜವನಅಟ್ಠಆರುಪ್ಪಜವನಸತ್ತಲೋಕುತ್ತರಜವನಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನವಸೇನ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭರೇ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಭವೇ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾಭಾವತೋ ಇಧಾಗತಾನಂಯೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸಮ್ಭವೋತಿ ತಾನಿ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪರಿತ್ತವಿಪಾಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ರೂಪಭವೇ ಸಟ್ಠಿಯೇವ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ತತ್ಥ ಠತ್ವಾಪಿ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ತತ್ಥ ಚತುಸಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಣಿಯಂ ‘‘ಯದಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಕಾಮಾವಚರಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಆಲಮ್ಬನ್ತಿ, ತದಾ ತಂ ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತುಸನ್ತೀರಣಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ.

ಭೂಮಿವಸೇನ ವಿಭಾಗೋ ಭೂಮಿವಿಭಾಗೋ.

ಭೂಮಿವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫೫. ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಂತಂದ್ವಾರೇಸು, ತಂತಂಭವೇಸು ವಾ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪತೋ. ಯಾವತಾಯುಕನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪರಂ ಭವನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತವೀಥಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚುತಿಚಿತ್ತಾವಸಾನಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಭವಙ್ಗಾವಸಾನಂ ವಾ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಾ ಅಸತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ

ವೀಥಿಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.