೨. ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ

೫೩. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ? ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ದುವಿಧಾ ಕುಸಲಾಪಿ ಅಕುಸಲಾಪಿ. ಅಕುಸಲಾ ಸಂಸಾರಗಾಮಿನೀ, ಕುಸಲಾ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೀ ಪಹಾನತಣ್ಹಾ. ಮಾನೋಪಿ ದುವಿಧೋ ಕುಸಲೋಪಿ ಅಕುಸಲೋಪಿ. ಯಂ ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನಂ ಪಜಹತಿ, ಅಯಂ ಮಾನೋ ಕುಸಲೋ. ಯೋ ಪನ ಮಾನೋ ದುಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ, ಅಯಂ ಮಾನೋ ಅಕುಸಲೋ. ತತ್ಥ ಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಕುದಾಸ್ಸುನಾಮಾಹಂ ತಂ ಆಯತನಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಂ ಯಂ ಅರಿಯಾ ಸನ್ತಂ ಆಯತನಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಾ, ಪಿಹಾಪಚ್ಚಯಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ ಕುಸಲಾ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಕುಸಲಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ.

ತಸ್ಸಾ ಕೋ ಪವಿಚಯೋ? ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ. ಸೋ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ? ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಪಾರಮಿತಾಯ. ಚತುತ್ಥೇ ಹಿ ಝಾನೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಯೋದಾತಂ ಅನಙ್ಗಣಂ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಮುದು ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಠಿತಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ. ಸೋ ತತ್ಥ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ಚ ವಿಸೇಸೇ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಯತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ತತೋ ಪರಿಯೋದಾತಂ, ಯತೋ ಪರಿಯೋದಾತಂ, ತತೋ ಅನಙ್ಗಣಂ, ಯತೋ ಅನಙ್ಗಣಂ, ತತೋ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ, ಯತೋ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ, ತತೋ ಮುದು, ಯತೋ ಮುದು, ತತೋ ಕಮ್ಮನಿಯಂ, ಯತೋ ಕಮ್ಮನಿಯಂ, ತತೋ ಠಿತಂ, ಯತೋ ಠಿತಂ, ತತೋ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಣಾ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಚ ತದುಭಯಂ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೋ. ಯಾ ಚ ಇಞ್ಜನಾ ಯಾ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಿತಿ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖೋ.

ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಭವತಿ. ಸೋ ಉಪರಿಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪರಿಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಓಳಾರಿಕಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಣ್ಠಹತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ ಚ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ, ಸೋ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸ’’ನ್ತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ವೋಕಾರೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಚಸ್ಸ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿ ತಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಓಭಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ, ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ. ಅನಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಂ ಮೇ ಮಾನಸಂ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ, ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಂ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು, ಆರದ್ಧಂ ಮೇ ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ, ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಮೇ ಕಾಯೋ ಅಸಾರದ್ಧೋ, ಸಮಾಹಿತಂ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಮೇ ಸತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ [ಅಪ್ಪಮ್ಮುಟ್ಠಾ (ಸೀ.)], ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ಅನಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಂ ಮಾನಸಂ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಯಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಯಞ್ಚ ಆರದ್ಧಂ ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಯಞ್ಚ ಸಮಾಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅಯಂ ಸಮಥೋ. ಯೋ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಕಾಯೋ ಅಸಾರದ್ಧೋ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರೋ. ಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ.

೫೪. ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಅರಿಯೋ ನಿರಾಮಿಸೋ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೋ ಚ ಏಕೋದಿಭಾವಾಧಿಗತೋ ಚ ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ [ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತವತೋ (ಸೀ.), ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿವಾವಟೋ (ಕ.)] ಚಾ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ. ತಂ ಖೋ ಪನಿಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ‘‘ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮಿ ಸತೋ ವುಟ್ಠಹಾಮೀ’’ತಿ ಇತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಭವತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ ಯೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋ ಅಯಂ ಸಮಥೋ. ಯೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಅರಿಯೋ ನಿರಾಮಿಸೋ, ಯೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ, ಯೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೋ ಚ ಏಕೋದಿಭಾವಾಧಿಗತೋ ಚ ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ ಚ ಯಞ್ಚಾಹಂ ತಂ ಖೋ ಪನಿಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮಿ ಸತೋ ವುಟ್ಠಹಾಮೀತಿ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ.

ಸೋ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪೀತಿಫರಣತಾ ಸುಖಫರಣತಾ ಚೇತೋಫರಣತಾ ಆಲೋಕಫರಣತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಮಿತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಪೀತಿಫರಣೋ ಯೋ ಚ ಸುಖಫರಣೋ ಯೋ ಚ ಚೇತೋಫರಣೋ, ಅಯಂ ಸಮಥೋ. ಯೋ ಚ ಆಲೋಕಫರಣೋ ಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಮಿತ್ತಂ. ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ.

೫೫. ದಸ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಆಪೋಕಸಿಣಂ ತೇಜೋಕಸಿಣಂ ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ನೀಲಕಸಿಣಂ ಪೀತಕಸಿಣಂ ಲೋಹಿತಕಸಿಣಂ ಓದಾತಕಸಿಣಂ ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಂ. ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಯಞ್ಚ ಆಪೋಕಸಿಣಂ ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ, ಯಞ್ಚ ಓದಾತಕಸಿಣಂ. ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಕಸಿಣಾನಿ ಸಮಥೋ. ಯಞ್ಚ ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ ಯಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಂ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೋ ಅರಿಯೋ ಮಗ್ಗೋ ಯೇನ ಯೇನ ಆಕಾರೇನ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ತೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನೇನ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬೋ. ತೇ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ದುಕ್ಖತಾಯ ಅನತ್ತತಾಯ. ಸೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯಮಾನೋ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಭಾವಯತಿ. ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಭಾವಯನ್ತೋ ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಭಾವಯತಿ. ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಭಾವಯನ್ತೋ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವಯತಿ.

ರಾಗಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ನಿಯ್ಯಾತಿ [ನೀಯಾತಿ (ಸೀ.)] ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಲೋಭಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಸುಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ರಾಗಮಲಂ ಪವಾಹೇನ್ತೋ ರಾಗರಜಂ ನಿದ್ಧುನನ್ತೋ ರಾಗವಿಸಂ ವಮೇನ್ತೋ ರಾಗಗ್ಗಿಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೋ ರಾಗಸಲ್ಲಂ ಉಪ್ಪಾಟೇನ್ತೋ ರಾಗಜಟಂ ವಿಜಟೇನ್ತೋ. ದೋಸಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ದೋಸಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಜಹನ್ತೋ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ದುಕ್ಖವೇದನಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ದೋಸಮಲಂ ಪವಾಹೇನ್ತೋ ದೋಸರಜಂ ನಿದ್ಧುನನ್ತೋ ದೋಸವಿಸಂ ವಮೇನ್ತೋ ದೋಸಗ್ಗಿಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೋ ದೋಸಸಲ್ಲಂ ಉಪ್ಪಾಟೇನ್ತೋ ದೋಸಜಟಂ ವಿಜಟೇನ್ತೋ. ಮೋಹಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಮೋಹಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಮೋಹಮಲಂ ಪವಾಹೇನ್ತೋ ಮೋಹರಜಂ ನಿದ್ಧುನನ್ತೋ ಮೋಹವಿಸಂ ವಮೇನ್ತೋ ಮೋಹಗ್ಗಿಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೋ ಮೋಹಸಲ್ಲಂ ಉಪ್ಪಾಟೇನ್ತೋ ಮೋಹಜಟಂ ವಿಜಟೇನ್ತೋ.

ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ. ಸೋ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಭಾವಯನ್ತೋ ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಭಾವಯತಿ, ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಭಾವಯನ್ತೋ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವಯತಿ. ತತ್ಥ ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ, ಅಯಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಥೋ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಯೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಯೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಭವನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಚ. ಸೋ ಹೋತಿ ಭಿಕ್ಖು ಭಾವಿತಕಾಯೋ ಭಾವಿತಸೀಲೋ ಭಾವಿತಚಿತ್ತೋ ಭಾವಿತಪಞ್ಞೋ. ಕಾಯೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಚ, ಸೀಲೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಚ, ಚಿತ್ತೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಚ, ಪಞ್ಞಾಯ ಭಾವಿಯಮಾನಾಯ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಚ.

ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಿಯಾ ಕಾಯಿಕೋ ಸಿಯಾ ಚೇತಸಿಕೋ, ತತ್ಥ ಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಕಾಯೇ ಭಾವಿತೇ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಚಿತ್ತೇ ಭಾವಿತೇ ಭಾವನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಸೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವಯನ್ತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಅಧಿಗಮಂ ಗಚ್ಛತಿ [ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ (ಸೀ.)] ಖಿಪ್ಪಾಧಿಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ವಿಮುತ್ತಾಧಿಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ಮಹಾಧಿಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ವಿಪುಲಾಧಿಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ಅನವಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಮಥೇನ ಖಿಪ್ಪಾಧಿಗಮೋ ಚ ಮಹಾಧಿಗಮೋ ಚ ವಿಪುಲಾಧಿಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಮುತ್ತಾಧಿಗಮೋ ಚ ಅನವಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ.

೫೬. ತತ್ಥ ಯೋ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತ್ಥಾ ಓವಾದೇನ ಸಾವಕೇ ನ ವಿಸಂವಾದಯತಿ. ಸೋ ತಿವಿಧಂ ಇದಂ ಕರೋಥ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಕರೋಥ ಇದಂ ವೋ ಕುರುಮಾನಾನಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ತಥಾ ಓವದಿತೋ ತಥಾನುಸಿಟ್ಠೋ ತಥಾಕರೋನ್ತೋ ತಥಾಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ತಂ ಭೂಮಿಂ ನ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಸೋ ತಥಾ ಓವದಿತೋ ತಥಾನುಸಿಟ್ಠೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಅಪರಿಪೂರಯನ್ತೋ ತಂ ಭೂಮಿಂ ಅನುಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಸೋ ತಥಾ ಓವದಿತೋ ತಥಾನುಸಿಟ್ಠೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಪೂರಯನ್ತೋ ತಂ ಭೂಮಿಂ ಅನುಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಸತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಕ್ಖೀಣಸ್ಸ ತೇ ಸತೋ ಇಮೇ ಆಸವಾ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಸ ತೇ ಅತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ, ಸೋ ನ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಸಾವಕೋ ಖೋ ಪನ ತೇ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅನುಧಮ್ಮಚಾರೀ ಸೋ ಪುಬ್ಬೇನ ಅಪರಂ ಉಳಾರಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ನ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

ಯೇ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ, ತೇ ಪಟಿಸೇವತೋ ನಾಲಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಯೇ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ತೇ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಯೇ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ, ತೇ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಸಾವಕೋ ಖೋ ಪನ ತೇ ಸಉಪಾದಿಸೇಸೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಅನುಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ ಹತ್ಥೇಹಿ ವಾ ಪಾದೇಹಿ ವಾ ಸುಹತಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ ಹತ್ಥೇಹಿ ವಾ ಪಾದೇಹಿ ವಾ ಸುಹತಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಪಿತರಂ, ಅರಹನ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖುಂ. ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ ಸಙ್ಘೇ ವಾ ಸಙ್ಘರಾಜಿಂ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ ಸಙ್ಘೇ ವಾ ಸಙ್ಘರಾಜಿಂ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ವಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಥೂಪಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ವಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಥೂಪಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸೇಯ್ಯ ಅಪಿ ಜೀವಿತಹೇತೂತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸೇಯ್ಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಞ್ಞಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಞ್ಞಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಕುತೂಹಲಮಙ್ಗಲೇನ ಸುದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಕುತೂಹಲಮಙ್ಗಲೇನ ಸುದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

೫೭. ಇತ್ಥೀ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಸಿಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಇತ್ಥೀ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಸಿಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಇತ್ಥೀ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ಸಿಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಇತ್ಥೀ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಿಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ; ಇತ್ಥೀ ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸಿಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಪುರಿಸೋ ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸಿಯಾತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

ದ್ವೇ ತಥಾಗತಾ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ದೇಸೇಯ್ಯುನ್ತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಏಕೋವ ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ದೇಸೇಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

ತಿಣ್ಣಂ ದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಪಿಯೋ ಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಅನಿಟ್ಠೋ ಅಕನ್ತೋ ಅಪ್ಪಿಯೋ ಅಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಅನಿಟ್ಠೋ ಅಕನ್ತೋ ಅಪ್ಪಿಯೋ ಅಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಪಿಯೋ ಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ.

ಅಞ್ಞತರೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಕುಹಕೋ ಲಪಕೋ ನೇಮಿತ್ತಕೋ ಕುಹನಲಪನನೇಮಿತ್ತಕತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಅಪ್ಪಹಾಯ ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣೇ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಅನುಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ [ಅನುಪಟ್ಠಿತಸತಿ (ಸೀ.)] ವಿಹರನ್ತೋ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಅಭಾವಯಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞತರೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಸಬ್ಬದೋಸಾಪಗತೋ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯ ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣೇ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ವಿಹರನ್ತೋ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

ಇತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಗತಾ ಸಬ್ಬೇ ಖಯಧಮ್ಮಾ ವಯಧಮ್ಮಾ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ಸಗ್ಗೂಪಗಾ ಕೇಚಿ ಅಪಾಯೂಪಗಾ ಕೇಚಿ ನಿಬ್ಬಾನೂಪಗಾ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಆಹ –

೫೮. ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ [ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩೩] ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ;

ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ;

ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿಂ;

ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾತಿ [ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಾಸವಾತಿ (ಸೀ. ಕ.)].

ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಅನರಿಯಾ ಚ ಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚ ಸಕ್ಕಾಯವೀತಿವತ್ತಾ ಚ. ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಮರಣೇಹಿ ದನ್ಧಮರಣೇನ ಚ ಅದನ್ಧಮರಣೇನ ಚ, ಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅದನ್ಧಮರಣಂ ಸಕ್ಕಾಯವೀತಿವತ್ತಾನಂ ದನ್ಧಮರಣಂ. ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಖಯಾ ಆಯುಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಉಪರೋಧಾ ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತೋ ಮರಣಪರಿಯನ್ತೋ. ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ. ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲದಸ್ಸಾವಿತಾ ಚ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ ಚ.

ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾತಿ ಅಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾ. ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಗತಿಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ…ಪೇ… ನಾಸವಾ’’ತಿ.

‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ. ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ. ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಆಗಾಳ್ಹಾ ಚ ನಿಜ್ಝಾಮಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ. ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ, ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ, ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ. ಏವಂ ಸಂಸಾರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ವಟ್ಟಾ ದುಕ್ಖವಟ್ಟೋ ಕಮ್ಮವಟ್ಟೋ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟೋ. ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವಟ್ಟಾನಂ ವಿವಟ್ಟನಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಆದೀನವೋ, ‘‘ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಹೇತು ಚ ಫಲಞ್ಚ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಫಲಂ, ತಣ್ಹಾ ಹೇತು, ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗೋ ಚ ಫಲಞ್ಚ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ. ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ, ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಸೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ತಿವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ.

೫೯. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ತೀಹಿ ತಣ್ಹಾಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ – ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಭವತಣ್ಹಾಯ ವಿಭವತಣ್ಹಾಯ. ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಪನ ವತ್ಥುನಾ ಅಜ್ಝೋಸಿತೋ, ತೇನ ತೇನೇವ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಸಾ ವಿತ್ಥಾರೋ ಛತ್ತಿಂಸಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಜಾಲಿನಿಯಾ ವಿಚರಿತಾನಿ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ, ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಪನ ವತ್ಥುನಾ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ತೇನ ತೇನೇವ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಸಾ ವಿತ್ಥಾರೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ. ತತ್ಥ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋ ಚೇತನಾ ಚೇತಸಿಕಕಮ್ಮೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ, ತೀಹಿ ದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇನ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇನ, ತಸ್ಸಾ ವಿತ್ಥಾರೋ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾತಿ ಇದಂ ವೋದಾನಂ.

ತಯಿದಂ ವೋದಾನಂ ತಿವಿಧಂ; ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ಸಮಥೇನ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಸೋ ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋ ಸುಚರಿತೇನ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ತಂ ಸುಚರಿತಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ.

‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮರಣನ್ತಂ ಹಿ ಜೀವಿತಂ, ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಪಾಪಫಲೂಪಗಾ, ನಿರಯಂ ಪಾಪಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಅಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ, ‘‘ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾ ಚ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ, ‘‘ಅಪರೇ ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿನಾಸವಾ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಪಾಪಸಮತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಟಿಪದಾ, ತತ್ಥ ಯಾ ಚ ಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ ಯಾ ಚ ಅಪುಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪದಾ, ಅಯಂ ಏಕಾ ಪಟಿಪದಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಏಕಾ ಅಪಾಯೇಸು, ಏಕಾ ದೇವೇಸು, ಯಾ ಚ ಪುಞ್ಞಪಾಪಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಅಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ.

ತಯೋ ರಾಸೀ – ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ಅನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತೋ ರಾಸಿ ಏಕಾ ಪಟಿಪದಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಾಮಿನೀ, ತತ್ಥ ಯೋ ಅನಿಯತೋ ರಾಸಿ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ನಿರಯೇ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನೀಸು ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇಸು ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ಅಸುರೇಸು ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ದೇವೇಸು ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ, ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಞಾಣಂ ದುತಿಯಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

ಇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅನೇಕಧಾತುಲೋಕೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ನಾನಾಧಾತುಲೋಕೋ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅನೇಕಧಾತುಲೋಕೋ? ಚಕ್ಖುಧಾತು ರೂಪಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಸೋತಧಾತು ಸದ್ದಧಾತು ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಘಾನಧಾತು ಗನ್ಧಧಾತು ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಜಿವ್ಹಾಧಾತು ರಸಧಾತು ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಕಾಯಧಾತು ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತು ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಮನೋಧಾತು ಧಮ್ಮಧಾತು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಪಥವೀಧಾತು, ಆಪೋಧಾತು, ತೇಜೋಧಾತು, ವಾಯೋಧಾತು, ಆಕಾಸಧಾತು, ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಕಾಮಧಾತು, ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು, ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು, ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು, ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತು, ದುಕ್ಖಧಾತು, ದೋಮನಸ್ಸಧಾತು, ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತು, ಸುಖಧಾತು, ಸೋಮನಸ್ಸಧಾತು, ಉಪೇಕ್ಖಾಧಾತು, ರೂಪಧಾತು, ಅರೂಪಧಾತು, ನಿರೋಧಧಾತು, ಸಙ್ಖಾರಧಾತು, ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ಅಯಂ ಅನೇಕಧಾತುಲೋಕೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ನಾನಾಧಾತುಲೋಕೋ? ಅಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಅಞ್ಞಾ ರೂಪಧಾತು, ಅಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಏವಂ ಸಬ್ಬಾ. ಅಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು. ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನೇಕಧಾತು ನಾನಾಧಾತು ಞಾಣಂ ತತಿಯಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

೬೦. ಇತಿ ಅನೇಕಧಾತು ನಾನಾಧಾತುಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಯಂ ಯದೇವ ಧಾತುಂ ಸತ್ತಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಸದ್ದಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಗನ್ಧಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ರಸಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಇತ್ಥಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಪುರಿಸಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ದೇವಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸಾಧಿಮುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಮುತ್ತಾ. ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಅಯಂ ವೇನೇಯ್ಯೋ, ಅಯಂ ನ ವೇನೇಯ್ಯೋ, ಅಯಂ ಸಗ್ಗಗಾಮೀ, ಅಯಂ ದುಗ್ಗತಿಗಾಮೀತಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ ಞಾಣಂ ಚತುತ್ಥಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

ಇತಿ ತೇ ಯಥಾಧಿಮುತ್ತಾ ಚ ಭವನ್ತಿ, ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ. ತೇ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ – ಕೇಚಿ ಲೋಭವಸೇನ, ಕೇಚಿ ದೋಸವಸೇನ, ಕೇಚಿ ಮೋಹವಸೇನ, ಕೇಚಿ ಸದ್ಧಾವಸೇನ, ಕೇಚಿ ವೀರಿಯವಸೇನ, ಕೇಚಿ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ. ತಂ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ದುವಿಧಂ – ಸಂಸಾರಗಾಮಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿ ಚ.

ತತ್ಥ ಯಂ ಲೋಭವಸೇನ ದೋಸವಸೇನ ಮೋಹವಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಂ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸುಕ್ಕಂ ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಲೋಭವಸೇನ ದೋಸವಸೇನ ಮೋಹವಸೇನ ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ವೀರಿಯವಸೇನ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ಅಕಣ್ಹಅಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮುತ್ತಮಂ ಕಮ್ಮಸೇಟ್ಠಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ.

ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಿ. ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖಂ ಆಯತಿಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖಂ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಆಯತಿಂ ಚ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖಞ್ಚೇವ ಆಯತಿಂ ಚ ಸುಖವಿಪಾಕಂ. ಯಂ ಏವಂ ಜಾತಿಯಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ, ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಉಪಚಿತಂ ಅವಿಪಕ್ಕಂ ವಿಪಾಕಾಯ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ನ ಚ ಭಬ್ಬೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿಧಾ ಗನ್ತುನ್ತಿ ತಂ ಭಗವಾ ನ ಓವದತಿ. ಯಥಾ ದೇವದತ್ತಂ ಕೋಕಾಲಿಕಂ ಸುನಕ್ಖತ್ತಂ ಲಿಚ್ಛವಿಪುತ್ತಂ, ಯೇ ವಾ ಪನಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ ಇಮೇಸಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪಚಿತಂ ಅಕುಸಲಂ ನ ಚ ತಾವ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗತಂ, ಪುರಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಪುರಾ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ, ಪುರಾ ಮಗ್ಗಮಾವಾರಯತಿ, ಪುರಾ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ತೇ ಭಗವಾ ಅಸಮತ್ತೇ ಓವದತಿ. ಯಥಾ ಪುಣ್ಣಞ್ಚ ಗೋವತಿಕಂ ಅಚೇಲಞ್ಚ ಕುಕ್ಕುರವತಿಕಂ.

೬೧. ಇಮಸ್ಸ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ಪರಿಪೂರಮಾನಂ ಮಗ್ಗಂ ಆವಾರಯಿಸ್ಸತಿ ಪುರಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪುರಾ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯತಿ, ಪುರಾ ಮಗ್ಗಮಾವಾರಯತಿ, ಪುರಾ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ತಂ ಭಗವಾ ಅಸಮತ್ತಂ ಓವದತಿ. ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಂ.

ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತತಾ. ತತ್ಥ ಮುದು ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಮಜ್ಝಂ ಅವಸೇಸಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾ, ಅಧಿಮತ್ತಂ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾ, ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಇದಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ನಿರಯವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ತಿರಚ್ಛಾನವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಅಸುರವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ದೇವವೇದನೀಯಂ, ಇದಂ ಮನುಸ್ಸವೇದನೀಯನ್ತಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ ವಿಪಾಕವೇಮತ್ತತಾ ಞಾಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

೬೨. ಇತಿ ತಥಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಂ ಝಾನಾನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಸಮಾಧೀನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಇದಂ ವೋದಾನಂ, ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ವೋದಾಯತಿ, ಏವಂ ವುಟ್ಠಹತೀತಿ ಞಾಣಂ ಅನಾವರಣಂ.

ತತ್ಥ ಕತಿ ಝಾನಾನಿ? ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ. ಕತಿ ವಿಮೋಕ್ಖಾ? ಏಕಾದಸ ಚ ಅಟ್ಠ ಚ ಸತ್ತ ಚ ತಯೋ ಚ ದ್ವೇ ಚ. ಕತಿ ಸಮಾಧೀ? ತಯೋ ಸಮಾಧೀ – ಸವಿತಕ್ಕೋ ಸವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ, ಅವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ, ಅವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ. ಕತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ? ಪಞ್ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ – ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ ವಿಭೂತಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿ [ವಿಭೂತಸಮಾಪತ್ತಿ (ಸೀ. ಕ.)] ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ? ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಸಂಕಿಲೇಸೋ. ಯೇ ಚ ಕುಕ್ಕುಟಝಾಯೀ ದ್ವೇ ಪಠಮಕಾ ಯೋ ವಾ ಪನ ಕೋಚಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ ಸಮಾಧಿ, ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವೋದಾನಂ, ನೀವರಣಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಯೇ ಚ ಕುಕ್ಕುಟಝಾಯೀ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಿಮಕಾ ಯೋ ವಾ ಪನ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯೋ ಸಮಾಧಿ, ಇದಂ ವೋದಾನಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವುಟ್ಠಾನಂ? ಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನಂ. ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನವುಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಛಟ್ಠಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

೬೩. ಇತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿವಾರಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಬಲಾನಿ ವೀರಿಯಮಿತಿ, ತಾನಿಯೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವೀರಿಯವಸೇನ ಬಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಾನಿ, ಇತಿ ತೇಸಂ ಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತತಾ ಅಯಂ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅಯಂ ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅಯಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಓವಾದೇನ ಓವದತಿ, ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಗವಾ ಸಂಖಿತ್ತವಿತ್ಥಾರೇನ ಓವದತಿ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಗವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಓವದತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಮುದುಕಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಉಪದಿಸತಿ, ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ಮುದುತಿಕ್ಖಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಉಪದಿಸತಿ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಉಪದಿಸತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಮಥಂ ಉಪದಿಸತಿ, ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪದಿಸತಿ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪದಿಸತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಉಪದಿಸತಿ, ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಉಪದಿಸತಿ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಉಪದಿಸತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಯತಿ, ಮಜ್ಝಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಯತಿ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಭಗವಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಯತಿ.

ಯಂ ಏತ್ಥ ಞಾಣಂ ಹೇತುಸೋ ಠಾನಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ ಅಯಂ ಇಮಂ ಭೂಮಿಂ ಭಾವನಞ್ಚ ಗತೋ, ಇಮಾಯ ವೇಲಾಯ ಇಮಾಯ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ಏವಂ ಧಾತುಕೋ ಚಾಯಂ ಅಯಂ ಚಸ್ಸ ಆಸಯೋ ಅಯಞ್ಚ ಅನುಸಯೋ ಇತಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತವೇಮತ್ತತಾ ಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

ಇತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಪಞ್ಚಪಿ ಜಾತಿಯೋ ದಸಪಿ ಜಾತಿಯೋ ವೀಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಚತ್ತಾರೀಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಜಾತಿಸತಮ್ಪಿ ಜಾತಿಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಅನೇಕಾನಿಪಿ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಅನೇಕಾನಿಪಿ ಜಾತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನೇಕಾನಿಪಿ ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ. ಅಮುತ್ರಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಹಾರೋ ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ, ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿಂ. ತತ್ರಾಪಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಹಾರೋ ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ, ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇಧೂಪಪನ್ನೋತಿ, ಇತಿ ಸಾಕಾರಂ ಸಉದ್ದೇಸಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ.

೬೪. ತತ್ಥ ಸಗ್ಗೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಅಪಾಯೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಲೋಭಾದಯೋ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಯೇ ವಾ ಪನ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಯೇ ವಾ ಪನ ಮನ್ದಾ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉಪಚಿತಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅನುಪಚಿತಾನಿ ಅಮುಕಾಯ ವಾ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸತೇ ವಾ ಕಪ್ಪೇ ವಾ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೇ ವಾ ಉಪಡ್ಢಕಪ್ಪೇ ವಾ ಸಂವಚ್ಛರೇ ವಾ ಉಪಡ್ಢಸಂವಚ್ಛರೇ ವಾ ಮಾಸೇ ವಾ ಪಕ್ಖೇ ವಾ ದಿವಸೇ ವಾ ಮುಹುತ್ತೇ ವಾ ಇಮಿನಾ ಪಮಾದೇನ ವಾ ಪಸಾದೇನ ವಾತಿ. ತಂ ತಂ ಭವಂ ಭಗವಾ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಅಸೇಸಂ ಜಾನಾತಿ, ತತ್ಥ ಯಂ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕೇನ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ ಹೀನೇ ಪಣೀತೇ ಸುವಣ್ಣೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣೇ ಸುಗತೇ ದುಗ್ಗತೇ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಜಾನಾತಿ ಇಮೇ ವತ ಭೋನ್ತೋ ಸತ್ತಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪವಾದಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ತೇ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪನ್ನಾ.

ಇಮೇ ವಾ ಪನ ಭೋನ್ತೋ ಸತ್ತಾ ಕಾಯಸುಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ವಚೀಸುಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಮನೋಸುಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಅರಿಯಾನಂ ಅನುಪವಾದಕಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ತೇ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪನ್ನಾ, ತತ್ಥ ಸಗ್ಗೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಅಪಾಯೂಪಗೇಸು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಏವರೂಪಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಮುಕಾಯ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯಂ ಉಪಚಿತಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸತೇ ವಾ ಕಪ್ಪೇ ವಾ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೇ ವಾ ಉಪಡ್ಢಕಪ್ಪೇ ವಾ ಸಂವಚ್ಛರೇ ವಾ ಉಪಡ್ಢಸಂವಚ್ಛರೇ ವಾ ಮಾಸೇ ವಾ ಪಕ್ಖೇ ವಾ ದಿವಸೇ ವಾ ಮುಹುತ್ತೇ ವಾ ಇಮಿನಾ ಪಮಾದೇನ ವಾ ಪಸಾದೇನ ವಾತಿ. ಇಮಾನಿ ಭಗವತೋ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ – ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಞ್ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಚ ಅಟ್ಠಮಂ ನವಮಂ ತಥಾಗತಬಲಂ.

ಇತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಪತ್ತಾ ವಿದಿತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ನಿಹತೋ ಮಾರೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇ, ಇದಂ ಭಗವತೋ ದಸಮಂ ಬಲಂ ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಕ್ಖಯಂ ಞಾಣಂ. ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋತಿ.

ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ.