೨. ವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾ

ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮಾತಿಕಾನನ್ತರಂ ವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ. ತಸ್ಸಾ ಪನ –

ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಭೇದೇನ, ವಿಭಙ್ಗನಯದಸ್ಸನಾ;

ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯಾ ಚಾಪಿ, ಹೋತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ.

ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ವಿಭಙ್ಗಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪಿತಾ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಾ ಹೋತಿ – ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾ-ಆಯತನ-ಧಾತು-ಸಚ್ಚ-ಇನ್ದ್ರಿಯ-ಪಚ್ಚಯಾಕಾರ-ಸತಿಪಟ್ಠಾನ-ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ-ಇದ್ಧಿಪಾದಬೋಜ್ಝಙ್ಗ-ಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನ-ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ-ಸಿಕ್ಖಾಪದ-ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ-ಞಾಣ-ಖುದ್ದಕವತ್ಥು-ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿ

ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ತತ್ಥ ಆದಿಭೂತಾಯ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇನ ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ನ ಉದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಖನ್ಧಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಠಾನೇಸು ನಿಪತತಿ ರಾಸಿಮ್ಹಿ ಗುಣೇ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ರುಳ್ಹಿಯನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೩೭; ಅ. ನಿ. ೪.೫೧; ೫.೪೫; ೬.೩೭) ಹಿ ರಾಸಿತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೫) ಗುಣತೋ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಪಣ್ಣತ್ತಿತೋ. ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೬೩) ಏಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ರುಳ್ಹಿತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ, ಸ್ವಾಯಮಿಧ ರಾಸಿತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ರಾಸಟ್ಠೋ ಹಿ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಇಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದಿಯಮಾನಾ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದಸ್ಸಾಮ, ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧೋತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥ ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪಂ, ಸೀತುಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪಸಿದ್ಧಾಕಾರೇನ ರುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ, ಪೀಳಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ? ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಜಿಘಚ್ಛಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಪಿಪಾಸಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯).

ರೂಪಞ್ಚ ತಂ ಖನ್ಧೋ ಚಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪರಾಸಿ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ.

ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ವಿಭತ್ತಾ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ತಥಾ ಚತುಭೂಮಕಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪಞ್ಞಾಸ ಚೇತಸಿಕಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ. ಅಯಮೇವ ಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಸೇಸೋ. ಖನ್ಧಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಾ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾಸವೋಪಾದಾನಿಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ. ಇಧ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ.

ವಿಭಙ್ಗನಯದಸ್ಸನಾತಿ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಅತ್ಥನಯದಸ್ಸನತೋ. ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನ್ತಿ ತೀಹಿ ನಯೇಹಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೋ ವಿಭತ್ತೋ. ತಥಾ ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಾದಯೋ. ಕೇವಲಂ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ, ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥಿ. ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕಂ ನತ್ಥಿ. ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಪನ ತೀಸು ತಯೋಪಿ ನಯಾ ನ ಸನ್ತಿ. ತೇಸು ಹಿ ಞಾಣವಿಭಙ್ಗೋ ಏಕವಿಧತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದಸವಿಧಾ ವಿಭತ್ತೋ, ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೋ ಏಕವಿಧತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಪಭೇದಾ ವಿಭತ್ತೋ, ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೋ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಾದೀಹಿ ದಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ವಿಭತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನಯಾನಂ ಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತತ್ರಿದಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ತಿಣ್ಣಂ ನಯಾನಂ ಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ? ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ವಾ ಸುಖುಮಂ ವಾ ಹೀನಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ ಯಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಞ್ಞೂಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨) –

ಏವಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತೋ, ತಥಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋಪಿ. ತತ್ಥ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಗತಂ, ಅವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮ, ತಥಾ ವೇದನಾದಯೋಪಿ. ಪಸಾದವಿಸಯರೂಪಂ ಪನ ಓಳಾರಿಕಂ ನಾಮ, ಸೇಸಂ ಸುಖುಮಂ ನಾಮ. ಅನಿಟ್ಠರೂಪಂ ಹೀನಂ ನಾಮ, ಇಟ್ಠರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ.

ನನು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏಕಂ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಮನಾಪಂ, ತದೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ವತ್ಥಾದೀನಿ ಹಿ ಸೂಕರಾದೀನಂ ನಪ್ಪಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ, ತೇಸಞ್ಚ ವತ್ಥಾಭರಣಾದೀನಿ ಪಿಯಾನಿ, ನ ಸೂಕರಾದೀನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರುಚಿವಸೇನೇವ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ? ನ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಹಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಸಯೋವ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ, ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಸಯೋವ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ, ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಪನ ಕೋಚಿ ಇಟ್ಠಮೇವ ಬುದ್ಧರೂಪಾದಿಂ ಜವನಕ್ಖಣೇ ಅನಿಟ್ಠತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅನಿಟ್ಠಞ್ಚ ನಿರಯಗ್ಗಿಸತ್ಥವಿಸಾದಿಂ ಇಟ್ಠತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಜವನೇಹಿ ಏವ ವಿಪಲ್ಲಾಸಭಾವೋ, ನ ವಿಪಾಕೇಹೀತಿ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಿಯತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ಪನ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ –

‘‘ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಹಿ ಗೂಥಕಲಲಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಘಾನದ್ವಾರೇಸು ಅನಿಟ್ಠಂ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಮಣಿರತನೇನ ಪೋಥಿಯಮಾನಸ್ಸ, ಸುವಣ್ಣಸೂಲೇ ಉತ್ತಾಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚ ಮಣಿರತನಸುವಣ್ಣಸೂಲಾನಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಅನಿಟ್ಠಾನೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೬) –

ಏವಂ ದ್ವಾರವಸೇನ ಏಕಸ್ಸೇವ ವತ್ಥುನೋ ಇಟ್ಠತಾ, ಅನಿಟ್ಠತಾ ಚ ವುತ್ತಾ. ಸಾ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನ ಯುತ್ತಾ ಏಕಕಲಾಪಗತಭೂತೋಪಾದಾಯರೂಪಾನಂ ಏಕಸಾಮಗ್ಗಿಯಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ನ ಹಿ ಭೂತೇಸು ಅಕುಸಲವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇಸು ತದುಪಾದಾಯರೂಪಾದಿಕುಸಲೇನ ಇಟ್ಠಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಭಿನ್ನಕ್ಖಣೇ ಪನ ಇಟ್ಠಾನಿ ಮಣಿರತನಾದೀನಿ ತೇಹಿ ಪೋಥಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅಕುಸಲಪಚ್ಚಯೇನ ಉತುನಾ ಅನಿಟ್ಠಾನಿ ವಿಪರಿಣಮನ್ತಿ, ಕುಸಲಪಚ್ಚಯೇನ ಅನಿಟ್ಠಾನಿ ಗೂಥಕಲಲಾದೀನಿ ಇಟ್ಠಾನೀತಿ, ಅಯಂ ನೋ ಅತ್ತನೋಮತಿ. ಏವಂ ವಿಭತ್ತೇಸು ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ತಂ ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನಂ, ಪಣೀತಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸುಖುಮಂ ಪನ ರೂಪಂ ದೂರೇರೂಪಂ ನಾಮ, ಓಳಾರಿಕಂ ಸನ್ತಿಕೇರೂಪಂ ನಾಮ. ತಂ ತಂ ವಾ ಪನ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ವೇದನಾದೀಸು ಪನ ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಸುಖುಮಾ. ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ. ಸುಖದುಕ್ಖಾ ವಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ. ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸುಖುಮಾ. ಸಾಸವಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅನಾಸವಾ ಸುಖುಮಾ. ತಂ ತಂ ವಾ ಪನ ವೇದನಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾಹಿ ದೂರೇ, ತಾ ಚ ತಾಯ ದೂರೇತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಭೂಮಿಭೇದತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ದೂರೇವೇದನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಕುಸಲಾಯ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಆದಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸನ್ತಿಕೇವೇದನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಂ ತಂ ವಾ ಪನ ವೇದನಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ವೇದನಾ ದೂರೇಸನ್ತಿಕೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ವಿಭ. ೮ ಆದಯೋ; ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೮ ಆದಯೋ) ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ತಾವ ಏಕವಿಧಾದಿತೋ ಯಾವ ಏಕಾದಸವಿಧಾ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪನ ಏಕವಿಧೋ ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ದುವಿಧೋ ಸಹೇತುಕದುಕವಸೇನ, ತಿವಿಧೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ, ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಚತುಭೂಮಕವಸೇನ, ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಭಾವಭೇದೇನ, ಛಬ್ಬಿಧೋ ಛದ್ವಾರಿಕವಸೇನ, ಸತ್ತವಿಧೋ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ, ಅಟ್ಠವಿಧೋ ತೇಸು ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ನವವಿಧೋ ತೇಸು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ದಸವಿಧೋ ತೇಸು ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುವಿಧಾ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಸಹೇತುಕದುಕಮೂಲಂ ಪಠಮವಾರಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಕುಸಲತ್ತಿಕಟ್ಠಾನೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕಪೀತಿತ್ತಿಕಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕವಜ್ಜಿತೇ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಾವ ದಸವಿಧಾ, ಅಪರೇಪಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಸಹೇತುಕದುಕಮೂಲಿಕಾ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕಯೋಜನಾ, ಏವಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾದೀಸು ಅನುರೂಪದುಕಮೂಲಿಕಾಪಿ ಸರಣದುಕಪರಿಯೋಸಾನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕಯೋಜನಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ದುಕಮೂಲಕೋ ಯೋಜನಾನಯೋ. ಯಥಾ ಚ ಏಕೇಕದುಕೇನ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕಯೋಜನಾವಸೇನ ದುಕಮೂಲಕೋ ನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಏಕೇಕತ್ತಿಕೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಸಬ್ಬದುಕಯೋಜನಾವಸೇನ ತಿಕಮೂಲಕೋ, ತದುಭಯಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ಉಭತೋವಡ್ಢನಕೋ ಚ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ದುಕಮೂಲಕಾದಿನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ, ಕತಿ ಅಕುಸಲಾ, ಕತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಕತಿ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ…ಪೇ… ಕತಿ ಸರಣಾ, ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ರೂಪಂ, ವೇದನಾ ಚ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ರೂಪಂ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ, ಸಿಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಂ, ಸಿಯಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಂ, ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕಂ, ಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ತೀಹಿ ತಿಕೇಹಿ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ರೂಪಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ, ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಚ. ರೂಪಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವೇದನಾ ಸಿಯಾ ಪೀತಿಸಹಗತಾ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಯೋ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ. ರೂಪಂ ನೇವದಸ್ಸನೇನನಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಂ, ನದಸ್ಸನೇನನಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಂ, ನೇವಾಚಯಗಾಮಿನಅಪಚಯಗಾಮಿ, ನೇವಸೇಖಂನಾಸೇಖಂ, ಪರಿತ್ತಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ. ರೂಪಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಅನಿಯತಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ. ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಚ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಉಪ್ಪನ್ನಾತೀತತ್ತಿಕೇಸು ಪಞ್ಚಪಿ ತಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ. ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚಪಿ ತಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ. ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ತಿಧಾಪಿ ಹೋತಿ.

ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ನಹೇತೂ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಿಯಾ ಹೇತು, ಸಿಯಾ ನ ಹೇತು. ರೂಪಂ ಅಹೇತುಕಂ, ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಸಿಯಾ ಸಹೇತುಕಾ ಚೇವ ನ ಚ ಹೇತೂ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ದ್ವಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಚ, ರೂಪಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ. ತಥಾ ಅನನ್ತರದುಕೇಪಿ. ರೂಪಂ ನಹೇತುಅಹೇತುಕಂ, ತಯೋ ದ್ವಿಧಾಪಿ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ದ್ವಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಚ. ಪಞ್ಚಪಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಸಙ್ಖತಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅನಿದಸ್ಸನಾ, ಅಪ್ಪಟಿಘಾ, ರೂಪಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ರೂಪಂ ರೂಪೀ, ಸೇಸಾ ಅರೂಪಿನೋ. ರೂಪಂ ಲೋಕಿಯಂ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ಪಞ್ಚಪಿ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ಚ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚ. ಚತ್ತಾರೋ ನೋ ಆಸವಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ. ರೂಪಂ ಸಾಸವೋ, ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ರೂಪಂ ಸಾಸವಾ ಚೇವ ನೋ ಚ ಆಸವಾ, ತಯೋ ತಥಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ. ಸಙ್ಖಾರೋ ದ್ವಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಚ. ರೂಪಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ, ತಯೋ ಸಿಯಾ ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇವ ನೋ ಚ ಆಸವಾ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಙ್ಖಾರೋ ದ್ವಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಚ. ರೂಪಂ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಾಸವಞ್ಚ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸುಪಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕೇವಲಂ ಹಿ ಪರಾಮಾಸಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೇ ರೂಪಂ ಪರಾಮಾಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ, ತಯೋ ದ್ವಿಧಾಪಿ, ಸಙ್ಖಾರೋ ದ್ವಿಧಾಪಿ, ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಚ. ತತಿಯೇ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ಸಾರಮ್ಮಣಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸೇಸಾ ನೋ ಚಿತ್ತಾ. ತಯೋ ಚೇತಸಿಕಾ, ದ್ವೇ ಅಚೇತಸಿಕಾ. ತಯೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ರೂಪಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠದುಕೇಪಿ. ತಯೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ರೂಪಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ತಥಾ ಅನನ್ತರದುಕದ್ವಯೇಪಿ. ತಯೋ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ದ್ವೇ ನೋ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾ. ತಥಾ ಅನನ್ತರದುಕದ್ವಯೇಪಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ, ತಯೋ ಬಾಹಿರಾ, ರೂಪಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ಚತ್ತಾರೋ ನೋ ಉಪಾದಾ. ರೂಪಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ಪಞ್ಚಪಿ ಸಿಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನಾ, ಸಿಯಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಾ, ನೋ ಉಪಾದಾನಾ.

ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೋ ವುತ್ತನಯೋವ. ರೂಪಂ ನೇವದಸ್ಸನೇನನಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಂ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ಏವಂ ಯಾವಪೀತಿದುಕಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ರೂಪಂ ನ ವೇದನಾ, ನ ಸುಖಾ, ನ ಸುಖಸಹಗತಾ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ತಥಾ ಅನನ್ತರದುಕೇಪಿ. ರೂಪಂ ಕಾಮಾವಚರಂ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ಏವಂ ಯಾವ ಸರಣದುಕಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ.

ಇಮೇ ಪನ ನಯಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಞಾತಬ್ಬಾ. ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮಾತಿಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಞಾತಬ್ಬೋ. ಇತೋ ಪರಂ ಅತಿರೇಕಂ ಅವತ್ವಾ ಅಪುಬ್ಬಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಯಂ ವಿಭಙ್ಗನಯದಸ್ಸನತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ.

ಇದಾನಿ ಪನೇತ್ಥ –

ಕಮತೋನೂನಾಧಿಕತೋ, ದಟ್ಠಬ್ಬಸಮಭೇದತೋ;

ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಖನ್ಧಕೋಸಲ್ಲಮಿಚ್ಛತಾ.

ತತ್ಥ ಕಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋತಿ ಬಹುವಿಧೇಸು ಕಮೇಸು ಖನ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಇತರೇ, ಅಸಮ್ಭವಾ. ಅಭೇದೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅತ್ತಗ್ಗಾಹಪತಿತಂ ವೇನೇಯ್ಯಜನಂ ಸಮೂಹಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತಗ್ಗಾಹತೋ ಮೋಚೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಹಿತಕಾಮೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಚಕ್ಖುಆದೀನಂ ವಿಸಯಭೂತಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಪಠಮಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ದೇಸೇಸಿ, ತತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಸಯಸಂವೇದಕಂ ಓಳಾರಿಕಂ ವೇದನಂ, ಯಂ ವೇದೇತಿ, ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ವೇದನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಆಕಾರಗ್ಗಾಹಿಕಂ ಸಞ್ಞಂ, ಸಞ್ಞಾವಸೇನಾಭಿಸಙ್ಖಾರಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ, ತೇಸಂ ವೇದನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಾಧಿಪತಿಭೂತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಮೋ.

ಅನೂನಾಧಿಕತೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹತೋ, ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪ್ಪರಮತೋ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತದವರೋಧತೋ. ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೇಸು ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ಸಭಾಗವಸೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ರೂಪಂ ರೂಪಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ವೇದನಾಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹತೋ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ. ಏತಪರಮಞ್ಚೇತಂ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥು, ಯದಿದಂ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪರಮತೋಪಿ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ. ಯೇಪಿ ಚಞ್ಞೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಏತ್ಥೇವ ಅವರೋಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತದವರೋಧತೋಪಿ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಅನೂನಾಧಿಕತೋ.

ದಟ್ಠಬ್ಬಸಮಭೇದತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋ, ಉಪಮಾಭೇದತೋ ಚ. ತತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋ ತಾವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ, ಭಾರತೋ, ಖಾದಕತೋ, ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಅನತ್ತಸಙ್ಖಾತವಧಕತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉದಕಬುಬ್ಬುಳಮರೀಚಿಕಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಮಾಯಾ ವಿಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವೇದನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಮದ್ದಾಸಹೋ, ಸೋ ಚ ಪತ್ತಥಾಲಕಾದಿಅತ್ಥಂ ಗಹಿತೋಪಿ ತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ, ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ವಿಮದ್ದಾಸಹಂ, ತಞ್ಚ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ನ ತಥಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಸುಭಾದಿಯೇವ ಹೋತಿ.

ಯಥಾ ವಾ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ಅನೇಕಸನ್ಧಿಘಟಿತೋ ಬಹುನ್ನಂ ಉದಕಸಪ್ಪಾದಿಪಾಣಕಾನಂ ಆವಾಸೋ, ಆದಿತೋ ಚೇಸ ಬದರಪಕ್ಕಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬವಡ್ಢನಕೋ ಉಟ್ಠಿತಮತ್ತೋಪಿ ಚೇಸ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ, ಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಅವಸ್ಸಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ ಅನೇಕಸನ್ಧಿಘಟಿತಂ ಅಸೀತಿಕಿಮಿಕುಲವೋಕಿಣ್ಣಂ, ಆದಿತೋ ಚೇತಂ ಕಲಲಮತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬವಡ್ಢನಕಂ, ಕಲಲಮತ್ತೇಪಿ ಚೇತಂ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಅಬ್ಬುದಾದಿಭಾವೇಪಿ ಆಯುಕ್ಖಯಂ ಪತ್ವಾ ಅವಸ್ಸಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಸದಿಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯಥಾ ಪನ ಬುಬ್ಬುಳೋ ಮುಹುತ್ತರಮಣೀಯೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋವ, ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ. ಯಥಾ ಚ ಬುಬ್ಬುಳೋ ಉದಕತಲಂ, ಉದಕಬಿನ್ದುಂ, ಉದಕಜಲ್ಲಕಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುಟಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣವಾತಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ವತ್ಥುಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ, ಕಿಲೇಸಜಲ್ಲಂ, ಫಸ್ಸಸಙ್ಘಟ್ಟನಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಾ ಬುಬ್ಬುಳಸದಿಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಯಥಾ ಪನ ಮರೀಚಿಕಾ ಜಲಾಸಯಾದಿಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭಿಕಾ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಪಿ ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಮರೀಚಿಸದಿಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಪನ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ ಬಹುವಟ್ಟಿಸಮೋಧಾನೋ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋನಿಚ್ಚಾದಿಸಾರವಿರಹಿತೋ, ಫಸ್ಸಾದಿಬಹುಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪನ ಮಾಯಾ ಅಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿರೂಪಾನಿಪಿ ತಥಾ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಂ ವಞ್ಚೇತಿ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿರೂಪಂ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಚ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ವಞ್ಚೇತೀತಿ ತಂ ಮಾಯಾಸದಿಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ಫೇಣಪಿಣ್ಡೂಪಮಂ ರೂಪಂ, ವೇದನಾ ಬುಬ್ಬುಳೂಪಮಾ;

ಮರೀಚಿಕೂಪಮಾ ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕದಲೂಪಮಾ;

ಮಾಯೂಪಮಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ದೇಸಿತಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೩.೯೫);

ಅಯಮೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದೋ.

ಉಪಮಾಭೇದತೋ ಚ ಪನ ಗಿಲಾನಸಾಲೂಪಮೋ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಗೇಲಞ್ಞೂಪಮೋ ವೇದನುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಗೇಲಞ್ಞಸಮುಟ್ಠಾನೂಪಮೋ ಸಞ್ಞುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವನೂಪಮೋ ಸಙ್ಖಾರುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಗಿಲಾನೂಪಮೋ ವಿಞ್ಞಾಣುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ. ಅಪಿಚ ಚಾರಕಕಾರಣಅಪರಾಧಕಾರಣಕಾರಕಅಪರಾಧಿಕೂಪಮಾ ಏತೇ ಭಾಜನಭೋಜನಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿವೇಸಕಭುಞ್ಜಕೂಪಮಾ ಚಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಉಪಮಾಭೇದೋ. ಏವಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ಞೇಯ್ಯೋ.

ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಆಯತನತೋ, ಆಯಾನಂ ತನನತೋ, ಆಯತಸ್ಸ ಚ ನಯನತೋ ಆಯತನಾನಿ. ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ಹಿ ತಂತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೇನ ಸೇನ ಅನುಭವನಾದಿನಾ ಕಿಚ್ಚೇನ ಆಯತನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತಿ ವಾಯಮನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಪನ ಆಯಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಾನಿ ತನೋನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತಿ, ಇದಞ್ಚ ಅತೀವ ಆಯತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ನಯನ್ತೇವ, ಪವತ್ತಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಆಕರಟ್ಠೇನ, ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಸಞ್ಜಾಭಿದೇಸಟ್ಠೇನ, ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಸಾಸನೇ, ಲೋಕೇ ಚ ‘‘ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಚಕ್ಖುಆದೀಸು ಹಿ ತೇ ತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ನಿವಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಚ ಆಕರಭೂತೇಸು ಆಕಿಣ್ಣಾ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಸಮೋಸರನ್ತಿ, ಚಕ್ಖಾದಯೋವ ನೇಸಂ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ, ಕಾರಣಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಆಯತನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ವಿಭಾವೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ. ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ. ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸದ್ದೋ, ಉದಾಹರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ. ಗನ್ಧಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ, ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀವಿತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ. ರಸನ್ತಿ ತಂ ಸತ್ತಾತಿ ರಸೋ, ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ. ಫುಸೀಯತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಮನತೀತಿ ಮನೋ. ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ. ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಾಯತನಂ ನಾಮ. ಚೇತಸಿಕಸುಖುಮರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ನಾಮ. ಸೇಸಾನಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ. ಇಮೇಸು ಚ ಆಯತನೇಸು ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ, ಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತಾ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸಬ್ಬೇ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಜಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಧಾತು. ೭೧) ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಲಕ್ಖಣಾನಂ ಜಾತಿಜರಾಭಙ್ಗಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಸು ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಇತರಾಸಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಭೇದೋ.

ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಂ. ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೫೪) ಏವಂ ವಿಸಯಿವಿಸಯಾಯತನವಸೇನ ಆಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ಪಸಾದವಿಸಯಾಯತನಾನಿ ತಾವ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ? ಯಂ ಚಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೧೫೬) ರೂಪಕಣ್ಡೇ (ಧ. ಸ. ೫೯೭) ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಾನಿ. ಮನಾಯತನಂ ಪನ ಏಕವಿಧತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವದಸವಿಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೬೭) ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೧೬೭) ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ. ಸುಖುಮರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತನಯಾನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯಂ ಪನ ಇತೋ ಪರಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಿಕದುಕಾನಂ ಆದಿಅನ್ತೇಹಿ ಚೇವ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕೇಹಿ ಚ ತಿಕದುಕೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ, ಸೇಸೇಹಿಪಿ ತಿಕದುಕೇಹಿ ಯೋಜನಾನಯೋ ಖನ್ಧೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ. ಕಥಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ದಸಾಯತನಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ದ್ವಾಯತನಾ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ. ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ದಸಾಯತನಾನಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಮನಾಯತನಂ ತಿಧಾಪಿ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ತಿಧಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಞ್ಚ…ಪೇ… ರೂಪಾಯತನಂ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ನವಾಯತನಾನಿ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾನಿ, ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಾನಿ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾನಿ, ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ನ ಹೇತೂ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸಿಯಾ ಹೇತು, ಸಿಯಾ ನ ಹೇತು…ಪೇ… ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಿ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸಿಯಾ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ, ಸಿಯಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ…ಪೇ… ದಸಾಯತನಾನಿ ರೂಪಂ, ಮನಾಯತನಂ ಅರೂಪಂ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ…ಪೇ… ದಸಾಯತನಾನಿ ಅರಣಾನಿ, ದ್ವಾಯತನಾನಿ ಸಿಯಾ ಸರಣಾನಿ, ಸಿಯಾ ಅರಣಾನೀತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ.

ಇದಾನಿ ಪನ –

ಕಮತೋ ತಾವತ್ತತೋ ಚ, ತೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋ;

ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯೇನೇತ್ಥ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ತತ್ಥ ಕಮತೋತಿ ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಹಿ ಆಯತನೇಸು ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘವಿಸಯತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಂ, ತತೋ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘವಿಸಯಾನಿ ಸೋತಾಯತನಾದೀನಿ. ಅಥ ವಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಸವನಾನುತ್ತರಿಯಹೇತುಭಾವತೋ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಾಯತನಾನಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಾನಿ, ತತೋ ಘಾನಾಯತನಾದೀನಿ ತೀಣಿ, ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಪನ ಗೋಚರವಿಸಯತ್ತಾ ಅನ್ತೇ ಮನಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಗೋಚರತ್ತಾ ತೇಸಂ ಅನನ್ತರಂ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ. ಅಪಿಚ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣವವತ್ಥಾನತೋಪಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೧; ಸಂ. ನಿ. ೪.೬೦, ೧೧೩; ಮಹಾನಿ. ೧೦೭) ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಮೋ.

ತಾವತ್ತತೋತಿ ತಾವಭಾವತೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಚಕ್ಖಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಏವ, ಏವಂ ಸತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಮಿಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಚೇ? ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನತೋ ಅಯಮೇತೇಸಂ ಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ದ್ವಾದಸ ವುತ್ತಾನಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾಯತನಮೇವಾರಮ್ಮಣಂ. ತಥಾ ಇತರಾನಿ ಇತರೇಸಂ. ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ಭವಙ್ಗಮನಸಙ್ಖಾತೋ ಮನಾಯತನೇಕದೇಸೋವ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಂ, ಅಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ. ಇತಿ ಛನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನತೋ ದ್ವಾದಸ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ತಾವತ್ತತಾ.

ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಅನಾಗಮನತೋ, ಅನಿಗ್ಗಮನತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉದಯಾ ಕುತೋಚಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನಪಿ ಉದ್ಧಂ ವಯಾ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಉದಯಾ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಸಭಾವಾನಿ ಉದ್ಧಂ ವಯಾ ಪರಿಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವೇಮಜ್ಝೇ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಅವಸಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಗಮನತೋ, ಅನಿಗ್ಗಮನತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ತಥಾ ನಿರೀಹತೋ, ಅಬ್ಯಾಪಾರತೋ ಚ. ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ನ ಚ ತಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ದ್ವಾರಭಾವೇನ, ವತ್ಥುಭಾವೇನ, ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾರಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮತಾವೇಸಾ ಯಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿರೀಹತೋ, ಅಬ್ಯಾಪಾರತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಅಪಿಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವವಿರಹಿತತ್ತಾ, ಬಾಹಿರಾನಿ ಗಾಮಘಾತಕಚೋರಾ ವಿಯ. ತಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಛಪಾಣಕಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ, ಬಾಹಿರಾನಿ ತೇಸಂ ಗೋಚರಾ ವಿಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದೋ. ಏವಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯೇನೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥ ವಿದಹತಿ, ಧೀಯತೇ, ವಿಧಾನಂ, ವಿಧೀಯತೇ ಏತಾಯ, ಏತ್ಥ ವಾ ಧೀಯತೀತಿ ಧಾತು. ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವವತ್ಥಿತಾ. ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ವಿದಹನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ, ಸತ್ತೇಹಿ ಚ ಧೀಯನ್ತೇ ಧಾರೀಯನ್ತಿ, ದುಕ್ಖವಿಧಾನಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಾ, ಏತಾಹಿ ಚ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧೀಯತಿ, ಯಥಾವಿಹಿತಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ಏತಾಸ್ವೇವ ಧೀಯತಿ ಠಪೀಯತೀತಿ ಏತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ಯಥಾ ವಾ ಸರೀರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅವಯವಭೂತೇಸು ರಸಸೋಣಿತಾದೀಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಧಾತುಸಮಞ್ಞಾ, ಏವಮೇತೇಸುಪಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಧಾತುಸಮಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಾಧಾರಣತ್ಥವಸೇನ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋ. ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ಧಾತು ಚಾತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತು. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಆಯತನೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನದ್ವಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋಧಾತು ನಾಮ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತುವಜ್ಜಿತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ – ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ಆಪೋ ತೇಜೋ ವಾಯೋ ಆಕಾಸವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ಛ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಸೇನ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಚ ಛ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಪರಾಪಿ ‘‘ಸುಖಧಾತು ದುಕ್ಖಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಅವಿಜ್ಜಾಧಾತೂ’’ತಿ ಛ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಪುನ ಅಪರಾಪಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತು ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾನೇಕ್ಖಮ್ಮಅಬ್ಯಾಪಾದಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತೂ’’ತಿ ಛ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ, ಏವಂ ತೀಹಿ ಛಕ್ಕೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತೇಭೂಮಕಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಸರೂಪತೋ, ಲಕ್ಖಣಾಹಾರತೋ, ನಿಸ್ಸಯವಿಸಯಪಯೋಗವಿನಾಭಾವಾದಿತೋ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ಸರೂಪೇನೇವ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪಸಾದವಿಸಯಧಾತುಯೋ ಆಯತನೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಪನ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು? ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಮನೋಧಾತು? ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ…ಪೇ… ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಪನ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮನೋಧಾತು.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಧಮ್ಮಧಾತು? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತು…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಧಾತು.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ… ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೮೪) –

ಏವಂ ವಿಭತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಪನ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯೇಸು ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಿ-ಕಾರೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾದಿಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿಆದೀಸು ಮನೋದ್ವಾರೇ ಭವಙ್ಗಮನಞ್ಚೇವ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಹಾವಜ್ಜನಕಜವನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ…ಪೇ… ದಸ ಧಾತುಯೋ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ ವಿಪಾಕಾ, ಮನೋಧಾತು ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಾ, ಸಿಯಾ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ದಸ ಧಾತುಯೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ, ಸದ್ದಧಾತುಯೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ, ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ ಸಿಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ, ಸಿಯಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ತಿಧಾಪಿ…ಪೇ… ದಸ ಧಾತುಯೋ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಿನೋ, ಸದ್ದಧಾತು ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಸಿಯಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಉಪ್ಪಾದಿನೋತಿ, ಛ ಧಾತುಯೋ ತಿಧಾಪಿ. ಧಮ್ಮಧಾತು ತಿಧಾವ…ಪೇ… ರೂಪಧಾತು ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ, ನವ ಧಾತುಯೋ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ, ಅಟ್ಠ ಧಾತುಯೋ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾ. ಸತ್ತರಸ ಧಾತುಯೋ ನ ಹೇತೂ, ಧಮ್ಮಧಾತು ದ್ವಿಧಾವ…ಪೇ… ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಅರಣಾ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ದ್ವಿಧಾಪೀತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ.

ಇದಾನಿ ಪನೇತಾಸಂ –

ಕಮತಾವತ್ತತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಭಾಗತೋ;

ಧಾತೂನಮಿಧ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ತತ್ಥ ಕಮತೋ ತಾವ ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಚ ಪನಾಯಂ ಹೇತುಫಲಾನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಚಕ್ಖುಧಾತು ರೂಪಧಾತೂತಿ ಇದಂ ಹಿ ದ್ವಯಂ ಹೇತು, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಇದಂ ಫಲಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಮೋ.

ತಾವತ್ತತೋ ಪನ ಯಾ ಇಧ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತೀಹಿ ಛಕ್ಕೇಹಿ ವುತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಚೇವ, ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪದೇಸೇಸು ‘‘ಆಭಾಧಾತು…ಪೇ… ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾ ಚಾತಿ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಬಹುಧಾತುಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಾಸಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ವುತ್ತಾತಿ? ತಾಸಮ್ಪಿ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ.

ಅಪಿಚ ವಿಜಾನನಸಭಾವೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಜೀವಸಞ್ಞೀನಂ ತಸ್ಸಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕತಂ, ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ದೀಘರತ್ತಾನುಸಯಿತಜೀವಸಞ್ಞಾಸಮೂಹನನತ್ಥಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ವುತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಚ. ವೇನೇಯ್ಯಾ ಹಿ ಅರೂಪಮೂಳ್ಹೋ ರೂಪಮೂಳ್ಹೋ ಉಭಯಮೂಳ್ಹೋತಿ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರತೋ ಅರೂಪಭೇದವಿಭಾವಿನೀ ಖನ್ಧದೇಸನಾ, ರೂಪಭೇದವಿಭಾವಿನೀ ಆಯತನದೇಸನಾ, ತದುಭಯಭೇದವಿಭಾವಿನೀ ಧಾತುದೇಸನಾ ಸಪ್ಪಾಯಾತಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ವುತ್ತಾತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ತಥಾ ತಥಾ ಹಿ,

ಧಮ್ಮಂ ಪಕಾಸಯತಿ ಏಸ ಯಥಾ ಯಥಾಸ್ಸ;

ಸದ್ಧಮ್ಮತೇಜವಿಹತಂ ವಿಲಯಂ ಖಣೇನ,

ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಹದಯೇಸು ತಮೋ ಪಯಾತೀ’’ತಿ. (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೩);

ಅಯಮೇತ್ಥ ತಾವತ್ತತಾ.

ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ಪನೇತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಙ್ಖತಾ ಧಾತುಯೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿವಿತ್ತತೋ, ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವಸುಞ್ಞತೋ, ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಭೇರಿತಲಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಧಾತು ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ದಣ್ಡೋ ವಿಯ ರೂಪಧಾತು, ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ತಥಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆದಾಸತಲಮುಖಮುಖನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ. ತಥಾ ತಿಲಯನ್ತಚಕ್ಕತೇಲಾನಿ ವಿಯ, ಅಧರಾರಣೀಉತ್ತರಾರಣೀಅಗ್ಗೀ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೋತಧಾತುಆದೀಸುಪಿ. ಮನೋಧಾತು ಪನ ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದೀನಂ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಧಮ್ಮಧಾತುಯಂ ಪನ ವೇದನಾ ಸಲ್ಲಸೂಲಮಿವ, ಸಞ್ಞಾ ರಿತ್ತಮುಟ್ಠಿ ವಿಯ, ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಸರುಕ್ಖಮಿವ, ಸುಖುಮರೂಪಂ ಖುರಚಕ್ಕಂ ವಿಯ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಪನ ಮಕ್ಕಟೋ ವಿಯ, ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ ವಿಯ, ಯತ್ಥಕಾಮನಿಪಾತಿತೋ ವೇಹಾಸಕ್ಖಿತ್ತದಣ್ಡೋ ವಿಯ, ರಙ್ಗನಟೋ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ.

ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಭಾಗತೋ ಪನೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚಕ್ಖು ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ, ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ತಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ. ಏವಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಪನ ಮನೋಧಾತು ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಧಮ್ಮಧಾತು ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತನಿಸ್ಸಯಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗೋ. ಏವಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಚ್ಚ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಭಣೇ ನ ಕುಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೨೨೪) ವಾಚಾಸಚ್ಚೇ. ‘‘ಸಚ್ಚೇ ಠಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೧.೪೩೩) ವಿರತಿಸಚ್ಚೇ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನು ಸಚ್ಚಾನಿ ವದನ್ತಿ ನಾನಾ, ಪವಾದಿಯಾಸೇ ಕುಸಲಾವದಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೮೯೧) ದಿಟ್ಠಿಸಚ್ಚೇ. ‘‘ಏಕಂ ಹಿ ಸಚ್ಚಂ, ನ ದುತಿಯಮತ್ಥೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೮೯೦) ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚೇ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚೇವ ಮಗ್ಗೇ ಚ. ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೨೧೬) ಅರಿಯಸಚ್ಚೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇ ವತ್ತತಿ. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ? ತಥಟ್ಠೇನ. ಕೋಯಂ ತಥಟ್ಠೋ ನಾಮ? ಯೋ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಮಾಯಾವ ವಿಪರೀತೋ, ಮರೀಚೀವ ವಿಸಂವಾದಕೋ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅತ್ಥಾ ವಿಯ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಸಭಾವೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಬಾಧನಪ್ಪಭವಸನ್ತಿನಿಯ್ಯಾನಭೂತೇನ ತಚ್ಛಾವಿಪರೀತಭೂತಭಾವೇನ ಅರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ತಥಟ್ಠೋ ಸಚ್ಚಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ಇತಿ ತಚ್ಛಾವಿಪಲ್ಲಾಸಭೂತಭಾವಂ ಚತೂಸುಪಿ;

ದುಕ್ಖಾದೀಸ್ವವಿಸೇಸೇನ, ಸಚ್ಚಟ್ಠಂ ಆಹು ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೯; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೧೪).

ಅರಿಯಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಚಾತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಅರಿಯಾನೀತಿ ಉತ್ತಮಾನಿ, ಅವಿಸಂವಾದಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅರಿಯೇಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಕಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ, ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಚ, ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇಸಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಅರಿಯಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ದು-ಇತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಕುಚ್ಛಿತೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ಕುಚ್ಛಿತಂ ಹಿ ಪುತ್ತಂ ‘‘ದುಪುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಖಂ-ಸದ್ದೋ ಪನ ತುಚ್ಛೇ. ತುಚ್ಛಂ ಹಿ ಆಕಾಸಂ ‘‘ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇದಞ್ಚ ಪಠಮಸಚ್ಚಂ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಅನೇಕೋಪದ್ದವಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ, ತುಚ್ಛಂ ಬಾಲಜನಪರಿಕಪ್ಪಿತಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವವಿರಹಿತತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕುಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ತುಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಂ-ಇತಿ ಚ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಮಾಗಮೋ, ಸಮೇತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಂಯೋಗಂ ದೀಪೇತಿ. ಉ-ಇತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉದಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ. ಅಯ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಕಾರಣಂ ದೀಪೇತಿ. ಇದಞ್ಚ ದುತಿಯಸಚ್ಚಂ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ತತಿಯಸಚ್ಚಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಾವಂ, ರೋಧ-ಸದ್ದೋ ಚಾರಕಂ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವೋ ಏತ್ಥ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಗತೇ ಸಂಸಾರಚಾರಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಬ್ಬಗತಿಸುಞ್ಞತ್ತಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಚಾತಿ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ಚತುತ್ಥಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸತ್ತಂ ವಾ ತಂ ಗಮಯತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತದಭಿಮುಖತ್ತಾ, ಪಟಿಪದಾ ಚ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಪಿಚ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ಥಾ ವಿಭತ್ತಾ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ, ಯೇ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಅಭಿಸಮೇನ್ತೇಹಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಟ್ಠಾ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ. ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ …ಪೇ… ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಅಮತಟ್ಠೋ…ಪೇ… ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ಹೇತ್ವಟ್ಠೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ…ಪೇ… ಅನಞ್ಞಥಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೮).

ಏವಂ ವಿಭತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಿತಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕವಜ್ಜಿತಾ ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ತಣ್ಹಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾ ಅಕುಸಲಾ ವಾ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮ. ಇಮೇಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇವ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಚೇತ್ಥ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫) ವಚನತೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸಙ್ಗಹಿತಾನಿಪಿ. ಯಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ ತಥತ್ತೇನ ನ ಹೋನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಧಮ್ಮಭೇದೋ.

ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ತಾವ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ? ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ, ಮರಣಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ, ಅಪ್ಪಿಯೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ದುಕ್ಖೋ, ಪಿಯೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದುಕ್ಖೋ, ಯಮ್ಪಿಚ್ಛಂ ನ ಲಭತಿ, ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ, ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೯೦) –

ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖನ್ತಿ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ದುವಿಧಂ ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ ನಾಮ, ತದವಸೇಸಾ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ ನಾಮ. ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬೇ ಪನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ ನಾಮ. ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ತೀಸು ಭವೇಸು ಜಾತಿಆದೀನಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಮಭವಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಜಾತಿ ತಾವ ಸಯಂ ನ ದುಕ್ಖಾ, ಅಪಾಯಗತಿಮನುಸ್ಸಗತಿಆದೀಸು ಪನ ನಿರಯಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಾದಿಮೂಲಕಂ, ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಕಾದಿಮೂಲಕಂ, ಜಿಘಚ್ಛಾಪಿಪಾಸಾದಿಮೂಲಕಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ಪರಿಯಾಯತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ತಥಾ ಜರಾಮರಣಾದಯೋಪಿ. ಕೇವಲಂ ಜರಾ ಕಾಯದುಬ್ಬಲತಾಮೂಲಸ್ಸ, ಪುತ್ತದಾರಾದಿಪರಿಭವಮೂಲಸ್ಸ ಚ, ಮರಣಂ ಪನ ಮಾರಣನ್ತಿಕವೇದನಾಭೂತಸ್ಸ, ನಿರಯಾದಿಗತಿನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸನಮೂಲಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವತೋ, ಸೋಕಾದಯೋ ಸೋಕಾದಿಮೂಲಸ್ಸ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವತ್ತಾ ಚೇವ ಸಯಂ ದುಕ್ಖತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ಚೇಸಂ ಪಸಿದ್ಧಾಯೇವ. ಏವಂ ಕಾಮಭವೇ ಜಾತಿಆದೀನಂ ತೀಹಿಪಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದುಕ್ಖತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ನ ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಜಾತಿಆದೀನಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಸೇನ ಚ ದುಕ್ಖತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಸೇನಾತಿ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ನಯೋ.

ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪನ ‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೩) ತತ್ತಕಮೇವ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಕತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೩) ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾಸಞ್ಞಾಚೇತನಾತಣ್ಹಾವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವಿಸಯಭೂತಾನಂ ವಸೇನ ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಂ.

ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಪನ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಏವ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ ಚಾಗೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮುತ್ತಿ ಅನಾಲಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೪) ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಕತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೪) ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇ ವುತ್ತಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ತಣ್ಹಾಯ ನಿರೋಧಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನವೇವಚನಾನಿ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹಿ ಆಗಮ್ಮ ತಣ್ಹಾ ಅಸೇಸಾ ವಿರಜ್ಜತಿ, ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಚಜೀಯತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಲ್ಲೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ ಚಾಗೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮುತ್ತಿ ಅನಾಲಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏಕಮೇವ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನಾಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾನಂ ನಾಮಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಅನೇಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ನನು ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಮತ್ತಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತೇನೇವ ಚ ತಾಸು ತಾಸು ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಸು ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೧೪) ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಅರಹತ್ತನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಏಕತಾಪಜ್ಜನತೋ. ಅರಹತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಹತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೧೪) ರಾಗಾದೀನಂ ಪರಿಕ್ಖಯನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಉಪಚಾರೇನ ಅರಹತ್ತಂ ರಾಗಕ್ಖಯಾದಿಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಹೇತುತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ರಾಗಕ್ಖಯಾದಿಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಇತರಥಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಬಹುತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಬಹುನ್ನಂ ಖಯಸ್ಸಾಪಿ ಬಹುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಮ್ಪಿ ಖಯಸ್ಸ ಏಕತ್ತೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಖಯೇ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಓಳಾರಿಕತ್ತಞ್ಚಸ್ಸ ಸಿಯಾ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನರಾಗಕ್ಖಯಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಗೋತ್ರಭೂಕ್ಖಣೇಪಿ ಚ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ ಗೋತ್ರಭುನೋ ನಿಬ್ಬಾನವಿಸಯತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾಅಪ್ಪಸಙ್ಗೋ. ನ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಖೇಪಿಯಮಾನಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಮಾರಬ್ಭ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜತಿ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಅಭಾವಸ್ಸ ಪಕ್ಖವಸೇನ ತುಚ್ಛರೂಪತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಭಾವತ್ತಾಭಾವಾವ ವಿವೇಕಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಿಯಾ, ಸಙ್ಖತತಾ ಚಸ್ಸ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ಭವಿತುಮರಹತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕತ್ತಾಪತ್ತಿತೋ, ಸಙ್ಖತತ್ತೇಪಿ ಚಸ್ಸ ನ ನಿಬ್ಬಾನತ್ತಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಜರಾಭಙ್ಗಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ದುಕ್ಖತ್ತಾ, ತಥಾ ಚ ಅಭಾವಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವೋ, ಅನವಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಖೀಣಾನಮ್ಪಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಯೇಸಂ ತೇಸಮೇವ ಅಭಾವೋ ಅಭಾವಸ್ಸ ವಿನಟ್ಠತ್ತಾ.

ಅಪಿಚ ಕಾರಣನ್ತರೇನ ವಾ ಭಾವೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ರಾಗಾದೀನಂ ನ ಕಾಚಿ ಹಾನಿ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಗಚ್ಛತಿ. ಅಭಾವೋ ಭಾವಸ್ಸ ವಿರೋಧಿ, ವಿರೋಧಿಸನ್ನಿಧಾನೇ ಚ ಇತರಂ ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಚೇ? ಕಿಮಿದಂ ವಿಗಮನಂ ನಾಮ. ಯದಿ ತಮ್ಪಿ ಭಾವರೂಪಂ, ಸಮಾನದೋಸತಾ ಚಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಅನವಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ನ ಚ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ. ಯದಿ ತುಚ್ಛರೂಪಂ, ಕಿಂ ಪಠಮಮೇವಸ್ಸ ತುಚ್ಛರೂಪತಾಯ ಉಪಗತಾಯ ದೂರಮ್ಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಸಿದ್ಧಾ, ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ತುಚ್ಛರೂಪತಾಯ ಅಭಾವೋ, ನ ಚ ಅಭಾವೋ ಏವ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಅತೀತಾನಾಗತದೋಸಾನಮಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ವತ್ತಮಾನಾನಞ್ಚ ಅಭಾವೋ ನಾಮ. ಅಭಾವೋ ನಾಮ ನ ಕಿಲೇಸವಿಗಮಮತ್ತೋ, ಅಪಿ ತು ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ. ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮೋ ನಿಬ್ಬಾನೇನಾಪಿ ಸಮ್ಪಾದೀಯತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಾರಣಮಿತಿ ಚೇ? ನ, ಅತ್ತಾದಿವಿಕಪ್ಪಜನಕಸಙ್ಖತಧಮ್ಮದಸ್ಸನೇನ ವಿನಾ ಅನತ್ತಾದಿವಿಕಪ್ಪಭೂತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಯದಿ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಾಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಾ ಏವ ಸಿಯುಂ, ನೋ ಚ ಕದಾಚಿ ನ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ ವಿರುದ್ಧಧಮ್ಮದಸ್ಸನಾಭಾವಾ. ನ ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ವಿನಾ ವಿಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಚ ಅತ್ತಾತಿ ವಿಕಪ್ಪಜನಕರೂಪಾದಿದಸ್ಸನಮೇವ ತಬ್ಬಿರುದ್ಧವಿಕಪ್ಪಜನಕಂ ಹೋತಿ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಪರಮ್ಪರೋಪದೇಸೇನ ರೂಪಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಕಪ್ಪೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿರುದ್ಧದಸ್ಸನಾಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಕಪ್ಪಾನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ನ ಹಿ ಯಾದಿಸಾಯ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಯಾದಿಸಂ ಕಾರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾದಿಸಾಯ ಏವ ತಬ್ಬಿರುದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಹೇತುಕತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ನ ಚ ವಿರುದ್ಧದಸ್ಸನಾಭಾವೇನ ಏಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಕಪ್ಪಜನಕಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಾವತೋ ತಾದಿಸಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾಯಪಿ ತಬ್ಭಾವೋ, ತದುಪದೇಸೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ. ತಿಲಕ್ಖಣೂಪದೇಸನಾನನ್ತರಿಕತಾಯ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಸಿದ್ಧಿ, ತೇನೇವಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನಮಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ, ವಿಪಸ್ಸನೋಪದೇಸಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ ಚ ಸಿದ್ಧೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ತದುಭಯಕಾರಣಂ, ನಾಞ್ಞನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನೇನ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಇತರರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಞಾಣಞ್ಚ ಯುತ್ತನ್ತಿ? ನ, ಅಸಙ್ಖತದಸ್ಸನೇನ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ವಾ ದೋಸಸ್ಸ ವಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ. ದಿಟ್ಠಅಚ್ಚನ್ತಸುಖಾನಂ ಹಿ ವಟ್ಟಸುಖೇ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಚ ಸುಖಾಭಿಮಾನೋ, ವಟ್ಟಾಭಿರತಿ ಚ ಪಹೀಯತಿ ದಿಟ್ಠಪರತೀರಸ್ಸ ನಾವಿಕಸ್ಸ ನಾವಾಯೇಕದೇಸೇ ಸುಖಾಭಿಮಾನಾಭಿರತಿಯೋ ವಿಯ. ಅಪಿಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ಅಲ್ಲಿನಾ ರಾಗಾದಯೋ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ಸಣ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿಯ ಮಕ್ಖಿಕಾ, ಥಲೇ ವಿಯ ಚ ಜಲಚರಾ, ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನೇನ ಪಹೀನದೋಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ತೇಸು ಸಙ್ಖತೇಸು ತಿಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಭೇಸಜ್ಜಾಲೇಪೇನ ವಿಹತಕಾಚತಿಮಿರಾದಿದೋಸಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನೋ ಘಟಾದಿರೂಪದಸ್ಸನಂ ವಿಯ, ದಿಟ್ಠದೋಸೇಸು ಚಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನ ಪುನ ರಾಗಾದೀನಮುಪ್ಪತ್ತಿ ಞಾತಾ ಸುಚಿಭಾವೇ ವಿಯ ವಚ್ಚಕೂಪೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸತ್ತಾನಂ ಏವ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸಮ್ಭವೋ, ನ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ? ಅನಾದಿಬುದ್ಧಪರಮ್ಪರೋಪದೇಸಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಉಪದೇಸಕಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಅಭಾವತೋ, ಸೋತೂನಞ್ಚ ಖಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಚ್ಚನ್ತದುಲ್ಲಭತ್ತಾ, ಚಕ್ಕವಾಳಾನಞ್ಚ ಅನನ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕೇಚಿ ಏವ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಕಾಲೇ ತಿಲಕ್ಖಣೋಪದೇಸಲಾಭೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮೋ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಸಾಧೀಯತೀತಿ? ನ ತಾವ ಸೋ, ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ತೇಸಮಿದಾನಿ ಅಭಾವಾ, ಪುಬ್ಬೇ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸರಸನಿರೋಧತೋ. ಕಥಞ್ಚಸ್ಸ ತುಚ್ಛರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಹೇತುತ್ತೇ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾನಮವಸರೋತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸ ಭಾವರೂಪತ್ತಾ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮಾರಬ್ಭ ಅನುಸಯಾಜನನಭಾವೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಾ ಏವ ಕಿಲೇಸಾನಮನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ತದುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಅಗ್ಗಿಸನ್ನಿಧಾನೇ ಅಙ್ಕುರಾಜನಕಭಾವೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸಾಲಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಬೀಜತಾಭಾವರೂಪತಾ ವಿಯ. ನ ಹಿ ಅಭಾವೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಕಾರಣೇನ ಜನೀಯತಿ ತಬ್ಬಿರುದ್ಧಕ್ಖಣುಪ್ಪಾದನಭಾವೋವುಪ್ಪಾದನಂ ಅನೇಕಕ್ಖಣುಪ್ಪಾದನೇನ ಖನ್ಧಕಾರಾಭಾವುಪ್ಪಾದನಂ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋಪಚಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ. ಸರೂಪೇನೇವ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅಭಿಸುಖುಮತ್ತಾ, ಅನುಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬತ್ತಾ ಚ, ಸುಖುಮತಾ ಚಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಾವಚನತೋ, ಅರಿಯೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಪರವಾದೀ ಆಹ – ‘‘ನತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ’’ತಿ. ನ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯಂ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಹಿ ತಂ ತದನುರೂಪಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅರಿಯೇಹಿ. ಅಪಿಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಿರುದ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವೇನ ಅಪವಗ್ಗಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ ಉಣ್ಹಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸೀತಾದಿನೋ ವಿಯ ಭವಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಾ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ಯಥಾಪಿ ಉಣ್ಹೇ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ಅಪರಂ ವಿಜ್ಜತಿ ಸೀತಲಂ;

ಏವಂ ತಿವಿಧಗ್ಗಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಕ’’ನ್ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೧೧) –

ಆದಿ. ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಹೇತುನೋ ವಿಪಸ್ಸನೋಪದೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಚ ಅತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತಂ ವಿನಾ ತಸ್ಸಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ತದೇತಂ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಭವಂ, ತತೋವ ಅಜರಾಮರಣಂ, ನಿಚ್ಚಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಅಣುಆದೀನಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಭಾವಪತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ನಿಚ್ಚತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣತ್ತೇನ ಹೇತುಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾನುಪಪತ್ತಿತೋ. ಅಣುಆದೀನಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖತತಾ ಇತಿ ಚೇ? ನ, ಅಸಙ್ಖತತಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಅಸಙ್ಖತಾನಞ್ಚಾನೇಕತ್ತಾನುಪಪತ್ತಿತೋ. ಯದಿ ಹಿ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ, ಏಕೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ ದೇಸಕಾಲಸಭಾವಭೇದಸ್ಸ ಕಾರಣಭೇದಕತ್ತಾ, ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕತ್ತೇ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ.

ಸಙ್ಖತೇಹಿ ಸಭಾವಭಿನ್ನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕಥಂ ಅಹೇತುಕತಾತಿ ಚೇ? ಅಸಙ್ಖತಸಭಾವೇನ ಸಙ್ಖತಸಭಾವೇಹಿ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾರಣಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ. ಅಸಙ್ಖತತ್ತೇ ಹಿ ಸಮಾನೇ ಭವಸಭಾವಭೇದೋ ಕಾರಣಭೇದಂ ಸೂಚಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಮೇವ ನಿಚ್ಚಂ ಭವಿತುಮರಹತಿ, ತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿತೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಚನತೋ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೪೩). ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸಚ್ಚೇ ನಯೋ.

ಇತರಂ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಂ. ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ –

‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ. ಅವಸೇಸಾ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ದುಕ್ಖಂ. ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೬) –

ವತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೬ ಆದಯೋ) ಏವಂ ಪಠಮವಾರೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ. ತಾನಿ ಪುನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ, ತೀಣಿ ಚ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಸಾಸವಾನಿ ಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ, ತೀಣಿ ಚ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಸಾಸವಾನಿ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಸಾಸವಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯೋ. ಅವಸೇಸಾ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ನಿರೋಧೋ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ವಾರೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮುದಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಹಿ ತಣ್ಹಾವ ಸಮುದಯೋ, ನ ಇತರೇ. ನ ಚ ಕೇವಲಂ ತಣ್ಹಾವ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಾನೇತಿ, ಅವಸೇಸಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಮುದಾನೇನ್ತಿಯೇವಾತಿ ತೇಪಿ ಸಮುದಯತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚ್ಚಾನಿ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಪರಂ ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋವ ಪಟಿಪದಾತಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರೇಪಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಅರಿಯಧನಾನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಸೇಸಂ ಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೋ.

ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಕತಿ ಅರಣಾ? ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಅಕುಸಲಂ, ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ತಿಧಾಪಿ. ಸಮುದಯೋ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ, ನಿರೋಧೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ, ಮಗ್ಗೋ ತಿಧಾಪಿ, ದುಕ್ಖಂ ತಿಧಾಪಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚ. ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾನಿ, ದುಕ್ಖಂ ತಿಧಾಪಿ. ಸಮುದಯೋ ಹೇತು, ನಿರೋಧೋ ನ ಹೇತು, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ. ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಲೋಕಿಯಾನಿ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಸರಣಂ, ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಣಾನಿ, ದುಕ್ಖಂ ದುವಿಧಾಪಿ. ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ. ಇದಾನಿ ಪನೇತ್ಥ –

ಕಮತೋನೂನಾಧಿಕತೋ, ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತೋ;

ಞಾಣಕಿಚ್ಚೋಪಮಾ ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ತತ್ಥ ಕಮತೋ ತಾವ ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏತ್ಥ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ತಸ್ಸೇವ ಹೇತುದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತತೋ ‘‘ಹೇತುನಿರೋಧಾ ಭವನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ತದಧಿಗಮುಪಾಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನ್ತೇ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಭವಸುಖಸ್ಸಾದಗಧಿತಾನಂ ಸಂವೇಗಜನನತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ದುಕ್ಖಮಾಹ, ತತೋ ‘‘ಭವಂ ನೇವ ಅಹೇತುಕಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ನ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಾದಿನಾ ಹೋತಿ, ಇತೋ ಪನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತತೋ ಸಹೇತುಕೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಸಂವಿಗ್ಗಮಾನಸಾನಂ ತನ್ನಿಸ್ಸರಣದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾಸಜನನತ್ಥಂ ನಿರೋಧಂ, ತತೋ ನಿರೋಧಸಮ್ಪಾಪಕಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಕಮೋ.

ಅನೂನಾಧಿಕತೋ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರಿ ಏವ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಚೇ? ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಚ ಅನಪನೇಯ್ಯತೋ. ಅಪಿಚ ಪವತ್ತಿಮಾಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸಹೇತುಕಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ನಿವತ್ತಿಞ್ಚ ಸಉಪಾಯಂ. ಇತಿ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತೂನಂ ಏತಪರಮತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಏವ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾನೂನಾಧಿಕತೋ.

ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಪನೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣತೋ ಬಾಧನಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಸನ್ತಾಪನರಸಂ, ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಪಭವಲಕ್ಖಣಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಅನುಪಚ್ಛೇದಕರಣರಸಂ, ಪಲಿಬೋಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ಅಚ್ಚುತಿರಸಂ, ಅನಿಮಿತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ನಿಯ್ಯಾನಲಕ್ಖಣಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ಕಿಲೇಸಪಹಾನಕರಣರಸಂ, ವುಟ್ಠಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಅಪಿಚ ಪವತ್ತಿಪವತ್ತಕನಿವತ್ತಿನಿವತ್ತಕಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ, ತಥಾ ಸಙ್ಖತತಣ್ಹಾಅಸಙ್ಖತದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಾನಿ.

ಸುಞ್ಞತೋ ಪನೇತಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವೇದಕಕಾರಕನಿಬ್ಬುತಗಮಕಾಭಾವತೋ ಸುಞ್ಞಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ದುಕ್ಖಮೇವ ಹಿ, ನ ಕೋಚಿ ದುಕ್ಖಿತೋ,

ಕಾರಕೋ ನ, ಕಿರಿಯಾವ ವಿಜ್ಜತಿ;

ಅತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬುತಿ, ನ ನಿಬ್ಬುತೋ ಪುಮಾ,

ಮಗ್ಗಮತ್ಥಿ, ಗಮಕೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ. (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೯);

ಅಥ ವಾ –

ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಸುಞ್ಞಂ,

ಪುರಿಮದ್ವಯಮತ್ತಸುಞ್ಞಮಮತಪದಂ;

ಧುವಸುಭಸುಖಅತ್ತವಿರಹಿತೋ,

ಮಗ್ಗೋ ಇತಿ ಸುಞ್ಞತೋ ತೇಸು. (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೯);

ನಿರೋಧಸುಞ್ಞಾನಿ ವಾ ತೀಣಿ. ನಿರೋಧೋ ಚ ಸೇಸತ್ತಯಸುಞ್ಞೋ. ಫಲಸುಞ್ಞೋ ವಾ ಹೇತ್ಥ ಹೇತು ಸಮುದಯಮಗ್ಗೇಸು ದುಕ್ಖನಿರೋಧಾನಂ ಅಭಾವಾ ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತಿ ವಿಯ. ಹೇತುಸುಞ್ಞಞ್ಚ ಫಲಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ, ನಿರೋಧಮಗ್ಗಾನಞ್ಚ ಅಸಮವಾಯಾ, ನ ಹೇತುಸಮವೇತಂ ಹೇತುಫಲಂ. ಹೇತುಫಲಸಮವಾಯವಾದೀನಂ ದ್ವಿಅಣುಕಾದೀನಿ ವಿಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಾ.

ಞಾಣಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ, ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ, ತಂ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ನಿರೋಧೇ, ಮಗ್ಗೇ ಚ ಪವತ್ತತಿ. ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ತಂ ಸಚ್ಚಾವಬೋಧಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇನ್ತಂ ನಿರೋಧಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಯಂ ಪನೇತಂ ಲೋಕಿಯಂ, ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಞಾಣಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಿಭವನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಸಮುದಯಞಾಣಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ, ನಿರೋಧಞಾಣಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಂ. ದುಕ್ಖಞಾಣಂ ವಾ ತೇಸು ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವರಹಿತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲೇ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ, ಸಮುದಯಞಾಣಂ ‘‘ಇಸ್ಸರಪಧಾನಕಾಲಸಭಾವಾದೀಹಿ ಲೋಕೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಅಕಾರಣೇ ಕಾರಣಾಭಿಮಾನಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ, ನಿರೋಧಞಾಣಂ ಅರೂಪಲೋಕಾದೀಸು ಅಪವಗ್ಗಗ್ಗಾಹಭೂತಂ ನಿರೋಧೇ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಪ್ಪಭೇದೇ ಅವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಉಪಾಯೇ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ.

ಉಪಮಾತೋ ಪನೇತ್ಥ ಭಾರೋ ವಿಯ ಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಭಾರಾದಾನಮಿವ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನಮಿವ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನುಪಾಯೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಅಪಿಚ ರೋಗತನ್ನಿದಾನತದುಪಸಮಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ, ಓರಿಮತೀರಮಹೋಘಪಾರಿಮತೀರತಂಸಮ್ಪಾಪಕೋಪಾಯೇಹಿ ಚಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜೇತ್ವಾಪಿ ಏತಾನಿ ಉಪಮಾತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಉಪಮಾ. ಏವಂ ಞೇಯ್ಯೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ದ್ವಾವೀಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಸಮ್ಭವತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಕೋ ಪನೇಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠೋ ನಾಮಾತಿ? ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೋ, ಇನ್ದದೇಸಿತಟ್ಠೋ, ಇನ್ದದಿಟ್ಠಟ್ಠೋ, ಇನ್ದಸಿಟ್ಠಟ್ಠೋ, ಇನ್ದಜುಟ್ಠಟ್ಠೋ ಚ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಇಧ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಇನ್ದೋ ನಾಮ ಕಮ್ಮೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ಇಸ್ಸರಿಯಾಭಾವತೋ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಸಞ್ಜನಿತಾನಿ ತಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಜನಕಕಮ್ಮಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ್ತಿ, ತೇನ ಚ ಸಿಟ್ಠಾನೀತಿ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೇನ, ಇನ್ದಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಭಾವತೋ ಇನ್ದೋ, ತತೋ ಸಬ್ಬಾನಿಪೇತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಗವತಾ ಯಥಾಭೂತತೋ ಪಕಾಸಿತಾನಿ, ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಿ ಚಾತಿ ಇನ್ದದೇಸಿತಟ್ಠೇನ, ಇನ್ದದಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ತೇನೇವ ಭಗವತಾ ಕಾನಿಚಿ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ, ಕಾನಿಚಿ ಭಾವನಾಸೇವನಾಯ ಸೇವಿತಾನೀತಿ ಇನ್ದಜುಟ್ಠಟ್ಠೇನಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಅಪಿಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಸಙ್ಖಾತೇನ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠೇನಾಪಿ ಏತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ.

ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪದತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತೋ. ಪಚ್ಛಿಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅಮತಂ ಪದಂ, ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಆಜಾನನತೋ ಅಞ್ಞಾ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿಟ್ಠಿತಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಚ ಪಸಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ರೂಪಾದೀನಂ ನಿಯತಭಾವಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ತಿಕ್ಖಮನ್ದತಾನುವಿಧಾನಸ್ಸ ಚ ಆಪಾದನತೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಜಾನನಾದಿಲಕ್ಖಣೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ರೂಪಾರೂಪವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ. ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ವೇದನಾಭಾವತೋ ಏಕಧಮ್ಮೋ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಮೋಹಭಾವತೋ. ಸೇಸಾನಿ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏಕೇಕಧಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ ಏವಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸೋಳಸ ಧಮ್ಮಾವ ದ್ವಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇನ ದೇಸಿತಾನಿ. ಸೇಸಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚೇತಸಿಕರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಭೇದೋ.

ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನಾಮ ನ ಗಹಿತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಸುತ್ತನ್ತೇ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ. ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ, ಕತ್ಥಚಿ ತೀಣಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪಞ್ಚ, ಏವಂ ಪನ ನಿರನ್ತರಂ ದ್ವಾವೀಸತಿ ಆಗತಾನಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇಪಿ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ.

ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕುಸಲಂ, ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಕುಸಲಂ, ಸದ್ಧಾಸತಿಪಞ್ಞಾಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ, ಮನಜೀವಿತಸೋಮನಸ್ಸಉಪೇಕ್ಖಾವೀರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಛ ತಿಧಾಪಿ, ಸೇಸಾನಿ ದಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ. ಛ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಿಯಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಸಿಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ, ತೀಣಿ ತಿಧಾಪಿ, ಜೀವಿತಂ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಞ್ಚ, ದ್ವಾದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಏವ. ತೀಣಿ ವಿಪಾಕಾನಿ, ದ್ವೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಿ, ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತ್ತ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಿ, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಂ, ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ, ನವಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಧಾಪಿ. ನವಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾನಿ, ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಂ, ತೀಣಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಾನಿ, ನವ ತಿಧಾಪಿ. ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ, ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತಥಾ ಚ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಞ್ಚ, ನವ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾನಿ, ಏಕಾದಸ ತಿಧಾಪಿ. ಸತ್ತ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚೇವ ಸುಖದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚಾತಿ ದಸ ಪರಿತ್ತಾನಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ, ಸೇಸಾನಿ ನವ ತಿಧಾವ. ತತ್ಥ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ರೂಪಾವಚರವಸೇನೇವ ಮಹಗ್ಗತಂ, ತದವಸೇಸಾನಿ ಅರೂಪಾವಚರವಸೇನಾಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾನಿ, ಸತ್ತರಸ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾನೇವ.

ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹೇತೂ, ಸೇಸಾ ನ ಹೇತೂ…ಪೇ… ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸರಣಂ, ಮನಜೀವಿತಸೋಮನಸ್ಸಉಪೇಕ್ಖಾವೀರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದ್ವಿಧಾಪಿ, ಸೇಸಾನಿ ಪನ್ನರಸ ಅರಣಾನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ.

ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪನೇತೇಸು, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ;

ಕಮತೋ ದಾನಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಮಿಚ್ಛತಾ.

ಕಮತೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅರಿಯಭೂಮಿಪಟಿಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಾನಿ. ಸೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ. ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ತತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಾವ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ಏತೇಸಂ ವೇದಯಿತಾನಂ ಅನಿವತ್ತಿ. ಯಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ತತೋ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ. ತನ್ನಿರೋಧತ್ಥಂ ಪನ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಸದ್ಧಾದೀನಿ. ‘‘ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ಪಠಮಂ ಅತ್ತನಿ ಪಾತುಭವತೀ’’ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಮೋಘಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಸ್ಸೇವ ಫಲತ್ತಾ, ತತೋ ಅನನ್ತರಂ ಭಾವೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ತತೋ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಇತೋ ಪರಂ ಭಾವನಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ, ಅಧಿಗತೇ ಚ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ಅನ್ತೇ ಪರಮಸ್ಸಾಸಭೂತಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಕಮತೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ.

ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ

ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀಸು ಅವಿನ್ದಿಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಂ ವಿನ್ದತಿ ಪಟಿಲಭತಿ, ವಿನ್ದಿಯಂ ವಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಂ ನ ವಿನ್ದತಿ, ಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ, ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ವಾ ಸಂಸಾರೇ ಸತ್ತೇ ಜವಾಪೇತಿ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಾ ಜವತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಾ ನ ಜವತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಮೇತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಠಿತಿಯಾ ಚ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ. ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ.

ಇತೋ ಪರಂ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವುತ್ತೇಸು ಪನ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ನಮತೀತಿ ನಾಮಂ, ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಆಯೇ ತನೋತಿ, ಆಯತಞ್ಚ ನಯತೀತಿ ಆಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಞ್ಚ ಸಳಾಯತನಞ್ಚ ಸಳಾಯತನನ್ತಿ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ. ವೇದಯತೀತಿ ವೇದನಾ. ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾ. ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಉಪಾದಾನಂ. ಭವತಿ, ಭಾವಯತಿ ಚಾತಿ ಭವೋ. ಜನನಂ ಜಾತಿ. ಜೀರಣಂ ಜರಾ. ಮರನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮರಣಂ. ಸೋಚನಂ ಸೋಕೋ. ಪರಿದೇವನಂ ಪರಿದೇವೋ. ದುಕ್ಖಯತಿ, ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಖಣತೀತಿಪಿ ದುಕ್ಖಂ. ದುಮ್ಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ. ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸೋಕಾದೀಹೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ.

ಏವನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನಯನಿದಸ್ಸನಂ, ತೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹೇವ ಕಾರಣೇಹಿ, ನ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಾದೀಹೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ. ಕೇವಲಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಸ್ಸ, ಸಕಲಸ್ಸ ವಾ, ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಸಮೂಹಸ್ಸ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ನ ಸುಖಸುಭಾದೀನಂ. ಸಮುದಯೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಭವತಿ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಚತೂಸು, ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಸು ವಾ ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ. ಸಙ್ಖಾರಾ ಪನ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ತಯೋ, ಕಾಯವಚೀಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ತಯೋ ಚಾತಿ ಛಬ್ಬಿಧಾ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ, ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಚೇತಿ ತೇರಸ ಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ಚತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಏವ ದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿತ್ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ.

ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಚೇವ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ಏತಾ ಚೇವ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಪವತ್ತನಕಾ ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಚೇತನಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ, ಪನೇತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾ ಚ ಪರತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಅಪನೇತಬ್ಬಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಮ್ಭವತೋ ಇಧ ಗಹೇತಬ್ಬಾವಾತಿ ಅಯಂ ತಿಕೋ ಪುರಿಮತ್ತಿಕಮೇವ ಪವಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾವ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೇನ, ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೇನ ಪನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇ ಏಕೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಾದೀಸುಪಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ಚ ಧಮ್ಮಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೇನೇವ ಪನ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ.

ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಛಬ್ಬಿಧಂ ಬಾತ್ತಿಂಸಲೋಕಿಯವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಹೋತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಪನ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ಗಹಿತಾನಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ ಪನ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ. ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಾನಿ. ಸಳಾಯತನಂ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಫಸ್ಸೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಕೋ ಛವಿಪಾಕಫಸ್ಸೋ, ತಥಾ ವೇದನಾಪಿ. ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭೇದತೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಲೋಭೋ. ಉಪಾದಾನಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಲೋಭದಿಟ್ಠಿಯೋವ. ಭವೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ಕಮ್ಮಭವೋ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಭವೋ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚ. ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಪನ ಕಮ್ಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ. ಸೋ ಪಭೇದತೋ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವಾ ತಯೋ, ಸಞ್ಞಾ ಅಸಞ್ಞಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ ಭವಾ ತಯೋ, ಏಕಚತುಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಾ ತಯೋತಿ ನವವಿಧೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಜಾತಿಆದೀನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಿ. ತೇಸು ಜಾತಿಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾವ ಗಹಿತಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ. ತಥಾ ಜರಾಮರಣಗ್ಗಹಣೇನಾಪಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪಾಕಭೇದತ್ತಾ. ಸೋಕಾದಯೋ ಪನ ಜರಾಮರಣೇನ ದ್ವಾದಸಮೇನ ಅಙ್ಗೇನ ಏಕಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ನ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ. ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಚೇ? ಭವಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಸೋಕಾದಿತೋ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ. ಜರಾಮರಣಬ್ಭಾಹತಸ್ಸ ಹಿ ಬಾಲಸ್ಸೇವ ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ಪುನ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಏವಂ ಹೇತುಫಲಪರಮ್ಪರಾಯ ಭವಚಕ್ಕಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಅನಾದಿಕಂ, ಅಪರಿಯನ್ತಂ, ಅಪರಿಯೋಸಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ.

ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾತಿ? ಪಧಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾ. ತಿಣ್ಣಂ ಹಿ ವಟ್ಟಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಧಾನೋ ಹೇತು ತಸ್ಸಾ ಭಾವೇ ಭಾವತೋ, ನಿರೋಧೇನ ಚ ನಿರುಜ್ಝನತೋ. ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೇನ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾಪೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಭೇದೋ.

ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ ನತ್ಥಿ, ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯಾಪಿ ಧಮ್ಮಭೇದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ –

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ, ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ.