೧. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮಾತಿಕಾ

ತಿಕಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ತತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ? ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ. ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಬಾಳ್ಹಾ ಮೇ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ನೋ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೮೭; ೫.೧೯೫, ೧೦೨೨; ಮ. ನಿ. ೩.೩೮೪, ೩೮೯), ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧; ಖು. ಪಾ. ೫.೧; ಸು. ನಿ. ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತ; ವಿ. ವ. ೮೫೭) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಮುಸ್ಸಿತೇಸು ಬಹೂಸು ಛತ್ತೇಸು ಚೇವ ಧಜೇಸು ಚ ಯಂ ಅತಿರೇಕಪ್ಪಮಾಣಂ, ವಿಸೇಸವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಞ್ಚ ಛತ್ತಂ, ತಂ ಅತಿಚ್ಛತ್ತಂ, ಯೋ ಅತಿರೇಕಪ್ಪಮಾಣೋ, ವಿಸೇಸವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನೋ ಚ ಧಜೋ, ಸೋ ಅತಿದ್ಧಜೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕದೇಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ನ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ, ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಅನೇಕೇಹಿ ನಯವಿಸೇಸೇಹಿ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋವ ವಿಭತ್ತಾ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕೇನಟ್ಠೇನ ಮಾತಿಕಾ? ಮಾತುಸಮಟ್ಠೇನ. ಮಾತಾ ವಿಯಾತಿ ಹಿ ಮಾತಿಕಾ ಯಥಾ ಪದುಮಿಕಂ ಮುಖನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಾತಾ ನಾನಾವಿಧೇ ಪುತ್ತೇ ಪಸವತಿ, ತೇ ಪಾಲೇತಿ, ಪೋಸೇತಿ ಚ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ನಾನಾವಿಧೇ ಧಮ್ಮೇ, ಅತ್ಥೇ ಚ ಪಸವತಿ, ತೇ ಚ ಅವಿನಸ್ಸಮಾನೇ ಪಾಲೇತಿ, ಪೋಸೇತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಾತಿಕಂ ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಆದಿಸತ್ತಪ್ಪಕರಣವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಾ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅತ್ಥಾ ಚ ತಾಯ ಪಸುತಾ, ಪಾಲಿತಾ, ಪೋಸಿತಾ ವಿಯ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಪ್ಪಕರಣೇ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತಿ ರೂಪವಿಭತ್ತಿ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿ. ತತ್ಥ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಏಕೂನನವುತಿಚಿತ್ತವಿಭಾವಿನೀ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಾ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಾ ಹೋತಿ, ತದನನ್ತರಂ ಏಕವಿಧಾದಿನಾ ರೂಪವಿಭಾವಿನೀ ರೂಪವಿಭತ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಾ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಾ ಹೋತಿ, ತದನನ್ತರಂ ಮೂಲಖನ್ಧದ್ವಾರಾದೀನಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೋ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರೋ ಹೋತಿ, ತದನನ್ತರಂ ತೇಪಿಟಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಭೂತೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೋ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರೋ ಹೋತಿ. ಏವಮಿದಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಪ್ಪಕರಣಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗತೋ ಅತಿರೇಕತೇರಸಮತ್ತಭಾಣವಾರಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಂ ಹೋತಿ.

ತಥಾ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣೇ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೋ ಆಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಇದ್ಧಿಪಾದಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾಪದಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಖುದ್ದಕವತ್ಥುಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಿಭಙ್ಗಾ ವಿಭತ್ತಾ, ತೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಾದಿನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮಿದಂ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗತೋ ಪಞ್ಚತಿಂಸಮತ್ತಭಾಣವಾರಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಂ ಹೋತಿ.

ತಥಾ ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ವಿಭತ್ತಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗತೋ ಅತಿರೇಕಛಭಾಣವಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಂ ಹೋತಿ.

ತಥಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಇನ್ದ್ರಿಯಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ವಿಭತ್ತಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗತೋ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚಭಾಣವಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಂ ಹೋತಿ.

ತಥಾ ಕಥಾವತ್ಥುಪ್ಪಕರಣಂ ಸಕವಾದೇ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ತಸತಾನಿ, ಪರವಾದೇ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ತಸತಾನೀತಿ ಸುತ್ತಸಹಸ್ಸಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗತೋ ಸಙ್ಗೀತಿಆರೋಪಿತನಯೇನ ದೀಘನಿಕಾಯಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಂ ಹೋತಿ.

ತಥಾ ಯಮಕಪ್ಪಕರಣಂ ಮೂಲಯಮಕಂ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾರಅನುಸಯಚಿತ್ತಧಮ್ಮಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕನ್ತಿ ದಸವಿಧೇನ ವಿಭತ್ತಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗತೋ ವೀಸಭಾಣವಾರಸತಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಂ ಹೋತಿ.

ಪಟ್ಠಾನಪ್ಪಕರಣಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದಿಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿಚತುವೀಸತಿವಿಧೇನ ವಿಭತ್ತಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕತಿಪಯಭಾಣವಾರಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭಾಣವಾರಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಅತ್ಥಾನಞ್ಚ ಪಸವನತೋ, ಪಾಲನತೋ, ಪೋಸನತೋ ಚ ‘‘ಮಾತಾ ವಿಯಾತಿ ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಾಲನಪೋಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಮುಟ್ಠಾನಂ, ವಿರದ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಾಳಿಅತ್ಥಾನಂ ಮಾತಿಕಾನುಸಾರೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಮಾನಯನತೋ, ರಕ್ಖಣತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮಾತಿಕಾ ವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾ ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾತಿಕಾ ಕಥಾವತ್ಥುಮಾತಿಕಾ ಯಮಕಮಾತಿಕಾ ಪಟ್ಠಾನಮಾತಿಕಾತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪಕರಣಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪಿತಾ ಸತ್ತವಿಧಾ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮಾತಿಕಾ ಆದಿ, ಸಾಪಿ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ದುಕಮಾತಿಕಾತಿ ದುವಿಧಾ. ತತ್ಥ ದ್ವಾವೀಸತಿ ತಿಕಾ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ನಾಮ. ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸಸತದುಕಾ ದುಕಮಾತಿಕಾ ನಾಮ, ಸಾ ಪುನ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಾ ಸಾವಕಭಾಸಿತಾತಿ ದುವಿಧಾ. ತತ್ಥ ದ್ವಾವೀಸತಿ ತಿಕಾ ಚೇವ, ‘‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ಸರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಅರಣಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮೇ ಚ ಸತಂ ದುಕಾತಿ ಅಯಂ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧದೇಸಿತಾ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪಕರಣಾನಂ ಮಾತಿಕಾ ನಾಮ, ತದನನ್ತರಾ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ಖಯೇಞಾಣಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇಮೇ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಠಪಿತತ್ತಾ ಸಾವಕಭಾಸಿತಾ ನಾಮ. ಇಮೇ ಠಪೇನ್ತೋ ಪನ ಥೇರೋ ನ ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕೇನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ಠಪೇಸಿ, ಏಕುತ್ತರಿಯಂ ಪನ ಏಕಕನಿಪಾತದುಕನಿಪಾತಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತದಸುತ್ತರಸುತ್ತೇಹಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಅಕಿಲಮನತ್ಥಂ ಠಪೇಸಿ.

ಸಾ ಪುನ ಸಪ್ಪದೇಸನಿಪ್ಪದೇಸವಸೇನ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ನವ ತಿಕಾ, ಏಕಸತ್ತತಿ ಚ ದುಕಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾನಂ ಸಾವಸೇಸಾನಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ, ಅವಸೇಸಾ ತೇರಸ ತಿಕಾ, ಏಕಸತ್ತತಿ ಚ ದುಕಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾನಂ ನಿರವಸೇಸಾನಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ನಾಮಲಾಭವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ. ಸಬ್ಬೇವ ಹಿ ಏತೇ ತಿಕದುಕಾ ಆದಿಪದವಸೇನ, ಸಬ್ಬಪದವಸೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಆದಿಪದವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ ನಾಮ. ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪದವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ನಾಮ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ನಾಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಾ ಪನೇಸಾ ಪಞ್ಚದಸಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವವತ್ಥಿತಾ. ತಿಕಾನಂ ಹಿ ಏಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ದುಕಾನಂ ಚುದ್ದಸ. ‘‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ನಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಹಿ ಛ ದುಕಾ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಕಣ್ಣಿಕಾ ವಿಯ, ಘಟಾ ವಿಯ ಚ ಹುತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತೋ ಅಪರೇ ‘‘ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಸತ್ತ ದುಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಕೇವಲಂ ದುಕಸಾಮಞ್ಞೇನ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ಗೋಚ್ಛಕನ್ತರೇ ಠಪಿತತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಅನ್ತರದುಕೇಹಿ ಚೂಳಕತ್ತಾ ‘‘ಚೂಳನ್ತರದುಕಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತೋ ಪರಂ ಆಸವದುಕಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ದುಕಾನಂ ವಸೇನ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕೋ ನಾಮ. ತತೋ ಸಂಯೋಜನದುಕಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ವಸೇನ ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕೋ ನಾಮ. ತಥಾ ಗನ್ಥಓಘಯೋಗನೀವರಣದುಕಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಸೇನ ಗನ್ಥಓಘಯೋಗನೀವರಣಗೋಚ್ಛಕಾ ನಾಮ. ಪರಾಮಾಸದುಕಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸೇನ ಪರಾಮಾಸಗೋಚ್ಛಕೋ ನಾಮ. ತತೋ ಪರಂ ಸಾರಮ್ಮಣದುಕಾದಯೋ ಚತುದ್ದಸ ದುಕಾ ಮಹನ್ತರದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಪರಂ ಉಪಾದಾನದುಕಾದಯೋ ಛ ದುಕಾ ಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕೋ ನಾಮ. ತತೋ ಕಿಲೇಸದುಕಾದಯೋ ಅಟ್ಠದುಕಾ ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೋ ನಾಮ. ತತೋ ಪರಂ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬದುಕಾದಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ದುಕಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಠಪಿತತ್ತಾ ಪಿಟ್ಠಿದುಕಾ ನಾಮ. ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯದುಕಾದಯೋ ಪನ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ ದುಕಾ ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಾ ನಾಮ. ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಪಞ್ಚದಸಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವವತ್ಥಿತಾಯ ತಾವ ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಕುಸಲತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ಆದಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ ಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸ ತಾವ –

ಅತ್ಥತೋ ಭೂಮಿಭೇದಾ ಚ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ;

ಉದ್ದೇಸತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಭಾಗತೋ.

ಸಙ್ಗಹಾ ಸುಞ್ಞತೋ ಚೇವ, ವಿಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ;

ಯಥಾನುರೂಪಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ತತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಸದ್ದೋ ಆರೋಗ್ಯಾನವಜ್ಜಛೇಕಸುಖವಿಪಾಕೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಂ ಹಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲಂ, ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೫.೨೪೬; ೨.೨೦.೧೨೯) ಆರೋಗ್ಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಕುಸಲೋ? ಯೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಅನವಜ್ಜೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೩೬೧) ಅನವಜ್ಜೇ. ‘‘ಕುಸಲೋ ತ್ವಂ ರಥಸ್ಸ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೮೭) ಛೇಕೇ. ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೪೩೧) ಸುಖವಿಪಾಕೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ಆರೋಗ್ಯೇಪಿ ಅನವಜ್ಜೇಪಿ ಸುಖವಿಪಾಕೇಪಿ ವತ್ತತಿ. ಯಥೇವ ಹಿ ರೂಪಕಾಯೇ ನಿಬ್ಯಾಧಿತಾಯ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಪಿ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧಿನೋ ಅಭಾವೇನ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಿಲೇಸವಜ್ಜಸ್ಸ ಪನ ಅಭಾವಾ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ.

ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಪರಿಯತ್ತಿಹೇತುಗುಣನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಂ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೧೦೨) ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೨೦) ಹೇತುಮ್ಹಿ. ‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಥೇರಗಾ. ೩೦೪) ಗುಣೇ. ‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩) ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಂ, ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಮೇವ ವಟ್ಟತಿ.

ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಯನ್ತಿ ಚಲಯನ್ತಿ ಕಮ್ಪೇನ್ತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ. ಕುಚ್ಛಿತೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಸಯನ್ತೀತಿ ಕುಸಾ, ತೇ ಕುಸೇ ಲುನನ್ತಿ ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಸಾನತೋ ತನುಕರಣತೋ ಞಾಣಂ ಕುಸಂ ನಾಮ, ತೇನ ಕುಸೇನ ಲಾತಬ್ಬಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಕುಸಲಾ. ಅಥ ವಾ ಕೋಸಲ್ಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ತತೋ ಕೋಸಲ್ಲತೋ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಕುಸಲಾ. ಇದಂ ಪನ ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನದ್ವಯಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮೇವ ಯುಜ್ಜತಿ, ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪನ ತಂಸದಿಸತಾಯ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಮ್ಪೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ವಾ ಕುಸಾ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಹತ್ಥಪ್ಪದೇಸಂ ಲುನನ್ತಿ, ಏವಮಿಮೇಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಲುನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಾ ವಿಯ ಲುನನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ. ಅತ್ತನೋ ಪನ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ, ಧಾರೀಯನ್ತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ, ಧಾರೀಯನ್ತಿ ವಾ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಆಧಾರೀಯನ್ತೀತಿಪಿ ಧಮ್ಮಾ. ನ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ, ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಮಿತ್ತಾ ವಿಯ ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸು ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಕುಸಲಾ, ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಅಕುಸಲಾ, ಅವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ.

ಕಿಂ ಪನೇತಾನಿ ಕುಸಲಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾತಿಆದೀನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾನೀತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ತಾವ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ನಾನತ್ಥಾನಿ, ತಿಕದುಕಾನಂ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪದಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ‘‘ಕುಸಲಾ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯ. ಅಥಾಪಿ ಯದಿ ಏತಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಪದಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಾ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ‘‘ಕುಸಲಪದತೋ ಅಕುಸಲಾದಿಪದಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವದಥ, ನ ಏತಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ. ತದಾ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಭಾವೋ. ಭಾವತೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಅಭಾವೋತಿ. ಏವಂ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವತ್ತಮಾಪನ್ನೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ ಅಭಾವಾ ಏವ ಸಿಯುನ್ತಿ? ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಯಥಾನುಮತಿವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋ, ನ ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಯಥಾ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾತಿ, ಏವಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಅನುಮತಾನಿ, ನಾಪಿ ಕುಸಲಾ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಮಾ-ಸದ್ದಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಲೋಕಿತತ್ಥಭಾವೇನ, ಅಥ ಖೋ ಅನವಜ್ಜಇಟ್ಠವಿಪಾಕತ್ತಾದಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸ, ಸಭಾವಸಾಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಜೋತಕತ್ತೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅನುಮತಾನಿ. ಕುಸಲ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರತೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಸಾಮಞ್ಞತ್ಥದೀಪಕಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಂ ಅಕುಸಲಾದಿತೋ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠತ್ಥದೀಪಕಂ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯಾನಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಏಕತ್ಥತಾಯ ಪಣ್ಡಿತಾನುಮತತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾರೋಪನೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ. ಏವಂ ತತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾನುರೂಪತೋ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಪದತ್ಥತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಕುಸಲಪದತ್ಥೋ

ಭೂಮಿಭೇದಾತಿ ತೇಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಾ ತಾವ ಧಮ್ಮಾ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ – ಕಾಮಾವಚರಾ ರೂಪಾವಚರಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ. ಅಯಂ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಸಮ್ಪಯೋಗತೋತಿ ಏವಂ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಾ ತಾವ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ತಥಾ ಸಸಙ್ಖಾರಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ತಥಾ ಸಸಙ್ಖಾರಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ತಥಾ ಸಸಙ್ಖಾರಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ತಥಾ ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣತಾ, ಸದ್ಧಾಬಾಹುಲ್ಲತಾ, ವಿಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿತಾ, ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾ ಚ ಏಕಾದಸ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಾರಣಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತಾವ ಕಾರಣೇಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಞಾಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪನ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಕತಕಮ್ಮತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಉಪಪತ್ತಿತೋ, ಪಞ್ಞಾದಸಕವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕತೋ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಕಿಲೇಸದೂರಿಭಾವತೋ ಚ ಸತ್ತವಿಧಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಾರಣತೋ ಚ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರೇಸಂ ವಾ ವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ.

ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಂ, ತದಭಾವಾ ಅಸಙ್ಖಾರಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತೇಸು ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸಞಾಣಹೇತುಂ ಆಗಮ್ಮ ಪಹಟ್ಠೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಅಸಂಸೀದನ್ತೋ, ಪರೇಹಿ ಚ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೋ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ಕುಸಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯದಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಅಮುತ್ತಚಾಗಿತಾದಿವಸೇನ ಸಂಸೀದಮಾನೋ, ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾರೇನ ವಾ ಪರೇಹಿ ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತೋ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ತದೇವ ಸಸಙ್ಖಾರಂ ದುತಿಯಂ ಕುಸಲಂ ಹೋತಿ. ಯದಾ ಪನ ಞಾತಿಜನಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಜಾತಪರಿಚಯಾ ಬಾಲದಾರಕಾದಯೋ ಭಿಕ್ಖುಆದಿದಸ್ಸನೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಸಹಸಾ ದಾನವನ್ದನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ತದಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ತತಿಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯದಾ ಪನ ಞಾತಿಆದೀಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ತದೇವ ಚತುತ್ಥಂ ಸಸಙ್ಖಾರಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯದಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತುನೋ ಅಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಚತೂಸುಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಉದ್ದೇಸತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಅಟ್ಠವಿಧೇಸು ಕುಸಲೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉದ್ದೇಸತೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮಕುಸಲೇ ತಾವ ಪಾಳಿಯಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇವಾಪನಕಾ ನವಾತಿ ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ವೀರಿಯಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಜೀವಿತಂ ಸದ್ಧಾ ಸತಿ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಅಮೋಹೋ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಾಯಲಹುತಾ ಚಿತ್ತಲಹುತಾ ಕಾಯಮುದುತಾ ಚಿತ್ತಮುದುತಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಕಾಯಪಾಗುಞ್ಞತಾ ಚಿತ್ತಪಾಗುಞ್ಞತಾ ಕಾಯುಜುಕತಾ ಚಿತ್ತುಜುಕತಾತಿ ಇಮೇ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ತಿಂಸಧಮ್ಮಾ. ಛನ್ದೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿರತೀತಿ ಇಮೇ ಯೇವಾಪನಕಾ ನವಾತಿ.

ಪದಭಾಜನೀಯೇ ಪನ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ…ಪೇ… ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ…ಪೇ… ಸಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ಸುಖಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಸದ್ಧಾಬಲಂ ವೀರಿಯಬಲಂ ಸತಿಬಲಂ ಸಮಾಧಿಬಲಂ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ ಹಿರಿಬಲಂ ಓತ್ತಪ್ಪಬಲಂ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಅಮೋಹೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಾಯಲಹುತಾ ಚಿತ್ತಲಹುತಾ ಕಾಯಮುದುತಾ ಚಿತ್ತಮುದುತಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಕಾಯಪಾಗುಞ್ಞತಾ ಚಿತ್ತಪಾಗುಞ್ಞತಾ ಕಾಯುಜುಕತಾ ಚಿತ್ತುಜುಕತಾ ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಗ್ಗಾಹೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) –

ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ಛಪಞ್ಞಾಸ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) ಏವಂ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಚಸ್ಸಾ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ಆಗತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಛನ್ದಾದಯೋ ನವಾತಿ ಪಞ್ಚಸಟ್ಠಿ ಧಮ್ಮಾ ಆಗತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಸು ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ಝಾನಙ್ಗಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಙ್ಗಬಲಮೂಲಾದೀನಂ ವಸೇನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಬಹುಕಿಚ್ಚತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಛಪಞ್ಞಾಸವಿಧೇನ ದೇಸಿತಾಪಿ ಅಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸಮತಿಂಸೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಸವಿಭತ್ತಿಕಾ ಅವಿಭತ್ತಿಕಾತಿ ದುವಿಧಾ. ತತ್ಥ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ಏಕಕತ್ತಾ ಅವಿಭತ್ತಿಕಾ. ವೇದನಾದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ಅಟ್ಠತಿಂಸಪ್ಪಭೇದೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ಸವಿಭತ್ತಿಕಾ, ಯೇವಾಪನಕಾ ಪನ ಅವಿಭತ್ತಿಕಾ ಏವ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸ ಧಮ್ಮಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –

ಫಸ್ಸಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ಪಞ್ಚಝಾನಙ್ಗಾನಿನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಕಂ;

ಮಗ್ಗಙ್ಗಪಞ್ಚಕಂ ಸತ್ತಬಲಂ ಮೂಲತ್ತಿಕಮ್ಪಿ ಚ.

ಕಮ್ಮಪಥತ್ತಿಕಞ್ಚೇವ, ಲೋಕಪಾಲದುಕಂ ತಥಾ;

ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀ ಛ ದುಕಾ, ತೀಣಿ ಪಿಟ್ಠಿದುಕಾನಿತಿ.

ಸತ್ತರಸಹಿ ರಾಸೀಹಿ, ಛಪಞ್ಞಾಸೇವ ಪಾಳಿಯಂ;

ವುತ್ತಾ ಸಭಾವತೋ ತಿಂಸ, ಧಮ್ಮಾ ಅಗಹಿತಗ್ಗಹೇ.

ಫಸ್ಸೋ ಜೀವಿತಸಞ್ಞಾ ಚ, ಚೇತನಾ ಚಾರಪೀತಿಯೋ;

ಛ ದುಕಾ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ-ಪಮುಖಾಟ್ಠಾರಸೇಕಕಾ.

ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಸದ್ಧಾ ಚ, ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಿಯಮ್ಪಿ ಚ;

ಅಲೋಭೋ ಚ ಅದೋಸೋ ಚ, ಸತ್ತ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಾವಿತಾ.

ವೇದನಾ ತಿವಿಧಾ ವೀರಿಯಂ, ಸತಿ ಚ ಚತುಧಾ ಮತಾ;

ಛದ್ಧಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸತ್ತಧಾವ ವಿಭಾವಿತಾ.

ವಿರತೀ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ, ಮನಕ್ಕಾರೋ ಛನ್ದಮಜ್ಝತ್ತಾ;

ಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಯೇವಾಪನಕಾ, ನವೇತೇ ಪಠಮೇ ಮನೇ.

ಪಞ್ಚಸಟ್ಠಿವಿಧೇನೇವ, ಪರಿಯಾಯೇನ ದೇಸಿತಾ;

ನವಾಧಿಕಾ ಚ ತೇತ್ತಿಂಸ, ಧಮ್ಮಾವ ಪರಮತ್ಥತೋತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇವಾಪನಕೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಚಾತಿ ಚತುತ್ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿಯತಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸೇಸಾ ಪನ ಕರುಣಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗಮುದಿತಾಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಚೀದುಚ್ಚರಿತಮಿಚ್ಛಾಜೀವೇಹಿ ವಿರಮಣವಸೇನ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇಸು ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅನಿಯತಾ. ತೇ ಚ ಯಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಿತಸುಖಿತಸತ್ತವಸೇನ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿತ್ತಯವಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ ಏಕತೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಸು ನಿಯತಾ ಚತುತ್ತಿಂಸ, ಕರುಣಾದೀಸು ಏಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ನಿಯತಾ ಚತುತ್ತಿಂಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಭಾಗತೋತಿ ಏವಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣರಸಾದಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ, ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ, ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಆಪಾಥಗತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನೋ. ಅಯಂ ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ, ಸಾ ಚಸ್ಸ ಫುಸನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಮ್ಬಿಲಾದಿದಸ್ಸನೇ ಖೇಳುಪ್ಪಾದಾದಿನಾ ಞಾತಬ್ಬಾ. ಏಕದೇಸೇನ ಪನ ಅನಲ್ಲೀಯಮಾನೋಪಿ ರೂಪಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಂ, ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಚ ಸೋತಂ ಚಿತ್ತಮಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಸಙ್ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ. ತಿಕಸನ್ನಿಪಾತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವೇದಿತತ್ತಾ ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಫಲಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ಪನೇಸ ವೇದನಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಜ್ಜಾಸಮನ್ನಾಹಾರೇನ ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ ಪರಿಕ್ಖತೇ ವಿಸಯೇ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಆಪಾಥಗತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವೇದನಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪನೇಸ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಾ ಗಾವೀ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ, ಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ರಸೋ ನಾಮ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವೇದಯತೀತಿ ವೇದನಾ, ಸಾ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಸಭಾವಭೇದತೋ ಪನೇಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋತಿ – ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ. ತತ್ಥ ಇಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಉಪಬ್ರೂಹನರಸಂ, ಕಾಯಿಕಅಸ್ಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಮಿಲಾಪನರಸಂ, ಕಾಯಿಕಾಬಾಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಟ್ಠಾನಂ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಇಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಉಪಬ್ರೂಹನರಸಂ ವಾ, ಚೇತಸಿಕಅಸ್ಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಇಟ್ಠಾಕಾರದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಮಿಲಾಪನರಸಂ ವಾ, ಚೇತಸಿಕಾಬಾಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಏಕನ್ತೇನ ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ. ಮಜ್ಝತ್ತವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನಾತಿಉಪಬ್ರೂಹನಮಿಲಾಪನರಸಾ, ಸನ್ತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ನಿಪ್ಪೀತಿಕಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಏಕನ್ತಮಬ್ಯಾಕತಂ, ದೋಮನಸ್ಸಮೇಕನ್ತಮಕುಸಲಂ, ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ. ಇಧ ಪನ ಕುಸಲಾ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ನೀಲಾದಿಭೇದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಸಞ್ಞಾ. ಸಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣರಸಾ, ಪುನಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಕರಣರಸಾ ವಾ ದಾರುಆದೀಸು ತಚ್ಛಕಾದಯೋ ವಿಯ, ಯಥಾಗಹಿತನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಕರಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಹತ್ಥಿದಸ್ಸಕಅನ್ಧಾ ವಿಯ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನೋಗಾಳ್ಹವುತ್ತಿತಾಯ ಅಚಿರಟ್ಠಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ ವಿಜ್ಜು ವಿಯ, ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನಾ ತಿಣಪುರಿಸೇಸು ಮಿಗಪೋತಕಾನಂ ಪುರಿಸಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾ ವಿಯ.

ಚೇತೇತೀತಿ ಚೇತನಾ, ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿಸನ್ದಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಚೇತನಾಭಾವಲಕ್ಖಣಾ, ಆಯೂಹನರಸಾ, ಸಾ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಏವ ಹೋತಿ. ಇತರೇಸು ಪನ ತಂಸದಿಸತಾಯ ಸಂವಿದಹನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಸಕಿಚ್ಚಪರಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಾ ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸಮಹಾವಡ್ಢಕಿಆದಯೋ ವಿಯ. ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಮ್ಮಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸು ಪನಾಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಉಸ್ಸಾಹನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ.

ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನಸ್ಸ ವಚನತ್ಥೋ ಚಿತ್ತದುಕೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತದೇತಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ಚಿತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮರಸಂ, ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸನ್ಧಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ನಾಮರೂಪಪದಟ್ಠಾನಂ.

ವಿತಕ್ಕೇತಿ ಊಹೇತಿ, ವಿತಕ್ಕನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಸೋತಿ ವಿತಕ್ಕೋ. ಸ್ವಾಯಮಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ, ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆನಯನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ.

ಆರಮ್ಮಣೇ ತೇನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಚರತಿ, ವಿಚರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಸೋತಿ ವಿಚಾರೋ. ಸ್ವಾಯಮಾರಮ್ಮಣಾನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ, ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಾನುಯೋಜನರಸೋ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಅಭಿನಿರೋಪನಾನುಮಜ್ಜನವಸೇನ ಪನೇಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾಯ ಘಣ್ಟಾಭಿಘಾತೋ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಘಣ್ಟಾನುರವೋ ವಿಯ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧೋ ವಿಚಾರೋ. ವಿಪ್ಫಾರವಾ ಚೇತ್ಥ ವಿತಕ್ಕೋ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತುಕಾಮಪಕ್ಖಿನೋ ಪಕ್ಖವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಯ, ಸನ್ತವುತ್ತಿ ವಿಚಾರೋ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿನೋ ಪಕ್ಖಪಸಾರಣಂ ವಿಯ. ಸೋ ಪನ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ಉಭೋಪಿ ಪನೇತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಾ.

ಪಿಣಯತೀತಿ ಪೀತಿ. ಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪೀಣನರಸಾ, ಫರಣರಸಾ ವಾ, ಓದಗ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ.

ವೀರಾನಂ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ವೀರಿಯಂ, ವಿವಿಧೇನ ವಾ ಉಪಾಯೇನ ಈರಯಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ. ತಞ್ಚ ಉಸ್ಸಾಹಲಕ್ಖಣಂ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನರಸಂ, ಅಸಂಸೀದನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೩) ವಚನತೋ ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ. ಇದಂ ಪನ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅಕುಸಲಾದಿಪಕ್ಖೇ ಪನ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ದುಕ್ಖವಿನೋದನಕಾಮತಾಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ. ತಂ ಸಮಾರದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏಕೋ ಅಗ್ಗೋ ವಿಸಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕಗ್ಗಂ, ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಏಕಗ್ಗತಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಾ ಅವಿಸಾರಣಲಕ್ಖಣಾ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನರಸಾ ನಹಾನೀಯಚುಣ್ಣಾನಂ ಉದಕಂ ವಿಯ, ಉಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಞಾಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಸುಖಪದಟ್ಠಾನಾ, ಅಕುಸಲಾದಿಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬಾನಿ. ನಿವಾತೇ ದೀಪಚ್ಚೀನಂ ಠಿತಿ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಠಿತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುಪವಿಸನ್ತಾ ವಿಯ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಓಗಾಹನ್ತಿ ಸದ್ಧಾ ಸತಿ ಏಕಗ್ಗತಾ ಪಞ್ಞಾತಿ, ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾ ‘‘ಓಕಪ್ಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸತಿ ಚ ‘‘ಅಪಿಲಾಪನಾ’’ತಿ, ಏಕಗ್ಗತಾ ‘‘ಅವಟ್ಠಿತೀ’’ತಿ, ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಪರಿಯೋಗಾಹನಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ. ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಚ ತಯೋ ತಣ್ಹಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ. ತೇನ ತೇ ಏವ ‘‘ಓಘಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಥಾಪಿ ನೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ನಾನತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವ. ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಪನ ಏಕಗ್ಗತಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಓಗಾಹನಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಾ. ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಏಕವಿಸಯೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಕಿಚ್ಚೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಯುತ್ತಾಪಿ ಉದಕಸಿತ್ತರಜುಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ವಿಕಿರಣಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನೇವ ಹೇತ್ಥ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಉದಕಂ ಆಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಆಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಆಕೋಟನಮಜ್ಜನಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಉಪಲಿತ್ತಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಸಕಲಮ್ಪಿ ದಿವಸಂ ನಿಚ್ಚಲಪವತ್ತನಸಮತ್ಥಾತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಓಗಾಹನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಜೀವನ್ತಿ ತೇನ, ಜೀವನಮತ್ತಂ ವಾ ತನ್ತಿ ಜೀವಿತಂ, ತಂ ಸಹಜಾತಾನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ, ತೇಸಂ ಪವತ್ತನರಸಂ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಠಪನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಯಾಪಯಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅತ್ತನೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಚೇತಂ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನುಪಾಲೇತಿ ಉದಕಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಲಾದೀನಿ, ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ. ಸಯಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಸಯಂ ಪವತ್ತಿತಧಮ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ ನಿಯಾಮಕೋ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸದ್ದಹನ್ತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸದ್ದಹತಿ, ಸದ್ದಹನಮತ್ತಂ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸದ್ಧಾ. ಸಾ ಸದ್ದಹನಲಕ್ಖಣಾ, ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ವಾ, ಪಸಾದನರಸಾ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಮಣಿ ವಿಯ, ಪಕ್ಖನ್ದನರಸಾ ವಾ ಓಘುತ್ತಾರಕವೀರಪುರಿಸೋ ವಿಯ, ಅಕಾಲುಸಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನಾದಿಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಹತ್ಥವಿತ್ತಬೀಜಾನಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸರನ್ತಿ ತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸರತಿ, ಸರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸತಿ. ಸಾ ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ, ಅಸಮ್ಮೋಸನರಸಾ, ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ವಿಸಯಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಥಿರಸಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಾದಿಸತಿಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ. ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪನ ಏಸಿಕಾ ವಿಯ, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದಿರಕ್ಖಣತೋ ದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಹಿರೀ, ಲಜ್ಜಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇಹಿಯೇವ ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಪಾಪತೋ ಉಬ್ಬೇಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತತ್ಥ ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ, ಉತ್ತಾಸಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಲಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕರಣರಸಾ ಹಿರೀ, ಉತ್ತಾಸಾಕಾರೇನ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಅಸುಚಿಮಕ್ಖಿತಸ್ಸ, ಅಗ್ಗಿಸನ್ತತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಯೋಗುಳಸ್ಸ ಗಹೇತುಂ ಅವಿಸಹನಂ ವಿಯ ಏತೇಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಜಿಗುಚ್ಛನಸನ್ತಾಸಾಕಾರೇಹಿ ಪಾಪಾಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಾಕಾರೇನೇವ ಚ ಪಾಪತೋ ಸಂಕೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಏತಾನಿ, ಅತ್ತಪರಗಾರವಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಕುಲವಧೂವೇಸಿಯಾ ಭಾವೋ ವಿಯ, ಲೋಕಪಾಲಕಾನಿ ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪನೇಸಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಪತಿ ಸಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣೇನ ಚಾತಿ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನತಾ, ಅತ್ತಲೋಕಾಧಿಪತಿತಾ, ಲಜ್ಜಾಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತತಾ, ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವಿತಾಲಕ್ಖಣತಾ ಚ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧ ಬಲರಾಸಿವಣ್ಣನಾ) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ತಂ ತತ್ಥೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ನ ಲುಬ್ಭತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ನ ಲುಬ್ಭತಿ, ಅಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಅಲೋಭೋ. ಅದೋಸಾಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇಸು ಅಲೋಭೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಗೇಧಲಕ್ಖಣೋ, ಅಲಗ್ಗಭಾವಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಕಮಲದಲೇ ಜಲಬಿನ್ದು ವಿಯ, ಅಪರಿಗ್ಗಹರಸೋ ಮುತ್ತಭಿಕ್ಖು ವಿಯ, ಅನಲ್ಲೀನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಪತಿತಪುರಿಸೋ ವಿಯ.

ಅದೋಸೋ ಅಚಣ್ಡಿಕ್ಕಲಕ್ಖಣೋ, ಅವಿರೋಧಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಅನುಕೂಲಮಿತ್ತೋ ವಿಯ, ಆಘಾತವಿನಯನರಸೋ, ಪರಿಳಾಹವಿನಯನರಸೋ ವಾ ಚನ್ದನಂ ವಿಯ, ಸೋಮ್ಮಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ.

ಅಮೋಹೋ ಯಥಾಸಭಾವಪ್ಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣೋ, ಅಕ್ಖಲಿತಪ್ಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಕ್ಖಿತ್ತಉಸುಪ್ಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸೋ ಅನುದ್ಧಟೋ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ. ತಯೋಪಿ ಚೇತೇ ಸಬ್ಬಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಅಪಿಚ ಅಲೋಭೋ ಚೇತ್ಥ ದಾನಹೇತು, ಅದೋಸೋ ಸೀಲಹೇತು, ಅಮೋಹೋ ಭಾವನಾಹೇತು. ತೀಹಿಪಿ ಚೇತೇಹಿ ಯಥಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ ಅವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಧಿಕಊನವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣಾನಂ ಅಭಾವೋ, ತಥಾ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭದುಕ್ಖಾನಂ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣದುಕ್ಖಾನಂ, ಪೇತನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಗತಿದುಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಅಭಾವೋ, ತಥಾ ಭೋಗಮಿತ್ತಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತಥಾ ಕಾಮಸುಖಪರಿಚ್ಚಾಗಅತ್ತಕಿಲಮಥಪರಿಚ್ಚಾಗಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಸಮ್ಭವೋ, ತಥಾ ಅಸುಭಅಪ್ಪಮಾಣಧಾತುಸಞ್ಞಾನಂ, ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಅನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ, ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ನಯೇಹಿ ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಮೋಹೋ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಪಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ. ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ. ಕಿಂ ಪನೇತಾಸಂ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಞಾನಂ ನಾನತ್ತನ್ತಿ? ಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನಪಜಾನನಮೇವ. ಏತಾಸಂ ಹಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಜಾನನಭಾವೇ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುನ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಕಮತ್ತೇನ ಆಕಾರೇನ ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಜಾತಬುದ್ಧಿದಾರಕಸ್ಸ ವಿಯ ಚಿತ್ತವಟ್ಟಾದಿಭಾವಮತ್ತಾಕಾರೇನ ಕಹಾಪಣಾದಿದಸ್ಸನಂ, ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಚ ತತೋ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಜಾನನಂ ಹೋತಿ, ಗಾಮಿಕಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಚೇವ ಉಪಭೋಗಾರಹತಾದಿನಾ ಚ ಆಕಾರೇನ ಕಹಾಪಣಾದಿದಸ್ಸನಂ, ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ. ಪಞ್ಞಾಯ ಪನ ತೇಹಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಚ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಾದಿಹೇತೂಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಜಾನನಂ ಹೋತಿ, ಹೇರಞ್ಞಿಕಸ್ಸ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಚೇವ ಛೇಕಕೂಟಅದ್ಧಸಾರಾದಿಸಬ್ಬೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಚ ಕಹಾಪಣಾದಿದಸ್ಸನಂ. ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಅಜಾನಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಏವಂ ಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನಪಜಾನನಾಕಾರೇಹಿ ಏತಾಸಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ವಿತಕ್ಕವೀರಿಯಾದಿಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಿರಹತೋ ರೂಪಾದೀಸು ಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚತೋ ಅಧಿಕವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಬಲಪರಿಣಾಯಕಾನಿ ವಿಯ ಸೇನಙ್ಗಾನಿ ಪಞ್ಞಾನುವತ್ತಕಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ. ೭೬೬).

ಕಾಯಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಚಿತ್ತಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಕಾಯೋತಿ ಪನೇತ್ಥ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ. ಉಭೋಪಿ ಪನೇತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಪರಿಪ್ಫನ್ದಸೀತಿಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಅವೂಪಸಮಕರಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಲಹುಭಾವೋ ಕಾಯಲಹುತಾ. ಚಿತ್ತಲಹುಭಾವೋ ಚಿತ್ತಲಹುತಾ. ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಪದತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಗರುಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಲಹುತಾ, ಚಿತ್ತಲಹುತಾ ಚ, ತೇಸಂ ಗರುಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ತೇಸಂ ಅದನ್ಧತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ತೇಸಂ ಗರುಭಾವಕರಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಥದ್ಧಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಮುದುತಾ, ಚಿತ್ತಮುದುತಾ ಚ, ತೇಸಂ ಥದ್ಧಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಅಪ್ಪಟಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ, ತೇಸಂ ಥದ್ಧಭಾವಕರದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಚ, ತೇಸಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ತೇಸಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಕರಾವಸೇಸನೀವರಣಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥೂಸು ಪಸಾದಾವಹಾ, ಹಿತಕಿರಿಯಾಸು ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಭಾವಾವಹಾ ಸುವಣ್ಣವಿಸುದ್ಧಿ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಗೇಲಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಪಾಗುಞ್ಞತಾ, ಚಿತ್ತಪಾಗುಞ್ಞತಾ ಚ, ತೇಸಂ ಗೇಲಞ್ಞನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ನಿರಾದೀನವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ತೇಸಂ ಗೇಲಞ್ಞಕರಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಜವಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯುಜುಕತಾ, ಚಿತ್ತುಜುಕತಾ ಚ, ತೇಸಂ ಕುಟಿಲಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಅಜಿಮ್ಹತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ತೇಸಂ ಕುಟಿಲಭಾವಕರಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಂ ವಿನೋದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಯೇನ ಇಮೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನ ವಿಸುಂ ವಿಭತ್ತಾತಿ? ನೋ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಇಮೇ ಪನ ಸಹಿತಾ ಏವ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಇತರಥಾ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಯಥಾ ವಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಮೋಹಾಹಿರಿಕಾದೀನಂ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಅಮೋಹಹಿರಿಆದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಏವ ಯಥಾಸಕಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಹರಿತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏತೇ ಏವ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭತ್ತಾ, ನ ಅಮೋಹಾದಯೋತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ.

ಯೇವಾಪನಕೇಸು ಛನ್ದೋತಿ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣೋ, ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ತದೇವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಚಾಯಂ ಚೇತಸೋ ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಚ ಯಸ್ಮಾ ವಿರಜ್ಜಿತಬ್ಬಾದೀಸುಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿನಾ ಸಹ ಲೋಭವಿಸದಿಸೇನ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸೇಖಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಲೋಭೋ ಪನ ಸುಭಸುಖಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಪುಬ್ಬಕೇನ ಅಭಿಸಙ್ಗಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಏವಂ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಲೋಭಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬೋ.

ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ. ಸೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ, ಅಸಂಸಪ್ಪನರಸೋ, ನಿಚ್ಛಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನ ಇನ್ದಖೀಲೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನನು ಚ ಸದ್ಧಾಪಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಸಾ ಚ ಖೋ ಸಮ್ಪಸಾದನಭಾವೇನ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಯಂ ಪನ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ನಿಚ್ಛಯಭಾವೇನಾತಿ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ.

ಕಿರಿಯಾ ಕಾರೋ, ಮನಸ್ಮಿಂ ಕಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಪುರಿಮಮನತೋ ವಿಸದಿಸಂ ಮನಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕೋ ವೀಥಿಪಟಿಪಾದಕೋ ಜವನಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ತಿಪ್ಪಕಾರೋ, ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕೋ ಇಧ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಸೋ ಸಾರಣಲಕ್ಖಣೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪಯೋಜನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಆರಮ್ಮಣಪದಟ್ಠಾನೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೋ. ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಾರಥಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವೀಥಿಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಜವನಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ, ನ ತೇ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಏತ್ಥ ಚಾಯಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರಮತ್ತಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಯೋಜಕೋ, ಚೇತನಾ ಚೇತೋಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ, ವಿತಕ್ಕೋ ಪನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾಕಾರೇನ, ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಾಕಾರೇನ ಚ ಅಭಿನಿರೋಪಕೋ. ತೇನೇವ ಹೇತ್ಥ ಪದಭಾಜನೀಯೇ ‘‘ತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಚ, ಝಾನಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ. ಸಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮವಾಹಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಊನಾಧಿಕತಾನಿವಾರಣರಸಾ, ಪಕ್ಖಪಾತುಪಚ್ಛೇದನರಸಾ ವಾ, ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸಮಪ್ಪವತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಾ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಣೇನ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಆಜಾನೀಯಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಕಸಾರಥಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಕಮ್ಪನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಕಿರತಿ ವಾ ಪರದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತಿ ಚ, ಕಿರೀಯತಿ ವಾ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ಪಸಾರೀಯತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಸಾ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಾಸಹನರಸಾ, ಅವಿಹಿಂಸಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತಾನಂ ಅನಾಥಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ. ಮೋದನ್ತಿ ತಾಯ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಸಯಂ ವಾ ಮೋದತಿ, ಮೋದನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮುದಿತಾ. ಸಾ ಪಮೋದಲಕ್ಖಣಾ, ಅನಿಸ್ಸಾಯನರಸಾ, ಅರತಿವಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮೇತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ? ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಅದೋಸೋ ಏವ ಹಿ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಫರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಮೇತ್ತಾ. ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಏವ ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ತೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯತಾ, ಕೇವಲಂ ಪನ ನೇಸಂ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ ಅನಿಯತಾತಿ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನೇತಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥೂನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಾ, ತತೋ ಸಂಕೋಚನರಸಾ, ತೇಸಂ ಅಕಿರಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸದ್ಧಾಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಪದಟ್ಠಾನಾ, ಪಾಪಕಿರಿಯತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮುಖಭಾವಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಙ್ಗಹಾತಿ ಏವಂ ಯೇ ಇಮೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಕುಸಲೇ ವಿಭತ್ತಾ ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇತೇ ಖನ್ಧತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ – ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ. ತತ್ಥ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಥಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅವಸೇಸಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಛತ್ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ನನು ಚ ಯದಿ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧೋ, ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ತಾವ ಅನೇಕತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧತಾ ಯುತ್ತಾ, ಕಥಂ ಪನ ವೇದನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧತಾತಿ? ಉಪಚಾರತೋ. ಪಚ್ಚೇಕಂ ಹಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ನಿರುಳ್ಹೋಪಿ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ತದೇಕದೇಸೇಸು ಏಕೇಕವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಸಮುದಾಯೋಪಚಾರೇನ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ತದೇಕದೇಸೇಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ, ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾಖಾಯ ಛಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ‘‘ರುಕ್ಖೋ ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ. ಏವಂ ಖನ್ಧತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ.

ತೇ ಪುನ ಆಯತನತೋ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ – ಮನಾಯತನಂ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ. ಸಞ್ಜಾತಿಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಹೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಮನಾಯತನಂ, ಸೇಸಾ ಪನ ಅಟ್ಠತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ. ಏವಂ ಆಯತನತೋ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಪುನ ಧಾತುವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ. ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಹೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ. ಏವಂ ಧಾತುವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತಥಾ ಆಹಾರಾನಾಹಾರವಸೇನ. ತತ್ಥ ಫಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅವಸೇಸಾ ನ ಆಹಾರಾತಿ. ಕಿಂ ಪನೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇ ನ ಆಹಾರಾತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುನ್ತಿ? ನೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ವೇದನಾದಯೋ ಚ ಆಹರನ್ತಿ. ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾಯೋ ಆಹರತಿ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ತಯೋ ಭವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಂ. ನನು ಚ ಸೋ ವಿಪಾಕೋ, ಇದಂ ಪನ ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏವಂ, ತಂಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಇಮೇ ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧೫) ವಚನತೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮೇವ ‘‘ಆಹಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಆಹಾರಾನಾಹಾರವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯತೋ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಏಕಗ್ಗತಾ ಅಮೋಹೋ ಚಿತ್ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅವಸೇಸಾ ನ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ದುವಿಧಾ.

ತಥಾ ಝಾನಙ್ಗಾಝಾನಙ್ಗವಸೇನ. ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಏಕಗ್ಗತಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತರೇ ‘‘ಅಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಝಾನಙ್ಗಾಝಾನಙ್ಗವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತಥಾ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ. ತತ್ಥ ಅಮೋಹೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿರತಿತ್ತಯಂ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಏಕಗ್ಗತಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ, ವಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠೇನ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ನಾಮೇನ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತರೇ ‘‘ಅಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತೇ ವಿರತೀನಂ ಅನಿಯತತ್ತಾ, ಯೇವಾಪನಕತ್ತಾ ಚ ತಾ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೫೮, ೧೨೧) ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತಥಾ ಬಲಾಬಲವಸೇನ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತರೇ ಅಬಲಾನೀತಿ. ಏವಂ ಬಲಾಬಲವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತಥಾ ಹೇತುನಹೇತುವಸೇನ. ತತ್ಥ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಅಮೋಹೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಹೇತೂತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತರೇ ನಹೇತೂತಿ. ಏವಂ ಹೇತುನಹೇತುವಸೇನ ದುವಿಧಾ. ಏವಂ ಫಸ್ಸಾಫಸ್ಸವೇದನಾವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾಚಿತ್ತಾದಿವಸೇನಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಙ್ಗಹವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪದಭಾಜನೀಯಸಙ್ಗಹವಾರೇ (ಧ. ಸ. ೧೦೩ ಆದಯೋ), ತದಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೫೮-೧೨೦) ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಸಙ್ಗಹತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸುಞ್ಞತೋ ಚೇವಾತಿ ಏವಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತೋ ಕಾರಕವೇದಕಾದಿಸಭಾವೋ ಅತ್ತಾ ವಾ ಸಸ್ಸತೋ ವಾ ಭಾವೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಸುಞ್ಞಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ, ಕೇವಲಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ, ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣತೋ ಧಮ್ಮಮತ್ತಾ, ನಿಚ್ಚಸುಖಾದಿಸಾರವಿರಹತೋ ಅಸಾರಾ, ಪವತ್ತಕನಿಯಾಮಕಾಭಾವತೋ ಅಪರಿಣಾಯಕಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ದುಕ್ಖಾ, ಅನತ್ತಾ, ಅನತ್ತನಿಯಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪದಭಾಜನೀಯಸುಞ್ಞತವಾರೇ, ತದಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ. ಏವಂ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಪಠಮಕುಸಲಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಪಠಮಕುಸಲೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಾದಿನಾ ಸಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಏತ್ಥೇವ, ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸದಿಸಾನಂ ಪದಾನಂ, ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬೋ ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತೋ ಪರಂ ಪನ ಅಪುಬ್ಬಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ. ದುತಿಯಚಿತ್ತೇ ತಾವ ಸಸಙ್ಖಾರಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಪಠಮಚಿತ್ತತೋ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ದುತಿಯಕುಸಲಂ.

ತತಿಯೇಪಿ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ಅಮೋಹಾಭಾವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಙ್ಗಬಲಮೂಲಸಙ್ಗಹೇಸು ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಮಗ್ಗಙ್ಗಪಞ್ಞಾಬಲಅಮೋಹಮೂಲಾನಂ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಭಾವೋವ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ತಥಾ ಚತುತ್ಥೇ ಸಸಙ್ಖಾರಭಾವಮತ್ತಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ.

ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಸತ್ತಮಟ್ಠಮೇಸು ಪನ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವೋ, ಪೀತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೋ. ತೇನೇವ ಝಾನಙ್ಗಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಚತುರಙ್ಗಜ್ಝಾನತಾವ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಚಿತ್ತಸದಿಸಮೇವ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇಸು ಚೇತ್ಥ ಚತೂಸು ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ಪರಿಕಮ್ಮಭೂತಾನಂ ಪನೇತ್ಥ ತಾಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಾ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಇತರಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಸತ್ತಮಟ್ಠಮಾನಿ.

ವಿಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಾದಿನಾ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಿ ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ. ತತ್ಥ ನೀಲಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ಚ ವಣ್ಣಧಾತು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ. ಏವಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಆಪೋಧಾತುವಜ್ಜಿತಭೂತತ್ತಯಂ, ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ರೂಪಾರೂಪಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಮಾಪಾಥಗತಾನಿ ಏತಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿವೋಹಾರಂ ಲಭನ್ತಿ, ಅನಾಪಾಥಗತಾನಿ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತದೂರಸುಖುಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತಾದಿವಚನತೋ.

ಅನಾಪಾಥಗತಾ ಏವ ಹಿ ತಾನಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನ ಚ ತಾನಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಿ. ರೂಪಾದಯೋ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಆಪಾಥಮಾಗನ್ತ್ವಾ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ, ತದನನ್ತರೇ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಾನಞ್ಚ ಅಪರಭಾಗೇ ಚ ದಿಟ್ಠಸುತಾದಿವಸೇನಾನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಸುದ್ಧಮನೋದ್ವಾರಿಕಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ನಾನಾವಣ್ಣವಿಚಿತ್ತಚೇತಿಯಾದಿದಸ್ಸನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ, ಭೇರಿಸದ್ದಾದೀಹಿ ವಾ ಪೂಜಾದಿಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ಘಾಯಿತ್ವಾ, ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದಿಞ್ಚ ಸಾಯಿತ್ವಾ, ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಿ ಅತ್ಥರಣಪಾವುರಣಾದೀನಿ ಚ ಫುಸಿತ್ವಾ ಮನಾಪಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತೇಹಿ ಚೇತಿಯಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಗಯ್ಹಮಾನಾನಿ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸಾಖಾಯ ಅಕ್ಕಮನಂ, ಪಥವಿಯಂ ಛಾಯಾಫರಣಞ್ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಕುರುಮಾನಂ ರುಕ್ಖಗ್ಗೇ ನಿಲೀಯಮಾನಂ ಪಕ್ಖಿನೋ ಸರೀರಂ ವಿಯ ಯಥಾಸಕಂ ಪಸಾದಞ್ಚ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಭವಙ್ಗಚಲನಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಆಪಾಥಮಾಗನ್ತ್ವಾ ತತೋ ಭವಙ್ಗಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಆವಜ್ಜನಾದಿವೋಟ್ಠಬ್ಬನಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ, ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ, ತದನನ್ತರಾನಞ್ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿಜವನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ತದನನ್ತರಾಸು ಮನೋದ್ವಾರವೀಥೀಸು ಚ ಅಪರಭಾಗೇ ತಥಾರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಆಗಮ್ಮ ಅತ್ತನಾ ಪೂಜಾದಿಕರಣಕಾಲೇಸು, ದಿಟ್ಠಸುತಘಾಯಿತಸಾಯಿತಫುಟ್ಠವಸೇನಾನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅನುಭುಯ್ಯಮಾನಾನಿ ವಿಯ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ಅಥಾಪಿ ಪಞ್ಚಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಅಗಹಿತಪುಬ್ಬಾನಿ ಬುದ್ಧರೂಪಾದೀನಿ, ದಿಬ್ಬರೂಪಾದೀನಿ ಚ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸವನವಸೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಜವನಕ್ಖಣೇ ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಸುತವಸೇನೇವ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ವಾ ಪಸಾದಂ, ಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಾದಿಂ, ಲೋಭಾದಿಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪನ ಸುದ್ಧಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ, ಮನೋದ್ವಾರೇ, ಸುದ್ಧಮನೋದ್ವಾರೇ ಚ ಆಪಾಥಗತಾನಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಕದಾಚಿಪಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತದಿತರಾ ನಾಮರೂಪಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ನನು ಚೇತಾನಿ ಇಟ್ಠಕನ್ತಮನಾಪಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಲೋಭಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಥಮೇತ್ಥ ಕುಸಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಿಯಮಾದಿಕಾರಣತೋ. ಚಿತ್ತಂ ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಮೇವ ಮಯಾ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿಯಮಿತವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಕುಸಲೇ ಪರಿಣಾಮನವಸೇನ ಚ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಆಸೇವಿತಕುಸಲಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಆಭುಜಿತವಸೇನ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಕುಸಲಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮಿಮೇಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಕಥಾ.

ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ತಾವ ಕುಸಲಂ ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನ ದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಏಕೇಕಂ ಪನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯದ್ವಾರನ್ತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ವಚೀದ್ವಾರನ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ತಾಸಂ ವಿಭಾಗೋ ರೂಪವಿಭತ್ತಿಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ. ತಂ ಹಿ ಸಹಜಾತಾನಂ ಚೇತನಾನಂ, ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ಅಸಮ್ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಸುದ್ಧಮನೋಕಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನತೋ ದ್ವಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಯೋ ನಾಮ. ಅಪಿಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದಯೋ ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಮುಸಾವಾದಾದಯೋ, ಮುಸಾವಾದಾವೇರಮಣಿಆದಯೋ ಚ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ, ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ.

ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಪನ ದಾನಾದಿದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಯೇಭುಯ್ಯವುತ್ತಿತೋ ಚೇಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಮ್ಪಿ ವಚೀದ್ವಾರಾದೀಸು ಪವತ್ತಿತೋ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪುರಿಸಾನಂ ವನಚರಕಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ, ದ್ವಾರಾನಞ್ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಾದಿಭಾವೋ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಗಾಮಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ. ಅಕುಸಲೇ ತಾವ ಏತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ನೋ ಮನೋದ್ವಾರೇ. ತಥಾ ಮುಸಾವಾದಾದಿವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ ಹಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀಸು ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತೇಸು ವಾ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತೇಸು ವಾ ಮನೋಕಮ್ಮೇಸು ಏವ ಪವಿಸನತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ನನು ವಿಜ್ಜಾಮಯೇನಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ? ನ ಅಲೋಣಭೋಜನದಬ್ಭಸಯನಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನಾದಿಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಂ ವಿನಾ ತಸ್ಸಾಸಿಜ್ಝನತೋ. ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಮನೋಕಮ್ಮಂ ಪನ ತೀಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಹಿ ಕಾಯೇನ ಪರಭಣ್ಡಗ್ಗಾಹಾದೀನಂ, ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ದಣ್ಡಪರಾಮಸನಾದೀನಂ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ತಿತ್ಥಿಯವನ್ದನಾದೀನಂ ಕರಣಕಾಲೇ, ವಾಚಾಯ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಪತ್ಥನಾಯ ‘‘ಹಞ್ಞನ್ತು ಬಜ್ಝನ್ತೂ’’ತಿ ಅನತ್ಥಪತ್ಥನಾಯ ಚ ತಿತ್ಥಿಯತ್ಥುತಿತದತ್ಥದೀಪನಾದೀನಞ್ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ತಸ್ಸ ಮನೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾಯವಾಚಾಸು ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದಿಕಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವಾರತ್ತಯೇಪಿ ಪವತ್ತತಿ. ತತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಪರಿಯೋಸಾನೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ತಾವ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ, ವಚೀಭೇದೇನ ಚ ಸಮಾದಿಯನಕಾಲೇ, ಮನಸಾ ವಿರಮಣಕಾಲೇ ಚ ತೇಸಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅನಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ತಜ್ಜಸ್ಸ ಕಾಯಪಯೋಗಸ್ಸ, ‘‘ಪರವಿತ್ತುಪಕರಣಂ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಹೋತು, ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತು, ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಚೀಪಯೋಗಸ್ಸ, ಕೇವಲಂ ಮನೋಪಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಕರಣಕಾಲೇ ಮನೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ತೀಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಜವನಾನಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ಏವ. ತಾನಿ ಚ ನ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನಿ, ಕೇವಲಂ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಟುತರಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ಏವ ಹಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ರೂಪಾರೂಪಜವನಾನಿ ಪನ ಏಕನ್ತಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಚ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಜನಕಾನಿ, ತಥಾಪಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮವೋಹಾರಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ಪನ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಕಾರೀನಂ ವಿರತೀನಂ ವಸೇನ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ತದಿತರಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ಮನೋಕಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ತೀಣಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ಭಾವನಾಮಯಂ, ದ್ವಾರಂ ಪನಸ್ಸ ಮನೋದ್ವಾರಮೇವ. ಯಥಾ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ಕುಸಲಸ್ಸ ದ್ವಾರತ್ತಯೇ ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ನ ವಿಚಾರಿತಾ, ತಥಾಪಿ ನಯತೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತೇಸು ದಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ, ವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ವಾ. ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ, ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ, ದೇಸನಾ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ. ಸೀಲಂ ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಞ್ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಸೀಲಸ್ಸ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಏವ. ಅಪಚಿತಿಯಾ ಪನ ಪುಪ್ಫಪೂಜಾದಿನಾ, ವನ್ದನಾದಿನಾ ವಾ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೋ, ಥುತಿಮಯಪೂಜಾದಿನಾ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ವಚೀಕಮ್ಮಭಾವೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸ್ಸಾಪಿ ಸಹತ್ಥಾ ಕರಣಕಾಲೇ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೋ, ಗಿಲಾನಾದೀನಂ ಚತುಪಚ್ಚಯಸಮಾದಾಪನಾದಿವಸೇನ, ಗರೂಹಿ ಆಣತ್ತಸದ್ದೇನ ಆರೋಚನಪಕ್ಕೋಸನಾದಿವಸೇನ ವಚೀಕಮ್ಮಭಾವೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭಾವನಾ, ಸವನಂ, ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಞ್ಚ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ, ಅಬ್ಭನುಮೋದನಮ್ಪೀತಿ ಕೇಚಿ. ಸವನಮ್ಪಿ ಹಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಧಮ್ಮತ್ಥಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ.

ತತ್ಥ ದಾನಂ ಅಪಚಿತಿ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ ದೇಸನಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಏವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಮನೋದ್ವಾರೇ. ಏತ್ಥ ಚ ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನದೇಸನಾನಂ ಕಾಯವಿಕಾರೇನ ಪತ್ತಿಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರೇಪಿ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೀಲಂ ಭಾವನಾ ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ ಸವನಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನ ಪಞ್ಚ ತೀಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತನ್ತಿ, ‘‘ನ ಪುನೇವಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಮನಸಾವ ದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ, ಅಬ್ಭನುಮೋದನ್ತಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಸೀಲಬ್ಭನುಮೋದನಾನಂ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ‘‘ದಾನಮಯಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾವಸೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ವುತ್ತಂ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾವ. ತೇನೇವ ಹಿ ತತ್ಥೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿನಯಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಹಿ ‘ದಸ್ಸಾಮಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಾಚಾ ಭಿನ್ನಾ ಹೋತೀತಿ. ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಕವತ್ಥುಂ ಆರಬ್ಭ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕುಸಲಂ ಹೋತಿ. ಅಪರಭಾಗೇ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧). ಇತರಥಾ ‘‘ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತಿತಮತ್ತೇನಾಪಿ ದಾನಂ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಚ ತಾದಿಸಂ ವತ್ಥುಂ ಯಥಾಚಿನ್ತಿತನಿಯಾಮೇನ ಅದೇನ್ತಸ್ಸ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇ ಅದಿನ್ನಾದಾನಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ. ಏವಂ ಮನಸಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋಪಿ ಸಿಯುಂ, ತಞ್ಚ ನ ಯುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ ದಿನ್ನಞ್ಞೇವ ಹರತೂ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಚಜನಸಮ್ಭವತೋ ದಾನಸ್ಸ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏತ್ಥ ಚ ದಾನಸೀಲಾದಿಕಾಯಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ, ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರಮೇವ. ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ವಚೀದ್ವಾರಂ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಮನೋದ್ವಾರಂ. ದೇಸನಾಬ್ಭನುಮೋದನಾದೀನಂ ವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ವಚೀದ್ವಾರಮೇವ. ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಕಾಯದ್ವಾರಂ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಮನೋದ್ವಾರಂ. ಭಾವನಾದಿಮನೋಕಮ್ಮಾನಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಮನೋದ್ವಾರಮೇವ. ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ಕಾಯದ್ವಾರಂ. ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ, ದ್ವಾರಂ ಪನ ವಚೀದ್ವಾರಂ. ಏವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಆದೀನಞ್ಚ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಂ, ದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಞಾತಬ್ಬಂ.

ದ್ವಾರಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ದಸವಿಧಾನಿ ಚೇತಾನಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ತೀಸು ಏವಂ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ ದಾನಮಯೇ ಸೀಲಮಯೇ ಭಾವನಾಮಯೇತಿ. ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ ಹಿ ದಾನಮಯೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ, ‘‘ಅಬ್ಭನುಮೋದನಮ್ಪೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೫೬-೧೫೯ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥಾದಿಕಥಾ) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಅಪಚಿತಿವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾನಿ ಸೀಲಮಯೇ. ದೇಸನಾಸವನದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಾನಿ ಭಾವನಾಮಯೇ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾವಸೇನ ದ್ವಾರತ್ತಯಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ. ತದನುಸಾರೇನೇವ ಇತರೇಸಂ ವಸೇನಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ. ಕುಸಲಂ ಹಿ ವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾವಸೇನೇವ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತತಿ. ಕಥಂ? ಯದಾ ಹಿ ನೀಲಪೀತಾದಿವಣ್ಣವಿಚಿತ್ತಂ ಪುಪ್ಫವತ್ಥಾದಿದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ವಣ್ಣದಾನಂ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಣ್ಣವಸೇನ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಚೇತಿಯಾದೀಸು ಸಹತ್ಥೇನ ಪೂಜೇತಿ, ತದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಾನಮಯಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ, ತಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾ ಅಪರಚೇತನಾತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ತಿವಿಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯದಾ ಪನ ತದೇವ ಯಥಾವುತ್ತವತ್ಥುಂ ವಾಚಾಯ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪುತ್ತದಾರಾದೀಹಿ ದಾಪೇತಿ, ತದಾರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಾನಮಯಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ. ಯದಾ ಪನ ತದೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನಕವತ್ಥುಂ ‘‘ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತಿ, ಪಚ್ಚಾಸೀಸತಿ, ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾವಸೇನ ಪರಿಯಾಯತೋ ದಾನಮಯಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಾನಮಯಂ ದ್ವಾರವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ.

ಯದಾ ಪನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರವಣ್ಣಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಮನಾಪವಣ್ಣಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನಂ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಕುಲವಂಸಾಗತವತ್ತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಸಹತ್ಥಾ ಪೂಜೇತಿ, ತಾದಿಸವಣ್ಣವನ್ತಂ ವಾ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಾದಿಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖತಿ, ತದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸೀಲಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಚ ಪವತ್ತತಿ. ಯದಾ ಪನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರವಣ್ಣಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಕುಲವಂಸಾದಿವಸೇನ ವಾಚಾಯ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ದಾಪೇತಿ, ತಾದಿಸಂ ವಾ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಾದಿಂ ವಾಚಾಯ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖತಿ, ತದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸೀಲಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ. ಯದಾ ಪನ ತಾದಿಸಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಕವತ್ಥುಂ ಕುಲವಂಸಾದಿವಸೇನ ‘‘ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ತಾದಿಸಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಾದಿಕಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ಚಿನ್ತೇತಿ, ತದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸೀಲಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ. ಏವಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸೀಲಮಯಂ ದ್ವಾರವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ.

ಯದಾ ಪನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ವಣ್ಣವನ್ತಂ ದತ್ವಾ ತದೇವ ವಣ್ಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ವಾ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ತದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ. ತದೇವ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ. ತದೇವ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಂ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತಿ. ಏವಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ದ್ವಾರವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ತಿವಿಧಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನ ನವಸು ಕಮ್ಮದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನಾಪಿ ತಿಂಸಾಯ ಕಮ್ಮದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಏವಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುದ್ವಾರೇಹಿ ವಿಭಾಗೋ, ಯೋಜನಾನಯೋ ಚ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬೋ.

ಅಪಿಚ ಸದ್ದಂ ನಾಮ ಕನ್ದಮೂಲಂ ವಿಯ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯದಾ ಪನ ‘‘ಸದ್ದದಾನಂ ಮೇ’’ತಿ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಭೇರಿಆದಿತೂರಿಯೇ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ದೇತಿ, ತೇಹಿ ಉಪಹಾರಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾದೀನಂ ಸರಭೇಸಜ್ಜಾದಿಂ ದೇತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಘೋಸೇತಿ, ಸರಭಞ್ಞಧಮ್ಮಕಥಾದಿಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಕುಸಲಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಗನ್ಧಾದಿವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಾಗೇಪಿ ಗನ್ಧಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ. ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ ಓಜಾಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತದಾಯತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಯದಾ ಹಿ ಓಜವನ್ತಾನಿ ಅನ್ನಪಾನಸಪ್ಪಿನವನೀತಾದೀನಿ ‘‘ಓಜದಾನಂ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದೇತಿ, ಗಿಲಾನಾನಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ವಾ ವೇಜ್ಜಂ ವಾ ಉಪನೇತ್ವಾ, ಪಾಣೋಪರೋಧಕಂ ಆವುಧಜಾಲಕುಮಿನಾದಿಂ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ವಾ, ವಜ್ಝಪ್ಪತ್ತೇ ಪಾಣಿನೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ವಾ ‘‘ಜೀವಿತದಾನಂ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಜೀವಿತಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ, ಪಞ್ಚಪಸಾದಸೋಳಸಸುಖುಮರೂಪಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಪಸಾದಾದಿದಾನಂ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ.

ಅಯಂ ನಾನಾವತ್ಥೂಸು ಠಿತಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಯೋಜನಾ. ಏಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಛಾರಮ್ಮಣಂ ಲಬ್ಭತೇವ. ಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಮನಾಪೋ ವಣ್ಣೋ, ಖಾದನಕಾಲೇ ಮುರುಮುರಾಯನಸದ್ದೋ, ಗನ್ಧೋ, ರಸೋ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಓಜಾ, ತದಾಯತ್ತಾ ವಾ ಜೀವಿತಪಸಾದಾದಯೋ, ತಬ್ಬಿಸಯಾನಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನೀತಿ ಛಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಚೀವರಾದೀಸು ಚೇವ ವತ್ಥಾದೀಸು ಚ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥಪಿ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಮಯತಾ, ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಭಾವೋ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ಕುಸಲಾನಂ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಕಮ್ಮದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಂ, ಅಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಸು ಯೋಜನಾನಯೋ ಚ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ಞಾತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುತೋ, ಕಮ್ಮತೋ, ದ್ವಾರತೋ ಚ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಪ್ಪಭೇದೇಸು ಚೇತೇಸು ಕುಸಲೇಸು ಉಪಡ್ಢಾನಿ ಪನ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಪನ ಉಪಡ್ಢಾನಿ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿವಜ್ಜಿತಾಧಿಪತಿತ್ತಯವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧಾನಿ, ತದುಭಯಾನಿ ಪುನ ಹೀನತ್ತಿಕವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧಾನಿ, ತಾನಿ ಪುನ ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ಪನ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾದೀಹಿ ಅನನ್ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಮಹಾತುಲಾಯ ತುಲಯಮಾನೋ ವಿಯ, ಮಹಾತುಮ್ಬೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಿನಯಮಾನೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಕಾಮಾವಚರಟ್ಠೇನ ಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ, ಪುನ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಟ್ಠೇನ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಟ್ಠೇನ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಟ್ಠೇನ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ, ಯಥಾ ತಂ ಲೋಕವಿದೂ ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಾ (ಧ. ಸ. ೧), ತದಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧) ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ. ಏವಂ ವಿಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಪನ ಕುಸಲಾ ಝಾನಙ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಂ, ತತೋ ವೂಪಸನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತವಿತಕ್ಕಂ ವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಂ, ತತೋ ವೂಪಸನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತವಿಚಾರಂ ಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಂ, ತತೋ ವೂಪಸನ್ತಂ ವಿರತ್ತಪೀತಿಕಂ ಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ, ತತೋ ವೂಪಸನ್ತಂ ಅತ್ಥಙ್ಗತಸುಖಂ ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಾದಿತೋ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ತಾವ ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಕುಸಲೇ ವುತ್ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ವಿರತಿತ್ತಯಂ ಸೇಸಾ ಛತ್ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಕರುಣಾ, ಮುದಿತಾ ಚಾತಿ ಛ ಯೇವಾಪನಕಾ. ಸೇಸಂ ಸುಞ್ಞತವಾರಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಕುಸಲೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ. ಕೇವಲಂ ಹಿ ವಿರತೀನಂ ಅಭಾವೋ, ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಪಞ್ಚಮಗ್ಗಙ್ಗಭಾವೋ, ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ರೂಪಾವಚರಭಾವೋ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ.

ತಥಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಪಿ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ವಿತಕ್ಕಾಭಾವೋ, ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಭಾವೋ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಪಠಮಸದಿಸಮೇವ. ದುತಿಯಂ.

ತಥಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇಪಿ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ವಿಚಾರಾಭಾವೋ, ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ತಿವಙ್ಗಿಕಜ್ಝಾನತಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ದುತಿಯಸದಿಸಮೇವ. ತತಿಯಂ.

ತಥಾ ಚತುತ್ಥೇ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ಪೀತಿಯಾ ಅಭಾವೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇ ದುವಙ್ಗಿಕಜ್ಝಾನಭಾವೋ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ತತಿಯಸದಿಸಮೇವ. ಚತುತ್ಥಂ.

ತಥಾ ಪಞ್ಚಮೇ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ಕರುಣಾಮುದಿತಾದೀನಂ ಅಭಾವೋ, ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇ ಝಾನಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಝಾನಙ್ಗಭಾವೋ, ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವೋ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಚತುತ್ಥಸಮಮೇವ. ಪಞ್ಚಮಂ.

ಪದಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ ದುತಿಯಂ, ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ ತತಿಯಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಚತುಕ್ಕನಯೋಪಿ ಆಗತೋ, ಸೋ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಾನಂ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮತಿಕ್ಕಮಸಮ್ಭವತೋ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ತತಿಯಾದಿಸಮತ್ತಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ತತ್ಥೇವ ಅನ್ತೋಗಧಭಾವೋ ಚಾತಿ. ಚತುಕ್ಕನಯೋ.

ವಿಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ ಪನ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಪಞ್ಚಕನಯೇನೇವ ವಕ್ಖಾಮ, ತದನುಸಾರತೋ ಏವ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ. ಏವಂ ಉಪರಿ ಲೋಕುತ್ತರೇಪಿ. ಪಞ್ಚವಿಧಾಪಿ ಚೇತೇ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಆಪೋತೇಜೋವಾಯೋನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಕಸಿಣಞ್ಚಾತಿ, ಆಲೋಕಾಕಾಸಕಸಿಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪದಭಾಜನೀಯೇ (ಧ. ಸ. ೨೦೨) ಪನ ಆಲೋಕಕಸಿಣಸ್ಸ ಓದಾತಕಸಿಣೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಆಕಾಸಕಸಿಣಸ್ಸ ಪನ ಉಗ್ಘಾಟನಾಸಮ್ಭವತೋ ಅನಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಿಕತ್ತಾ. ತಂ ಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಗ್ಘಾಟಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಭವವಿಸೇಸಾಯ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾಯ ಚ ಸಂವತ್ತತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಯ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಪಾದಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಅನಾರುಪ್ಪತ್ತಾ ಪನ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ನ ಹೋತಿ. ಸೇಸಾನಿ ಪನ ನವ ಕಸಿಣಾನಿ ನಿರೋಧಪಾದಕಾನಿಪೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಆನಾಪಾನಜ್ಝಾನಸ್ಸಾಪಿ ಪನೇತ್ಥ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ. ಕಸಿಣಕಥಾ.

ಏವಂ ಕಸಿಣವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಚೇತೇ ಅಭಿಭಾಯತನವಸೇನ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಭಗವತಾ ಹಿ –

‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಪರಿತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ. ತಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ …ಪೇ… ಪರಿತ್ತಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ನೀಲಂ ಪೀತಂ ಲೋಹಿತಂ ಓದಾತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೨೧೧ ಆದಯೋ) –

ಅಟ್ಠ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಕಸಿಣೇಸ್ವೇವ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸತೋ, ಅನಾರಮ್ಮಣವಿಸೇಸತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀತಿ ಅಲಾಭಿತಾಯ ವಾ ಅನತ್ಥಿಕತಾಯ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪೇ ಕಸಿಣವಸೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾವಿರಹಿತೋವ. ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಟ್ಠ ಕಸಿಣರೂಪಾನಿ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಚೇವ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚ ಪಸ್ಸತಿ. ಪರಿತ್ತಾನೀತಿ ಖುದ್ದಕಪರಿಮಾಣಾನಿ, ತಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಗಹಣಿಕೋ ಕಟಚ್ಛುಮತ್ತಂ ಭತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಏತ್ಥ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಏಕಕಬಳಮೇವ ಕರೋತಿ, ಏವಮೇವ ಞಾಣುತ್ತರಿಕೋ ‘‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಪರಿತ್ತಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ, ನಾಯಂ ಮಮ ಭಾರೋ’’ತಿ ತಾನಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನೇವ ಅಪ್ಪನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಝಾನಂ ‘‘ಅಭಿಭಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಪ್ಪಮಾಣಾನೀತಿ ಮಹನ್ತಾನಿ. ತಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಏಕಂ ಭತ್ತಪಾತಿಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವಿಯ ಞಾಣುತ್ತರೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಏತಂ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಂ ವಾ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಪ್ಪನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ. ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣಾನಿ. ಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಹಿ ನೀಲಾದೀನಿ, ಅಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಚ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀತಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ಏತಾನಿಪಿ ‘‘ಸುವಣ್ಣಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತು ದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ ವಾ, ಪರಿತ್ತಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನೇವ ಅಭಿಭಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಟ. ೨.೧೭೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೪೯; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೮.೬೫) ವಣ್ಣಿತಾನಿ. ವಣ್ಣಾಭೋಗಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪುರಿಮಾನಿ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ ವಣ್ಣಾಭೋಗರಹಿತಸಹಿತತಾಯ ಏತ್ಥ ಕೇವಲತೋ ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವಾ ಚತುಧಾ ವುತ್ತಾನಿ, ನೀಲಾದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಸುವಿಸುದ್ಧವಣ್ಣವಸೇನ ಸುಖಾರೋಹತಾಯ ಞಾಣುತ್ತರಿಕೋ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸತೋ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಭಿಭಾಯತನಕಥಾ.

ತಾನಿ ಪುನ ಯಥಾ ಚ ಅಭಿಭಾಯತನವಸೇನ, ಏವಂ ವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಭಗವತಾ ಹಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ, ಸುಭನ್ತ್ವೇವ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೨೪೦ ಆದಯೋ; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೩೯, ೩೫೮; ಅ. ನಿ. ೮.೬೬) ತಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ದೇಸಿತಾ. ತೇ ಚ ಕಸಿಣೇಸ್ವೇವ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸತೋ, ಭಾವನಾರಮ್ಮಣವಿಸೇಸತೋ ಕಿಮಿದಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ನಾಮ? ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುಚ್ಚನಂ, ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚ ಸುಟ್ಠು ಅಭಿರತಿ, ಪಿತು ಮಾತು ಅಙ್ಕೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸ್ಸ ದಾರಕಸ್ಸ ಸಯನಂ ವಿಯ ಅನಿಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ನಿರಾಸಙ್ಕತಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ರೂಪೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕೇಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ರೂಪಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಂ ನಾಮ, ತದಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ. ಅಜ್ಝತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಕೇಸಾದೀಸು ನೀಲಂ, ಮೇದಾದೀಸು ಪೀತಂ, ಮಂಸಾದೀಸು ಲೋಹಿತಂ, ದನ್ತಾದೀಸು ಓದಾತಞ್ಚ ವಣ್ಣಕಸಿಣವಸೇನ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ, ಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಚ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇವ. ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ನೀಲಕಸಿಣಾದಿರೂಪಾನಿ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಇಮಿನಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧವತ್ಥುಕೇಸು ಕಸಿಣೇಸು ಝಾನಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಕೇಸಾದೀಸು ಅನುಪ್ಪಾದಿತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೋ, ಇಮಿನಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಸುಭನ್ತ್ವೇವ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸುವಿಸುದ್ಧೇಸು ನೀಲಾದಿವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸತೋ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾ.

ಯಥಾ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖತೋ, ಏವಂ ಪಟಿಪದಾಭೇದತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ, ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಂ, ಸುಖಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ, ಸುಖಪಟಿಪದಂ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಝಾನಭಾವನಾ ‘‘ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಗಹನತಾಯ ಅಸುಖಸೇವನಾ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತದಭಾವತೋ ಸುಖಾ. ಉಪಚಾರತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದನ್ಧಾ ಅಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿನೀ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ. ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವಿನೋ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ದನ್ಧಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಸಪ್ಪಾಯಸೇವಿನೋ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ಖಿಪ್ಪಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ. ಪುಬ್ಬಾಪರಕಾಲೇಸು ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಸೇವನವಸೇನ ವೋಮಿಸ್ಸತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಾದಿಕಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಅಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾ ದುಕ್ಖಾ, ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ. ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಅಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ, ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ. ಕಿಲೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಾ ತಿಕ್ಖಮುದುತಾಯ ಪಠಮಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಚತುತ್ಥಾ, ವೋಮಿಸ್ಸತಾಯ ಮಜ್ಝಿಮಾ ದ್ವೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಭಿಭವನಾನಭಿಭವನವಸೇನ ವಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಕತಾಧಿಕಾರಾಕತಾಧಿಕಾರತಾವಸೇನ ವಾಪಿ ಏತಾಸಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಆಗಮನವಸೇನಾಪಿ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಭೇದೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಪಟಿಪದಾವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಟಿಪದಾಕಥಾ.

ಯಥಾ ಚ ಪಟಿಪದಾಹಿ, ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಭೇದತೋಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ, ಪರಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಂ, ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ, ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ಅಪ್ಪಗುಣಂ, ಉಪರಿಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದಂ ಪರಿತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ಅವಡ್ಢಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಂ, ತಂ ಪರಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ. ವಿಪರಿಯಾಯತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಂ. ತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸತಾಯ ಮಜ್ಝೇ ಇತರದ್ವಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಆರಮ್ಮಣಕಥಾ.

ಯಥಾ ಚ ಪಟಿಪದಾರಮ್ಮಣೇಹಿ, ಏವಂ ಅಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ, ಹೀನತ್ತಿಕವಸೇನ ಪುನ ತಿವಿಧತಾ ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ದಸಕಸಿಣಮೂಲವಿಭಾಗಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಯಥಾ ಕಸಿಣಮೂಲೇಸು, ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಮೂಲೇಸುಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾವಸೇನ ಹಿ ಆದಿತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ, ಕರುಣಾಸಹಗತಂ, ಮುದಿತಾಸಹಗತನ್ತಿ. ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಏಕವಿಧಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತನ್ತಿ. ಪುರಿಮೇಸು ಹಿ ತೀಸು ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸೋಮನಸ್ಸಾವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಮುಟ್ಠಿತಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾರತೀನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ನಿಸ್ಸರಣತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮೇ ಚ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಸಮ್ಪಯೋಗತೋ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಪಟಿಘಾನುನಯನಿಸ್ಸರಣತೋ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತೋ, ತಾನಿ ಪುನ ಪಟಿಪದಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಹೀನತ್ತಿಕಭೇದೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಪ್ಪಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ಬಹುಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಏಕಾವಾಸಏಕವೀಥಿಗಾಮಾದಿಗತಸತ್ತೇಸು ಪಾಪನವಸೇನ ವಡ್ಢನಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ಪನೇತ್ಥ ಕರುಣಾಸಹಗತೇ ಮುದಿತಾವಿರಹಿತಾ ಪಞ್ಚತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸು ಛನ್ದಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಕರುಣಾ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚೇವ ಯೇವಾಪನಕಾ, ಕರುಣಾ ಚ ನಿಯತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಮುದಿತಾಸಹಗತೇಪಿ. ಕೇವಲಂ ಕರುಣಾವಿರಹಿತಾ ಮುದಿತಾ ನಿಯತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ಅವಸೇಸಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರದ್ವಯೇ, ಪನ ಕಸಿಣಾಸುಭಾದೀಸು ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕರುಣಾಮುದಿತಾವಿರಹಿತಾ ಚ ಚತುತ್ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ, ತತ್ಥ ಚ ಛನ್ದಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋವ ಯೇವಾಪನಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಮೂಲವಿಭಾಗಕಥಾ.

ಅಸುಭಭೇದತೋ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮೇವೇಕಂ ದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ ವಿನೀಲಕವಿಪುಬ್ಬಕವಿಚ್ಛಿದ್ದಕವಿಕ್ಖಾಯಿತಕವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಹತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಲೋಹಿತಕಪುಳವಕಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ, ದಸವಿಧೇಪಿ ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅಸುಭೇ ಪಟಿಕೂಲತ್ತಾ, ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಚ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನೇವ ಝಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸೀಘಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಅರಿತ್ತಬಲೇನೇವ ನಾವಾ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮೇವೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಿಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾಯ, ಪನೇತ್ಥ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬಹುವೇತನಲಾಭದಸ್ಸನೇನ ಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕಸ್ಸ ಗೂಥರಾಸಿಮ್ಹಿ ವಿಯ, ಉಪಸನ್ತಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ರೋಗಿನೋ ವಮನವಿರೇಚನಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಂ ಪನ ದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಟಿಪದಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಹೀನತ್ತಿಕವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಡ್ಢನೀಯತಾಯ ಖುದ್ದಕೇ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಟ್ಠಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ, ಮಹನ್ತೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತೇಸು ಪನ ದಸಸು ಅಸುಭೇಸು ಸಾಮಞ್ಞತೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರವಸೇನ, ನವಸಿವಥಿಕಪಬ್ಬವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು ಚ ಕೇಸಾದೀನಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ನೀಲಾದಿವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಾ, ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಪದಭಾಜನೀಯೇ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಸೇನಾಪಿ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸುಭಮೂಲವಿಭಾಗಕಥಾ.

ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಭೇದತೋ ಚ ಭಿನ್ನಾನಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಲದೇಸಾದಿಭೇದೇನ ಅನನ್ತತಾ, ಭಗವತಾ ಚ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ದೇಸಿತಭಾವೋ, ವಿತ್ಥಾರನಯಾತಿದೇಸೋ ಚ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬೋ. ಇತೋ ಪರಂ ಅರೂಪಾವಚರಾದೀಸುಪಿ ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ. ಏವಂ ವಿಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅರೂಪಾವಚರಾ ಪನ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ನ ಭಿನ್ನಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ, ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಾದಿತೋಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಸದಿಸಾ. ಅರೂಪಾವಚರಭಾವೋ ಏವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ವಿಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ತೇ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ‘‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಪಠಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣೇ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಂ ದುತಿಯಂ, ತಸ್ಸ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ತತಿಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯೇ ‘‘ಸನ್ತಮೇತಂ ಪಣೀತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಂ. ಪುರಿಮಪುರಿಮೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಂ ಸನ್ತಸನ್ತತರಸನ್ತತಮನ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನನು ರೂಪಾವಚರೇಸು ವಿತಕ್ಕಾದಿಅಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ ಉಪರೂಪರಿಝಾನಾನಂ ಸನ್ತತರಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮರಹಿತೇಸು ಪನ ಆರುಪ್ಪೇಸು ಕಥನ್ತಿ? ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ. ಏತೇಸು ಹಿ ಕಸಿಣರೂಪಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನತೋ ಸನ್ತಂ, ತತೋಪಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಾತಿಕ್ಕಮತೋ ದುತಿಯಂ, ತತೋಪಿ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ ತತಿಯಂ, ತತೋಪಿ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ ಚತುತ್ಥನ್ತಿ. ಏವಂ ಅಙ್ಗಸಮತ್ತೇಪಿ ಥೂಲಥೂಲಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಸುಖುಮಸುಖುಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಉಪರೂಪರಿಜ್ಝಾನಾನಂ ಸನ್ತತರಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಸಮಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರಾನಮ್ಪಿ ವತ್ಥಾನಂ ಸುತ್ತಸುಖುಮತರಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ. ನನು ಅಭಾವಾರಮ್ಮಣತಾಯ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಂ ಸನ್ತಪಣೀತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಕಥಂ ತತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಂ, ಕಥಂ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವಾ ಹೋತೀತಿ? ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾಯ, ಸಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಪಣೀತತಾಯ. ಯಥಾ ಹಿ ರಾಜಾ ದನ್ತಕಾರಾದಿಸಿಪ್ಪಿಕಾನಂ ಅತಿಸುಖುಮಮನಾಪಸಿಪ್ಪಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಛೇಕಾ ವತಿಮೇ ಆಚರಿಯಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಛೇಕತಾಯ ತುಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ನ ತಂ ಸಿಪ್ಪಿಕಭಾವಂ ಪತ್ಥೇತಿ, ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರಾಜಭಾವೇ ಏವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಮ್ಪೇತೇಸಂ ಪುನ ಪಟಿಪದಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಹೀನತ್ತಿಕಭೇದೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಪರಿಯಾದಾನದುಕ್ಖತಾಯ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಸ್ಸ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪಾದಿನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನದುಕ್ಖತಾಯ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಾದೀನಞ್ಚ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದತಾ, ಪರಿಯಾದಿಣ್ಣನಿಕನ್ತಿಕಸ್ಸ ತದಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞತಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇತರಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪರಿತ್ತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಮೂಲಕಾನಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ವಿಪರಿಯಾಯಾನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪತಿಸಹಿತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ವಿನಾ ಅಧಿಪತೀಹಿ. ಕಾಮಾವಚರಾ ತು ಅಧಿಪತಿರಹಿತಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತೀತಿ ದ್ವೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾ ಪನ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಮೇವ, ನೇತರಂ. ತತ್ಥ ಚ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿನಾ ಸಹಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ, ಛನ್ದೋ ಪನ ಅಧಿಪತಿ ಏವ, ನ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ. ಇತರೇ ಪನ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಾವ, ನಾಧಿಪತಯೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಛನ್ದಸ್ಸ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ಅಧಿಪತಿಯತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಛನ್ದಾದೀಸು ಚತೂಸುಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ಏಕೋವ ಲಬ್ಭತಿ. ಏವಂ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ವಿಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಞಾತಬ್ಬೋ.

ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ಕುಸಲಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ. ನನು ಚತೂಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಸಮಾನೋ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಕಥಂ ತತ್ಥ ಭೇದೋತಿ? ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಭೇದತೋ. ಅನುಸಯೇ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿ ಮಗ್ಗೋ. ಮಗ್ಗಾ ಹಿ ಯಥಾಸಕಂ ಅನುಸಯೇ ಪಜಹನ್ತಿ ಏವ, ನಿಮಿತ್ತಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಪವತ್ತಞ್ಚ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಪವತ್ತನ್ತಿಪಿ ತೇ ಏವ. ತಂ ದುವಿಧಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಞ್ಚ.

ತತ್ಥಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ, ತದೇಕಟ್ಠೇ ಚ ಕಿಲೇಸೇ, ತಂಸಹಜಾತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಾಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ, ಸಮುಗ್ಘಾತೇನ್ತೋ ಚ ಅಪಾಯಭವತೋ ಚೇವ ಸುಗತಿಭವತೋ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಭವೇ ತದವಸೇಸತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ. ತತ್ಥ ಯದೇತಂ ಪಠಮಮಗ್ಗಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾರಹಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಞ್ಚಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ, ತಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾದಯೋ ಇತರೇ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ. ಇಮೇ ಅನುಪಾದಿನ್ನಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನನಿಮಿತ್ತಂ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಪ್ಪವತ್ತಂ ನಾಮ. ತತೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಛಿನ್ದತಿ ನಾಮ. ಯದೇತಂ ಅಪಾಯಭವೇ, ಸುಗತಿಯಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಭವೇ ತದವಸೇಸೇ ಚ ಪಠಮಮಗ್ಗಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾರಹಂ ಕಮ್ಮಜಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತಂ ಉಪಾದಿನ್ನನಿಮಿತ್ತಂ, ಉಪಾದಿನ್ನಪ್ಪವತ್ತಂ ನಾಮ. ತತೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಞ್ಚ ಛಿನ್ದತಿ ನಾಮ. ತತೋವ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ಅನುಸಯಂ ಪಜಹನ್ತೋವ ನಿಮಿತ್ತಾ ವುಟ್ಠಹತಿ, ಪವತ್ತಞ್ಚ ಛಿನ್ದತಿ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಇತರಮಗ್ಗೇಸುಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಾನುಪಾದಿನ್ನನಿಮಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಛಿನ್ದನಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬಂ.

ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಪನ ಓಳಾರಿಕಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ, ಪಟಿಘಾನುಸಯಂ, ತದೇಕಟ್ಠೇ ಚ ಕಿಲೇಸೇ, ತಂಸಹಜಾತಾನಿ ಚ ತಥಾ ಪವತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ, ದ್ವೇ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನೀತಿ ಛ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ, ಸಮುಗ್ಘಾತೇನ್ತೋ ಚ ಕಾಮಸುಗತಿತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕಭವಂ ತದವಸೇಸತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಪತನುಭೂತಾವ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಅಧಿಮತ್ತಾ, ತೇ ಚ ಕದಾಚಿ ವಿರಳಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋಪಿ ತಾನೇವ ತನುಸಹಗತಕಾಮರಾಗಪ್ಪಟಿಘಾನುಸಯವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಛ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ, ಸಮುಗ್ಘಾತೇನ್ತೋ ಚ ಕಾಮಭವತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಪನ ರೂಪರಾಗಅರೂಪರಾಗಮಾನಾವಿಜ್ಜಾನುಸಯೇ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ತದೇಕಟ್ಠೇ ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸೇ ಚ ತಂಸಹಜಾತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಾಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ, ಸಮುಗ್ಘಾತೇನ್ತೋ ಚ ರೂಪಾರೂಪತೋ, ಸಬ್ಬಭವತೋಪಿ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಸೇಸಂ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚಭೇದತೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತದೇವಂ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ಪುನ ಝಾನಙ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಪಠಮಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತಾವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಂ, ವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಂ, ಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಂ, ಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ, ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ದುತಿಯಮಗ್ಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ಚ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಸೋಳಸವಿಧತಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕಂ ಕಾರಣನ್ತಿ? ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಭೂತೇ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇ ಚ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ.

ನನು ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತ್ತಾ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಭಾವಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕಹೇತು, ವಿತಕ್ಕಾದಿಅಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ ಪನ ನೇಸಂ ದುತಿಯಾದಿಜ್ಝಾನಭಾವಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿವಿಕಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯೇನ ತಂ ನಿಯಾಮಕಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಿಂ ತಂ ನಿಯಾಮಕಕಾರಣನ್ತಿ? ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ, ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಂ ವಾ. ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಹಿ ಯಂ ಯಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತುಟ್ಠಾಯ ಯೇ ಕೇಚಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಯೇ ಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ತಂತಂಝಾನಸದಿಸಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನ ಝಾನಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಯೇ ಯೇ ಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತೇ ಚ ತಂತಂಝಾನಸದಿಸಾವ ಹೋನ್ತಿ ಭೂಮಿವಣ್ಣಸದಿಸವಣ್ಣಾ ಗೋಧಾ ವಿಯ. ತತ್ಥ ಚ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಾಪಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನಾ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗಾಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ತಂ ವಾ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಏಕಸದಿಸಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಾದಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ವಾ ತತ್ಥ ಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಾ, ತಿವಙ್ಗಿಕಾ, ದುವಙ್ಗಿಕಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ, ಪನ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ತತ್ಥ ಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗಾ ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾವಸೇನ ದುವಙ್ಗಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಏತೇಸಞ್ಚ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಝಾನಿಕಾನಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಪಿ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಪಿ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವಾತಿ ತದೇವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ, ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಂ ವಾ ನಿಯಾಮಕಕಾರಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಾದಿತೋ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ತಾವ ಚತೂಸು ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಕುಸಲೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಸತ್ತತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ವಿರತಿಯೋ ಪನೇತ್ಥ ನಿಯತಾ, ಪಾಳಿಯಞ್ಚ (ಧ. ಸ. ೨೭೭) ರೂಪೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಛನ್ದಾದಯೋ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಯೇವಾಪನಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಪನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಪುಬ್ಬೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾವಸೇಸಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಇದ್ಧಿಪಾದಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಅತಿರೇಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಗಹಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಹಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಾ ವಿಸಯಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ, ಇತರೇ ಅಸ್ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಸಬ್ಬೇವ ತೇ ದ್ವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ವೀರಿಯಂ ಪದಹನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ತಂ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ಇತರೇ ಅಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿ. ತಥಾ ಛನ್ದೋ ವೀರಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಮೋಹೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಜ್ಝನಕಟ್ಠೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ ವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ನಾಮೇನ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತರೇ ‘‘ಅನಿದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಸತಿ ಅಮೋಹೋ ವೀರಿಯಂ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸಮಾಧಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ವೀರಿಯಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತರೇ ಅಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಗಹಾ.

ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸುಞ್ಞತವಾರಪರಿಯೋಸಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಕುಸಲೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸಙ್ಗಹೇ ‘‘ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೩೩೭) ಪದಭಾಜನೀಯೇ ಸರೂಪೇನೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಾನೇ ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರಮಗ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಅಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯತಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರತಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ.

ತಥಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕೇಸುಪಿ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ವಿತಕ್ಕಾಭಾವೋ, ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಚತುರಙ್ಗಜ್ಝಾನತಾ, ಸತ್ತಙ್ಗಮಗ್ಗತಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಸದಿಸಮೇವ. ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಮಗ್ಗಾ.

ತಥಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಿಕೇಸುಪಿ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ವಿಚಾರಾಭಾವೋ, ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ತಿವಙ್ಗಿಕಜ್ಝಾನತಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಸದಿಸಮೇವ. ತತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಮಗ್ಗಾ.

ತಥಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕೇಸುಪಿ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೇ ಪೀತಿಯಾ ಅಭಾವೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇ ದುವಙ್ಗಿಕಜ್ಝಾನತಾ, ಛಳಙ್ಗಿಕಬೋಜ್ಝಙ್ಗತಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಸದಿಸಮೇವ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಮಗ್ಗಾ.

ತಥಾ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೇಸುಪಿ ಕೇವಲಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವೇದನಾಪರಿವತ್ತನಮೇವ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಸದಿಸಮೇವ. ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಮಗ್ಗಾ. ಏವಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಾದಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.