ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ

ವಿಸುದ್ಧಿಭೇದೋ

೪೩. ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಚೇತಿ ಸತ್ತವಿಧೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಗಹೋ.

೪೪. ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಞ್ಚೇತಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ.

೪೫. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚೇತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾ.

೪೬. ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಭಙ್ಗಞಾಣಂ ಭಯಞಾಣಂ ಆದೀನವಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಞ್ಚೇತಿ ದಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಿ.

೪೭. ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಚೇತಿ ತಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ.

೪೮. ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸಾನಾ ಚೇತಿ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

೪೯. ಕಥಂ? ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಞ್ಚೇತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೦. ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿ ಚೇತಿ ದುವಿಧೋಪಿ ಸಮಾಧಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೧. ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಾಮರೂಪ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೨. ತೇಸಮೇವ ಚ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೩. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ತಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಸು ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೇಸು ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಖನ್ಧಾದಿನಯಮಾರಬ್ಭ ಕಲಾಪವಸೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ, ದುಕ್ಖಂ ಭಯಟ್ಠೇನ, ಅನತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಖಣವಸೇನ ವಾ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ತೇಸ್ವೇವ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಖಣವಸೇನ ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಚ –

‘‘ಓಭಾಸೋ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಚ ಪಗ್ಗಹೋ;

ಸುಖಂ ಞಾಣಮುಪಟ್ಠಾನಮುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ನಿಕನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ. –

ಓಭಾಸಾದಿವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಪರಿಪನ್ಥಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಲಕ್ಖಣವವತ್ಥಾನಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೪. ತಥಾ ಪರಿಪನ್ಥವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾ ವಾನುಲೋಮಾ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಮ್ಪರಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ನವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಿ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೫. ತಸ್ಸೇವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಪಾಕಮಾಗಮ್ಮ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಭವಙ್ಗಂ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಾನಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಮಾರಬ್ಭ ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಾನುಲೋಮನಾಮೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

೫೬. ಯಾ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ, ಸಾ ಸಾನುಲೋಮಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಚ ಪವುಚ್ಚತಿ.

೫೭. ತತೋ ಪರಂ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಮಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಮಭಿಭವನ್ತಂ, ಅರಿಯಗೋತ್ತಮಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತತಿ.

೫೮. ತಸ್ಸಾನನ್ತರಮೇವ ಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಜಹನ್ತೋ, ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಮೋತರತಿ.

೫೯. ತತೋ ಪರಂ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತಿ, ಪುನ ಭವಙ್ಗಂ ವೋಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

೬೦. ಮಗ್ಗಂ ಫಲಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ.

ಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಸೇಸೇ ಚ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ ವಾನ ವಾ.

ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಕಮೇನೇವಂ, ಭಾವೇತಬ್ಬೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ;

ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ ಪವುಚ್ಚತಿ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧಿಭೇದೋ.

ವಿಮೋಕ್ಖಭೇದೋ

೬೧. ತತ್ಥ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಹೋತಿ.

೬೨. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ.

೬೩. ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ.

೬೪. ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಮಗ್ಗೋ.

೬೫. ಯದಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ.

೬೬. ಯದಿ ದುಕ್ಖತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮಾತಿ ಚ ಮಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ, ತಥಾ ಫಲಞ್ಚ ಮಗ್ಗಾಗಮನವಸೇನ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ.

೬೭. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಯಥಾಸಕಫಲಮುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನೇವ ಸುಞ್ಞತಾದಿವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚ ಪವುಚ್ಚತಿ, ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪನ ಸರಸವಸೇನ ಚ ನಾಮತ್ತಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಮೇವ ಚ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖಭೇದೋ.

ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ

೬೮. ಏತ್ಥ ಪನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಪಹಾನೇನ ಪಹೀನಾಪಾಯಗಮನೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

೬೯. ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುಕರತ್ತಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ ನಾಮ ಹೋತಿ ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ.

೭೦. ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಮನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಅನಾಗಾಮೀ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ.

೭೧. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಅರಹಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಖೀಣಾಸವೋ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋತಿ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ.

ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದೋ

೭೨. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾಸಕಫಲವಸೇನ ಸಾಧಾರಣಾವ.

೭೩. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಪನ ಅನಾಗಾಮೀನಞ್ಚೇವ ಅರಹನ್ತಾನಞ್ಚ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಮಹಗ್ಗತಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ಗತೇ ಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಯಾವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾದಿಕಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಂ ಪರತೋ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ, ತತೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

೭೪. ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಪನ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಚಿತ್ತಂ, ಅರಹತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತಂ ಏಕವಾರಮೇವ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಪಾತೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದೋ.

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಯೋ.

ಉಯ್ಯೋಜನಂ

೭೫. ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಪನಿಚ್ಚೇವಂ, ಭಾವನಾದ್ವಯಮುತ್ತಮಂ.

ಪಟಿಪತ್ತಿರಸಸ್ಸಾದಂ, ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ ಸಾಸನೇತಿ.

ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಗಹವಿಭಾಗೋ ನಾಮ

ನವಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ.

ನಿಗಮನಂ

(ಕ) ಚಾರಿತ್ತಸೋಭಿತವಿಸಾಲಕುಲೋದಯೇನ,

ಸದ್ಧಾಭಿವುಡ್ಢಪರಿಸುದ್ಧಗುಣೋದಯೇನ;

ನಮ್ಪವ್ಹಯೇನ ಪಣಿಧಾಯ ಪರಾನುಕಮ್ಪಂ,

ಯಂ ಪತ್ಥಿತಂ ಪಕರಣಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಂ ತಂ.

(ಖ) ಪುಞ್ಞೇನ ತೇನ ವಿಪುಲೇನ ತು ಮೂಲಸೋಮಂ;

ಧಞ್ಞಾಧಿವಾಸಮುದಿತೋದಿತಮಾಯುಕನ್ತಂ;

ಪಞ್ಞಾವದಾತಗುಣಸೋಭಿತಲಜ್ಜಿಭಿಕ್ಖೂ,

ಮಞ್ಞನ್ತು ಪುಞ್ಞವಿಭವೋದಯಮಙ್ಗಲಾಯ.

ಇತಿ ಅನುರುದ್ಧಾಚರಿಯೇನ ರಚಿತಂ

ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಂ ನಾಮ ಪಕರಣಂ.

ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.