೫. ಪಪಾತವಗ್ಗೋ

೧. ಲೋಕಚಿನ್ತಾಸುತ್ತಂ

೧೧೧೧. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ ವೇಳುವನೇ ಕಲನ್ದಕನಿವಾಪೇ. ತತ್ರ ಖೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞತರೋ ಪುರಿಸೋ ರಾಜಗಹಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ‘ಲೋಕಚಿನ್ತಂ ಚಿನ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಯೇನ ಸುಮಾಗಧಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸುಮಾಗಧಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇ ನಿಸೀದಿ ಲೋಕಚಿನ್ತಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ. ಅದ್ದಸಾ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಸುಮಾಗಧಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಂ ಸೇನಂ [ಚತುರಙ್ಗಿನಿಸೇನಂ (ಕ.)] ಭಿಸಮುಳಾಲಂ [ಭಿಸಮೂಲಾಲಂ (ಪೀ. ಕ.)] ಪವಿಸನ್ತಂ. ದಿಸ್ವಾನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘ಉಮ್ಮತ್ತೋಸ್ಮಿ ನಾಮಾಹಂ, ವಿಚೇತೋಸ್ಮಿ ನಾಮಾಹಂ! ಯಂ ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ ತಂ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠ’’’ನ್ತಿ.

‘‘ಅಥ ಖೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಜನಕಾಯಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘ಉಮ್ಮತ್ತೋಸ್ಮಿ ನಾಮಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ವಿಚೇತೋಸ್ಮಿ ನಾಮಾಹಂ, ಭನ್ತೇ! ಯಂ ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ ತಂ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠ’’’ನ್ತಿ. ‘‘ಕಥಂ ಪನ ತ್ವಂ, ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸ, ಉಮ್ಮತ್ತೋ ಕಥಂ ವಿಚೇತೋ? ಕಿಞ್ಚ ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ ಯಂ ತಯಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ರಾಜಗಹಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ‘ಲೋಕಚಿನ್ತಂ ಚಿನ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಯೇನ ಸುಮಾಗಧಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸುಮಾಗಧಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇ ನಿಸೀದಿಂ ಲೋಕಚಿನ್ತಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ. ಅದ್ದಸಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಸುಮಾಗಧಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಂ ಸೇನಂ ಭಿಸಮುಳಾಲಂ ಪವಿಸನ್ತಂ. ಏವಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಉಮ್ಮತ್ತೋ ಏವಂ ವಿಚೇತೋ. ಇದಞ್ಚ ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ ಯಂ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ. ‘‘ತಗ್ಘ ತ್ವಂ, ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸ, ಉಮ್ಮತ್ತೋ ತಗ್ಘ ವಿಚೇತೋ. ಇದಞ್ಚ ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ ಯಂ ತಯಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ.

‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಭೂತಂಯೇವ ಅದ್ದಸ, ನೋ ಅಭೂತಂ. ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇವಾಸುರಸಙ್ಗಾಮೋ ಸಮುಪಬ್ಯೂಳ್ಹೋ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಗಾಮೇ ದೇವಾ ಜಿನಿಂಸು, ಅಸುರಾ ಪರಾಜಿನಿಂಸು. ಪರಾಜಿತಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುರಾ ಭೀತಾ ಭಿಸಮುಳಾಲೇನ ಅಸುರಪುರಂ ಪವಿಸಿಂಸು ದೇವಾನಂಯೇವ ಮೋಹಯಮಾನಾ.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾ ಲೋಕಚಿನ್ತಂ ಚಿನ್ತೇಥ – ‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ ‘ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ, ‘ಅನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ ‘ಅನನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ, ‘ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರ’ನ್ತಿ ವಾ, ‘ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’ತಿ ವಾ ‘ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’ತಿ ವಾ, ‘ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’ತಿ ವಾ, ‘ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’ತಿ ವಾ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿನ್ತಾ ಅತ್ಥಸಂಹಿತಾ ನಾದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾ ನ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನ ವಿರಾಗಾಯ ನ ನಿರೋಧಾಯ ನ ಉಪಸಮಾಯ ನ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ನ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ನ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ.

‘‘ಚಿನ್ತೇನ್ತಾ ಖೋ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾಥ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾಥ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಏಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿನ್ತಾ ಅತ್ಥಸಂಹಿತಾ ಏಸಾ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾ ಏಸಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಉಪಸಮಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ಪಠಮಂ.

೨. ಪಪಾತಸುತ್ತಂ

೧೧೧೨. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೇ ಪಬ್ಬತೇ. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಆಯಾಮ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೇನ ಪಟಿಭಾನಕೂಟೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮ ದಿವಾವಿಹಾರಾಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುಂ. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಸಮ್ಬಹುಲೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೇನ ಪಟಿಭಾನಕೂಟೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ. ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಭಾನಕೂಟೇ ಮಹನ್ತಂ ಪಪಾತಂ. ದಿಸ್ವಾನ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಮಹಾ ವತಾಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಪಪಾತೋ ಸುಭಯಾನಕೋ, ಭನ್ತೇ, ಪಪಾತೋ. ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಇಮಮ್ಹಾ ಪಪಾತಾ ಅಞ್ಞೋ ಪಪಾತೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಇಮಮ್ಹಾ ಪಪಾತಾ ಅಞ್ಞೋ ಪಪಾತೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಇಮಮ್ಹಾ ಪಪಾತಾ ಅಞ್ಞೋ ಪಪಾತೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ, ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ, ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ, ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರಮನ್ತಿ, ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರಮನ್ತಿ, ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರಮನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರಮನ್ತಿ. ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರತಾ ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರತಾ ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರತಾ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರತಾ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ. ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಜಾತಿಪಪಾತಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ, ಜರಾಪಪಾತಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ, ಮರಣಪಪಾತಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಪಪಾತಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ. ತೇ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ. ‘ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾ’ತಿ ವದಾಮಿ’’.

‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಾಭಿರಮನ್ತಿ, ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಾಭಿರಮನ್ತಿ, ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಾಭಿರಮನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಾಭಿರಮನ್ತಿ. ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಭಿರತಾ, ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಭಿರತಾ, ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಭಿರತಾ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಭಿರತಾ, ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ. ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ, ಜರಾಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ, ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಸಂವತ್ತನಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ, ಜಾತಿಪಪಾತಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ, ಜರಾಪಪಾತಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ, ಮರಣಪಪಾತಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಪಪಾತಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ. ತೇ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ. ‘ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾ’ತಿ ವದಾಮಿ’’.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಮಹಾಪರಿಳಾಹಸುತ್ತಂ

೧೧೧೩. ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪರಿಳಾಹೋ ನಾಮ ನಿರಯೋ. ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅನಿಟ್ಠರೂಪಞ್ಞೇವ ಪಸ್ಸತಿ ನೋ ಇಟ್ಠರೂಪಂ; ಅಕನ್ತರೂಪಞ್ಞೇವ ಪಸ್ಸತಿ ನೋ ಕನ್ತರೂಪಂ; ಅಮನಾಪರೂಪಞ್ಞೇವ ಪಸ್ಸತಿ ನೋ ಮನಾಪರೂಪಂ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ…ಪೇ… ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಯೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಫುಸತಿ…ಪೇ… ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ಅನಿಟ್ಠರೂಪಞ್ಞೇವ ವಿಜಾನಾತಿ ನೋ ಇಟ್ಠರೂಪಂ; ಅಕನ್ತರೂಪಞ್ಞೇವ ವಿಜಾನಾತಿ ನೋ ಕನ್ತರೂಪಂ; ಅಮನಾಪರೂಪಞ್ಞೇವ ವಿಜಾನಾತಿ ನೋ ಮನಾಪರೂಪ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಮಹಾ ವತ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಪರಿಳಾಹೋ, ಸುಮಹಾ ವತ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಪರಿಳಾಹೋ! ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಏತಮ್ಹಾ ಪರಿಳಾಹಾ ಅಞ್ಞೋ ಪರಿಳಾಹೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚೇವ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಏತಮ್ಹಾ ಪರಿಳಾಹಾ ಅಞ್ಞೋ ಪರಿಳಾಹೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಏತಮ್ಹಾ ಪರಿಳಾಹಾ ಅಞ್ಞೋ ಪರಿಳಾಹೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರಮನ್ತಿ…ಪೇ… ಅಭಿರತಾ…ಪೇ… ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ…ಪೇ… ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಜಾತಿಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ, ಜರಾಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ, ಮರಣಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ. ತೇ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ. ‘ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾ’ತಿ ವದಾಮಿ’’.

‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ. ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಾಭಿರಮನ್ತಿ…ಪೇ… ಅನಭಿರತಾ…ಪೇ… ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ…ಪೇ… ಅನಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಜಾತಿಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ನ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ, ಜರಾಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ನ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ, ಮರಣಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ನ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಪರಿಳಾಹೇನಪಿ ನ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತಿ. ತೇ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ. ‘ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾ’ತಿ ವದಾಮಿ’’.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ತತಿಯಂ.

೪. ಕೂಟಾಗಾರಸುತ್ತಂ

೧೧೧೪. ‘‘ಯೋ ಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ [ಯೋ ಚ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)], ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಅಹಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನಭಿಸಮೇಚ್ಚ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನಭಿಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ – ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಅಹಂ ಕೂಟಾಗಾರಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಘರಂ ಅಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿಮಂ ಘರಂ ಆರೋಪೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ – ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಅಹಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನಭಿಸಮೇಚ್ಚ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನಭಿಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ – ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

‘‘ಯೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಅಹಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ – ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಅಹಂ ಕೂಟಾಗಾರಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಘರಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿಮಂ ಘರಂ ಆರೋಪೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ – ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಅಹಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ – ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ವಾಲಸುತ್ತಂ

೧೧೧೫. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯಂ. ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ವೇಸಾಲಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ. ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರಕೇ ಸನ್ಥಾಗಾರೇ ಉಪಾಸನಂ ಕರೋನ್ತೇ, ದೂರತೋವ ಸುಖುಮೇನ ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಅಸನಂ ಅತಿಪಾತೇನ್ತೇ, ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ [ಪೋಖಾನುಪೋಖಂ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ.)] ಅವಿರಾಧಿತಂ. ದಿಸ್ವಾನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಸಿಕ್ಖಿತಾ ವತಿಮೇ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರಕಾ, ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾ ವತಿಮೇ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರಕಾ; ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ದೂರತೋವ ಸುಖುಮೇನ ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಅಸನಂ ಅತಿಪಾತೇಸ್ಸನ್ತಿ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ ಅವಿರಾಧಿತ’’ನ್ತಿ.

ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ವೇಸಾಲಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ವೇಸಾಲಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿಂ. ಅದ್ದಸಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭನ್ತೇ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರಕೇ ಸನ್ಥಾಗಾರೇ ಉಪಾಸನಂ ಕರೋನ್ತೇ ದೂರತೋವ ಸುಖುಮೇನ ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಅಸನಂ ಅತಿಪಾತೇನ್ತೇ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ ಅವಿರಾಧಿತಂ’. ದಿಸ್ವಾನ ಮೇ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಸಿಕ್ಖಿತಾ ವತಿಮೇ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರಕಾ, ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾ ವತಿಮೇ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರಕಾ; ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ದೂರತೋವ ಸುಖುಮೇನ ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಅಸನಂ ಅತಿಪಾತೇಸ್ಸನ್ತಿ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ ಅವಿರಾಧಿತ’’ನ್ತಿ.

‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಆನನ್ದ, ಕತಮಂ ನು ಖೋ ದುಕ್ಕರತರಂ ವಾ ದುರಭಿಸಮ್ಭವತರಂ ವಾ – ಯೋ ದೂರತೋವ ಸುಖುಮೇನ ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಅಸನಂ ಅತಿಪಾತೇಯ್ಯ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ ಅವಿರಾಧಿತಂ, ಯೋ ವಾ ಸತ್ತಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಾಲಸ್ಸ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಏತದೇವ, ಭನ್ತೇ, ದುಕ್ಕರತರಞ್ಚೇವ ದುರಭಿಸಮ್ಭವತರಞ್ಚ ಯೋ ವಾ [ಯೋ (ಸೀ.)] ಸತ್ತಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಾಲಸ್ಸ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಥ ಖೋ [ಅಥ ಖೋ ತೇ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ.)], ಆನನ್ದ, ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತರಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ, ಯೇ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ’’.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹಾನನ್ದ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಅನ್ಧಕಾರಸುತ್ತಂ

೧೧೧೬. ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕನ್ತರಿಕಾ ಅಘಾ ಅಸಂವುತಾ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅನ್ಧಕಾರತಿಮಿಸಾ, ಯತ್ಥಮಿಮೇಸಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಏವಂಮಹಿದ್ಧಿಕಾನಂ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾನಂ ಆಭಾಯ ನಾನುಭೋನ್ತೀ’’ತಿ.

ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಮಹಾ ವತ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಅನ್ಧಕಾರೋ, ಸುಮಹಾ ವತ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಅನ್ಧಕಾರೋ! ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಏತಮ್ಹಾ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅಞ್ಞೋ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಏತಮ್ಹಾ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅಞ್ಞೋ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಏತಮ್ಹಾ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅಞ್ಞೋ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಮಹನ್ತತರೋ ಚ ಭಯಾನಕತರೋ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖು, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿರಮನ್ತಿ…ಪೇ… ಅಭಿರತಾ…ಪೇ… ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ…ಪೇ… ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಜಾತನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ, ಜರನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ, ಮರಣನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ಪಪತನ್ತಿ. ತೇ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ. ‘ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾ’ತಿ ವದಾಮಿ’’.

‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖು, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ಜಾತಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಾಭಿರಮನ್ತಿ…ಪೇ… ಅನಭಿರತಾ…ಪೇ… ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ…ಪೇ… ಅನಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಜಾತನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ, ಜರನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ, ಮರಣನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ, ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸನ್ಧಕಾರಮ್ಪಿ ನಪ್ಪಪತನ್ತಿ. ತೇ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ. ‘ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾ’ತಿ ವದಾಮಿ’’.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ಛಟ್ಠಂ.

೭. ಪಠಮಛಿಗ್ಗಳಯುಗಸುತ್ತಂ

೧೧೧೭. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಏಕಚ್ಛಿಗ್ಗಳಂ ಯುಗಂ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ತತ್ರಾಪಿಸ್ಸ ಕಾಣೋ ಕಚ್ಛಪೋ. ಸೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಸಕಿಂ ಸಕಿಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಕಾಣೋ ಕಚ್ಛಪೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಸಕಿಂ ಸಕಿಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಅಮುಸ್ಮಿಂ ಏಕಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇ ಯುಗೇ ಗೀವಂ ಪವೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಯದಿ ನೂನ, ಭನ್ತೇ, ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅದ್ಧುನೋ ಅಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ.

‘‘ಖಿಪ್ಪತರಂ ಖೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಣೋ ಕಚ್ಛಪೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಸಕಿಂ ಸಕಿಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಅಮುಸ್ಮಿಂ ಏಕಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇ ಯುಗೇ ಗೀವಂ ಪವೇಸೇಯ್ಯ, ನ ತ್ವೇವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಕಿಂ ವಿನಿಪಾತಗತೇನ ಬಾಲೇನ [ವಿನೀತಗತೇನ ಬಹುಲೇನ (ಕ.)] ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ವದಾಮಿ’’.

ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ ಹೇತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾ, ಸಮಚರಿಯಾ, ಕುಸಲಕಿರಿಯಾ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಖಾದಿಕಾ ಏತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವತ್ತತಿ ದುಬ್ಬಲಖಾದಿಕಾ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ. ಕತಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ? ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸ್ಸ.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ಸತ್ತಮಂ.

೮. ದುತಿಯಛಿಗ್ಗಳಯುಗಸುತ್ತಂ

೧೧೧೮. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ಏಕೋದಕಾ ಅಸ್ಸ. ತತ್ರ ಪುರಿಸೋ ಏಕಚ್ಛಿಗ್ಗಳಂ ಯುಗಂ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ತಮೇನಂ ಪುರತ್ಥಿಮೋ ವಾತೋ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಂಹರೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ವಾತೋ ಪುರತ್ಥಿಮೇನ ಸಂಹರೇಯ್ಯ, ಉತ್ತರೋ ವಾತೋ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಸಂಹರೇಯ್ಯ, ದಕ್ಖಿಣೋ ವಾತೋ ಉತ್ತರೇನ ಸಂಹರೇಯ್ಯ. ತತ್ರಸ್ಸ ಕಾಣೋ ಕಚ್ಛಪೋ. ಸೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಸಕಿಂ ಸಕಿಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಕಾಣೋ ಕಚ್ಛಪೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಸಕಿಂ ಸಕಿಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಅಮುಸ್ಮಿಂ ಏಕಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇ ಯುಗೇ ಗೀವಂ ಪವೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಅಧಿಚ್ಚಮಿದಂ, ಭನ್ತೇ, ಯಂ ಸೋ ಕಾಣೋ ಕಚ್ಛಪೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ಸಕಿಂ ಸಕಿಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಅಮುಸ್ಮಿಂ ಏಕಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇ ಯುಗೇ ಗೀವಂ ಪವೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ.

‘‘ಏವಂ ಅಧಿಚ್ಚಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಭತಿ. ಏವಂ ಅಧಿಚ್ಚಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ಏವಂ ಅಧಿಚ್ಚಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಲೋಕೇ ದಿಬ್ಬತಿ. ತಸ್ಸಿದಂ [ತಯಿದಂ (?)], ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲದ್ಧಂ, ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತೋ ಚ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಲೋಕೇ ದಿಬ್ಬತಿ.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಮಂ.

೯. ಪಠಮಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಸುತ್ತಂ

೧೧೧೯. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪಬ್ಬತರಾಜಸ್ಸ ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಮಂ ನು ಖೋ ಬಹುತರಂ – ಯಾ ವಾ [ಯಾ ಚ] ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಯೋ ವಾ [ಯೋ ಚ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಪೀ. ಕ.) ಸಂ. ನಿ. ೨.೮೪] ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ಏತದೇವ, ಭನ್ತೇ, ಬಹುತರಂ, ಯದಿದಂ – ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾ; ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾ ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇನ್ತಿ, ಉಪನಿಧಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇನ್ತಿ, ಕಲಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇನ್ತಿ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾನಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ಏತದೇವ ಬಹುತರಂ ದುಕ್ಖಂ ಯದಿದಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ; ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ. ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಉಪನಿಧಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಕಲಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಪುರಿಮಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಯದಿದಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾ; ಯೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ’’.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ನವಮಂ.

೧೦. ದುತಿಯಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಸುತ್ತಂ

೧೧೨೦. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾಯಂ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಮಂ ನು ಖೋ ಬಹುತರಂ – ಯಂ ವಾ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪಬ್ಬತರಾಜಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ, ಯಾ ವಾ ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ? ‘‘ಏತದೇವ, ಭನ್ತೇ, ಬಹುತರಂ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪಬ್ಬತರಾಜಸ್ಸ ಯದಿದಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ; ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾ ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ. ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇನ್ತಿ, ಉಪನಿಧಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇನ್ತಿ, ಕಲಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇನ್ತಿ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪಬ್ಬತರಾಜಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಸತ್ತ ಮುಗ್ಗಮತ್ತಿಯೋ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ಏತದೇವ ಬಹುತರಂ ದುಕ್ಖಂ ಯದಿದಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ; ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ. ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಉಪನಿಧಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಕಲಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಪುರಿಮಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಯದಿದಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾ; ಯೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ’’.

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ…ಪೇ… ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ. ದಸಮಂ.

ಪಪಾತವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಮೋ.

ತಸ್ಸುದ್ದಾನಂ –

ಚಿನ್ತಾ ಪಪಾತೋ ಪರಿಳಾಹೋ, ಕೂಟಂ ವಾಲನ್ಧಕಾರೋ ಚ;

ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಚ ದ್ವೇ ವುತ್ತಾ, ಸಿನೇರು ಅಪರೇ ದುವೇತಿ.