೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ

೧೧. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ? ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ, ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ.

ಕಿಂ ವಿಚಿನತಿ? ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಿಚಿನತಿ, ವಿಸಜ್ಜನಂ [ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ (ಸೀ. ಕ.)] ವಿಚಿನತಿ, ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ವಿಚಿನತಿ, ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿಚಿನತಿ, ಆದೀನವಂ ವಿಚಿನತಿ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಚಿನತಿ, ಫಲಂ ವಿಚಿನತಿ, ಉಪಾಯಂ ವಿಚಿನತಿ, ಆಣತ್ತಿಂ ವಿಚಿನತಿ, ಅನುಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತಿ, ಸಬ್ಬೇ ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇ ವಿಚಿನತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ, ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಾರಾಯನೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ –

‘‘ಕೇನಸ್ಸು [ಪಸ್ಸ ಸು. ನಿ. ೧೦೩೮] ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,]

ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತಿ;

ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ.

ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ, ಸೋ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಏಕವತ್ಥು ಪರಿಗ್ಗಹಾ, ಏವಞ್ಹಿ ಆಹ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಲೋಕಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕಾಸನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಿಲೇಪನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಕಿಂಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಾಭಯಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಲೋಕೋ ತಿವಿಧೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ.

ತತ್ಥ ವಿಸಜ್ಜನಾ –

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,]

ವಿವಿಚ್ಛಾ [ವೇವಿಚ್ಛಾ (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೯)] ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ;

ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ.

ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಸಜ್ಜಿತಾನಿ ಪಠಮಂ ಪಠಮೇನ, ದುತಿಯಂ ದುತಿಯೇನ, ತತಿಯಂ ತತಿಯೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಚತುತ್ಥೇನ.

‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ. ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ. ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಪಾಣಾನಂ ಸಬ್ಬಭೂತಾನಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಏಕಮೇವ ನೀವರಣಂ ವದಾಮಿ ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸೋವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿರೋಧಾ ಚಾಗಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾನಂ ನೀವರಣನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ. ತೇನ ಚ ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ.

‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ. ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ, ಸೋ ವಿವಿಚ್ಛತಿ. ವಿವಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ. ಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛನ್ತೋ ನಾಭಿಸದ್ದಹತಿ, ನ ಅಭಿಸದ್ದಹನ್ತೋ ವೀರಿಯಂ ನಾರಭತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ. ಸೋ ಇಧಪ್ಪಮಾದಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ ಪಮತ್ತೋ, ಸುಕ್ಕೇ ಧಮ್ಮೇ ನ ಉಪ್ಪಾದಿಯತಿ, ತಸ್ಸ ತೇ ಅನುಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಾ ನಪ್ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ [ಪಕಾಸೇನ್ತಿ ಧ. ಪ. ೩೦೪], ಹಿಮವನ್ತೋವ ಪಬ್ಬತೋ;

ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಾ [ರತ್ತಿ ಖಿತ್ತಾ (ಸೀ.), ಪಸ್ಸ ಧ. ಪ. ೩೦೪] ಯಥಾ ಸರಾ;

ತೇ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಸೇನ ಚಾ’’ತಿ.

ತೇನ ಚ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ.

‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ. ಜಪ್ಪಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ. ಸಾ ಕಥಂ ಅಭಿಲಿಮ್ಪತಿ? ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ರತ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ರತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅನ್ಧನ್ತಮಂ [ಅನ್ಧತಮಂ (ಕ.)] ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ರಾಗೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ.

ಸಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಆಸತ್ತಿಬಹುಲಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ’’ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಲೋಕೋ ಅಭಿಲಿತ್ತೋ ನಾಮ ಭವತಿ, ತೇನ ಚ ತತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ.

‘‘ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ. ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖಂ – ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ. ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಇದಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ಭಯಂ ದುಕ್ಖೇನ ಸಮಸಮಂ, ಕುತೋ ವಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಉತ್ತರಿತರಂ? ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ – ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ. ತತ್ಥ ಲೋಕೋ ಓಧಸೋ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಹೋನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಾಪಿ ದೀಘಾಯುಕಾಪಿ. ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಪನ ಲೋಕೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ದುಕ್ಖಂ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ. ತೇನ ಚ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ.

ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,]

ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ [ಪಿಥೀಯರೇ (ಸೀ.), ಪಿಧಿಯ್ಯರೇ (ಕ.), ಪಸ್ಸ ಸು. ನಿ. ೧೦೪೦].

ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ. ತೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಇಮೇಹಿ ಬತ್ವಾಧಿವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ. ಏವಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಿಂ ಲೋಕಸ್ಸ ವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಮಿತಿ, ಏವಞ್ಹಿ ಆಹ.

ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾತಿ. ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಸವನ್ತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲಸ್ಸ. ತತ್ಥ ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಅಯಂ ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಅಯಂ ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಯೋ ಪಮಾದೋ ಅಯಂ ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ. ತಸ್ಸೇವಂ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಛಸು ಆಯತನೇಸು ತಣ್ಹಾ ಸವನ್ತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಸದ್ದತಣ್ಹಾ ಗನ್ಧತಣ್ಹಾ ರಸತಣ್ಹಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬತಣ್ಹಾ ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ, ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಸವತೀ’’ತಿ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ನೇತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಚಕ್ಖು ಸವತಿ ಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸು, ಅಮನಾಪಿಕೇಸು [ಅಮನಾಪಿಯೇಸು (ಕ.)] ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ. ಸೋತಂ…ಪೇ… ಘಾನಂ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯೋ… ಮನೋ ಸವತಿ ಮನಾಪಿಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಾ ಚ ಸವತಿ, ಸಬ್ಬಥಾ ಚ ಸವತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ’’ತಿ.

‘‘ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಇದಂ ವೋದಾನಂ. ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನಂ.

ತತ್ಥ ವಿಸಜ್ಜನಾ –

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,]

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ.

ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಾವಿತಾಯ ಬಹುಲೀಕತಾಯ ಚಕ್ಖು ನಾವಿಞ್ಛತಿ ಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸು, ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ಸೋತಂ…ಪೇ… ಘಾನಂ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯೋ… ಮನೋ ನಾವಿಞ್ಛತಿ ಮನಾಪಿಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಸಂವುತನಿವಾರಿತತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ಕೇನ ತೇ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಾ? ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ.

ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನುಸಯೇಸು ಪಹೀನೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಕಿಸ್ಸ [ತಸ್ಸ (ಸೀ.)], ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ? ತಂ ಯಥಾ ಖನ್ಧವನ್ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಮೂಲುದ್ಧರಣೇ ಕತೇ ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಙ್ಕುರಸನ್ತತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವತಿ. ಏವಂ ಅನುಸಯೇಸು ಪಹೀನೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸನ್ತತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವತಿ ಪಿದಹಿತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ. ಕೇನ? ಪಞ್ಞಾಯ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ.

‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,]

ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಮಾರಿಸ;

ಏತಂ ಮೇ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ, ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಯಮೇತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛಿ [ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ (ಕ.), ಪಸ್ಸ ಸು. ನಿ. ೧೦೪೩], ಅಜಿತ ತಂ ವದಾಮಿ ತೇ;

ಯತ್ಥ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ;

ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ, ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಪಞ್ಹೇ [ಪಞ್ಹೋ (ಸೀ. ಕ.) ನೇತ್ತಿವಿಭಾವನೀ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ] ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ. ತೀಣಿ ಚ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಙ್ಖತಾನಿ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾನಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ ಮಗ್ಗೋ, ನಿರೋಧೋ ಅಸಙ್ಖತೋ. ತತ್ಥ ಸಮುದಯೋ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸು ಪಹೀಯತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ಚ ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಾ ಚ. ದಸ್ಸನೇನ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ, ಭಾವನಾಯ ಸತ್ತ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋ ಮಾನೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾವಸೇಸಾ [ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ನಿರವಸೇಸಾ (ಸೀ. ಕ.)]. ತೇಧಾತುಕೇ ಇಮಾನಿ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಪಞ್ಚುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ.

೧೨. ತತ್ಥ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ಸತ್ತ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋ ಮಾನೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾವಸೇಸಾ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ಯಂ ಪನ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಖೀಣಾ ಮೇ ಜಾತೀ’’ತಿ, ಇದಂ ಖಯೇ ಞಾಣಂ. ‘‘ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಇದಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಯಞ್ಚ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಇಮಾನಿ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ಖಯೇ ಞಾಣಂ ಯಞ್ಚ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ, ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ ಏಕಪಞ್ಞಾ.

ಅಪಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕೇತೇನ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ‘‘ಖೀಣಾ ಮೇ ಜಾತೀ’’ತಿ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ‘‘ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾ’’ತಿ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಸಾ ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ, ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ ಅಪಿಲಾಪನಟ್ಠೇನ ಸತಿ.

೧೩. ತತ್ಥ ಯೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಇದಂ ನಾಮಂ. ಯಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ, ಇದಂ ರೂಪಂ. ತದುಭಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಾರಾಯನೇ ಏವಮಾಹ –

‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚ, ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಮಾರಿಸ;

ಏತಂ ಮೇ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ, ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸತಿ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ, ಪಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ. ಯಾ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ, ಇದಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಯಾ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ. ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಇತಿ ಪುರಿಮಕೋ ಚ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತದುಭಯಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ. ತತ್ಥ ಯಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ತತ್ಥ ಯಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ತತ್ಥ ಯಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿ. ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಇತಿ ಪುರಿಮಕೋ ಚ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತದುಭಯಂ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ.

೧೪. ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ.

ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ, ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ತಥಾ ಪುರೇ;

ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿಂ [ರತ್ತಿ (ಕ.) ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಥೇರಗಾ. ೩೯೭ ದಿಸ್ಸತಿ], ಯಥಾ ರತ್ತಿಂ ತಥಾ ದಿವಾ.

ಇತಿ ವಿವಟೇನ ಚೇತಸಾ ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನ ಸಪ್ಪಭಾಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ. ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಚಿತ್ತಸಹಭೂನಿ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಚಿತ್ತೇ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನ ಹೇತು ಉಪಚ್ಛಿನ್ನೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಾಹಾರಂ ಅನಭಿನನ್ದಿತಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ತಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ನಾಮರೂಪಮಪಿ ಅಹೇತು ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಪುನಬ್ಭವಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ [ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯತಿ (ಕ.)]. ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಯಮೇತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛಿ, ಅಜಿತ ತಂ ವದಾಮಿ ತೇ;

ಯತ್ಥ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ;

ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ, ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಯೇ ಚ [ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಸು. ನಿ. ೧೦೪೪ ಅಞ್ಞಥಾ ದಿಸ್ಸತಿ] ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಸೇ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ]

ಯೇ ಚ ಸೇಕ್ಖಾ ಪುಥೂ ಇಧ;

ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ, ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ.

೧೫. ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ, ತೇ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ. ಕಿಸ್ಸ? ಸೇಖಾಸೇಖವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನಯೋಗೇನ, ಏವಞ್ಹಿ ಆಹ. ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಯೇ ಚ ಸೇಖಾ ಪುಥೂ ಇಧಾ’’ತಿ ಸೇಖಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ, ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ.

ತತ್ಥ ವಿಸಜ್ಜನಾ –

‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ]

ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ;

ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ.

ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ. ಅತೀತೇ ಅಂಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅನಾಗತೇ ಅಂಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅಂಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ.

ಕೋ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ? ಯಂ ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖೇ ಅನತ್ತನಿ ಚ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅದಸ್ಸನಂ, ಅಯಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ. ಯಥಾ ಇಧ ಪುರಿಸೋ ತಾರಕರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ನೋ ಚ ಗಣನಸಙ್ಕೇತೇನ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಅಯಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ.

ಭಗವತೋ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅನಾವರಣಞಾಣದಸ್ಸನಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ. ತತ್ಥ ಸೇಖೇನ ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಗೇಧಾ ಚ ರಜನೀಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ದೋಸಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೀಯೇಸು. ತತ್ಥ ಯಾ ಇಚ್ಛಾ ಮುಚ್ಛಾ ಪತ್ಥನಾ ಪಿಯಾಯನಾ ಕೀಳನಾ, ತಂ ಭಗವಾ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ.

‘‘ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ಆಹ. ತಥಾ ಹಿ ಸೇಖೋ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ಅಸಮುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಂ ಫಾತಿಂ ಕರೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅನಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಾಯಮತಿ, ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ. ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ. ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ. ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತಿ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತಿ.

೧೬. ಕತಮೇ [ಕತಮೇ ಚ (ಅಟ್ಠ.)] ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ? ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ, ಇಮೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ಕತಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ? ಅನುಸಯಾ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಇಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ಕತಮೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ? ಯಾನಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಇಮೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ಕತಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ? ಯಾನಿ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಇಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ.

ಯೇನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹತಿ ವಿನೋದೇತಿ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಿ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ಇದಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಾ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ, ಇದಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು. ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು. ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು. ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು. ಏವಂ ಸೇಖೋ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವುತ್ತೋ ಭಗವತಾ ಅನಾವಿಲತಾಯ ಮನಸಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಮನಸಾನಾವಿಲೋಸಿಯಾ’’ತಿ.

೧೭. ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲೋಕೋ ನಾಮ ತಿವಿಧೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ. ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಲೋಕೇನ ಭವಲೋಕೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ ಭವತಿ. ಸಾ ದುವಿಧೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ. ಯದಾ ಹಿ ಸೇಖೋ ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ತದಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತೇಹಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೇಹಿ ನೇಯ್ಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ಭವತಿ. ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ – ದಸ್ಸನಕೋಸಲ್ಲಞ್ಚ ಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಞ್ಚ.

ತಂ ಞಾಣಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂः ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಂ ಭಾವನಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ? ಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚ, ಅಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾ? ಏವಂ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ‘‘ಇದಂ ಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಕಣ್ಹಂ, ಇದಂ ಸುಕ್ಕಂ, ಇದಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏವಂಗಹಿತಾ, ಇದಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ [ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತಿ (ಕ.)], ತೇಸಂ ಏವಂಗಹಿತಾನಂ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ, ಅಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾ.

ಏವಂ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಭವನ್ತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಚ. ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ? ಯೇ ಅಕುಸಲಾ. ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ? ಯೇ ಕುಸಲಾ. ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ? ಯಂ ಅಸಙ್ಖತಂ. ಯೋ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮಕುಸಲೋ ಕಲ್ಯಾಣತಾಕುಸಲೋ ಫಲತಾಕುಸಲೋ, ಆಯಕುಸಲೋ ಅಪಾಯಕುಸಲೋ ಉಪಾಯಕುಸಲೋ ಮಹತಾ ಕೋಸಲ್ಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ, ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ತೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇ ಆಲೋಕಿತೇ ವಿಲೋಕಿತೇ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇ [ಸಮ್ಮಿಞ್ಜಿತೇ (ಸೀ.)] ಪಸಾರಿತೇ ಸಙ್ಘಾಟಿಪತ್ತಚೀವರಧಾರಣೇ ಅಸಿತೇ ಪೀತೇ ಖಾಯಿತೇ ಸಾಯಿತೇ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಕಮ್ಮೇ ಗತೇ ಠಿತೇ ನಿಸಿನ್ನೇ ಸುತ್ತೇ ಜಾಗರಿತೇ ಭಾಸಿತೇ ತುಣ್ಹಿಭಾವೇ ಸತೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೇನ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ. ಇಮಾ ದ್ವೇ ಚರಿಯಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಭಗವತಾ ಏಕಾ ವಿಸುದ್ಧಾನಂ, ಏಕಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಾನಂ. ಕೇ ವಿಸುದ್ಧಾ? ಅರಹನ್ತೋ. ಕೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಾ? ಸೇಕ್ಖಾ. ಕತಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹಿ ಅರಹತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಯಂ ಬೋಜ್ಝಂ, ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ, ಇದಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಬೋಜ್ಝಂ ಯೋ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತಿ ಸತೋ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ ಖಯಾ ರಾಗಸ್ಸ ಖಯಾ ದೋಸಸ್ಸ ಖಯಾ ಮೋಹಸ್ಸ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ, ತೇನಾಹ –

‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, [ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ]

ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ;

ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ.

ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನುಗೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾ [ಸಮಾನಯಿತಬ್ಬಾ (ಸೀ. ಕ.)]. ಅತ್ಥಾಪಗತಂ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಂ ಭವತಿ. ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಪಿ ದುನ್ನಯೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೂಪೇತಂ ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬಂ. ಸುತ್ತಞ್ಚ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ. ಕಿಂ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹಚ್ಚ ವಚನಂ ಅನುಸನ್ಧಿವಚನಂ ನೀತತ್ಥಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ? ಕುಹಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನಿ, ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ? ಏವಂ ಸುತ್ತಂ ಪವಿಚೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ – ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಚ ಅನುಗೀತೀ’’ತಿ.

ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ.