೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ

೫೦. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ? ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂಮೂಲಾ, ಯೇ ಚೇಕತ್ಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಮುನಿನಾ’’ತಿ.

ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇ ಯತ್ತಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನಿ. ಯಥಾ ಆವಟ್ಟೇ ಹಾರೇ ಬಹುಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತೀತಿ. ತತ್ಥ ಸಮಾರೋಪನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ವೇವಚನಂ, ಭಾವನಾ, ಪಹಾನಮಿತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪದಟ್ಠಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ?

‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ;

ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ತಸ್ಸ ಕಿಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ? ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ – ಕಾಯಸುಚರಿತಂ ವಚೀಸುಚರಿತಂ ಮನೋಸುಚರಿತಂ – ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ; ತತ್ಥ ಯಂ ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ವಾಚಸಿಕಞ್ಚ ಸುಚರಿತಂ, ಅಯಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ. ಮನೋಸುಚರಿತೇ ಯಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ. ಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಥೋ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ಸಮಥಸ್ಸ ಫಲಂ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಫಲಂ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ವನಂ ವನಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಕಿಞ್ಚ ವನಂ? ಕೋ ಚ ವನಥೋ? ವನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ, ತಣ್ಹಾ ವನಥೋ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ವನಂ ನಾಮ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ. ವನಥೋ ನಾಮ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೋ ‘‘ಅಹೋ ಚಕ್ಖು, ಅಹೋ ಸೋತಂ, ಅಹೋ ಘಾನಂ, ಅಹೋ ಜಿವ್ಹಾ, ಅಹೋ ಕಾಯೋ, ಇತಿ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ವನಂ ನಾಮ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾನಿ. ಯಂ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಂಯೋಜನಂ, ಅಯಂ ವನಥೋ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ವನಂ ನಾಮ ಅನುಸಯೋ. ವನಥೋ ನಾಮ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಛೇತ್ವಾ ವನಞ್ಚ ವನಥಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ.

೫೧. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವೇವಚನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ? ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಫಲಂ; ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಫಲಂ. ಇದಂ ವೇವಚನಂ. ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ; ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ. ಇದಂ ವೇವಚನಂ. ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ; ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ತೇಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ. ಇದಂ ವೇವಚನಂ. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಞ್ಞಾಬಲಂ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಞಾಣಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ತೀರಣಾ, ಸನ್ತೀರಣಾ, ಹಿರೀ, ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಂ, ಇದಂ ವೇವಚನಂ. ಅಯಂ ವೇವಚನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭಾವನಾಯ ಸಮಾರೋಪನಾ? ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ, ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ’’. ಆತಾಪೀತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸತಿಮಾತಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಏವಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಚತುನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಚತೂಸು ಇದ್ಧಿಪಾದೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ಬೋಧಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಯಂ ಭಾವನಾಯ ಸಮಾರೋಪನಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಹಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ? ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಕಬಳೀಕಾರೋ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಾಮುಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ಕಾಮಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಕಾಮಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಕಾಮೋಘಞ್ಚ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ರೂಪೂಪಿಕಾ [ರೂಪುಪಿಕಾ (ಕ.) ಏವಮುಪರಿಪಿ] ಚಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ರೂಪಧಾತುಯಂ ಚಸ್ಸ ರಾಗೋ ಪಹೀನೋ ಭವತಿ, ನ ಚ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಫಸ್ಸೋ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಭವೂಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ಭವಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಭವಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಭವೋಘಞ್ಚ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ದೋಸಸಲ್ಲೇನ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ವೇದನೂಪಿಕಾ ಚಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವೇದನಾಧಾತುಯಂ ಚಸ್ಸ ರಾಗೋ ಪಹೀನೋ ಭವತಿ, ನ ಚ ದೋಸಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ದಿಟ್ಠೋಘಞ್ಚ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ಮಾನಸಲ್ಲೇನ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ಸಞ್ಞೂಪಿಕಾ ಚಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಞ್ಞಾಧಾತುಯಂ ಚಸ್ಸ ರಾಗೋ ಪಹೀನೋ ಭವತಿ, ನ ಚ ಭಯಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅನತ್ತನಿ [ಅನತ್ತನಿಯೇ (ಸೀ.) ಪಸ್ಸ ಅ. ನಿ. ೪.೪೯] ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಚಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನೇನ ಚ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೇನ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಚ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಅವಿಜ್ಜೋಘಞ್ಚ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ಮೋಹಸಲ್ಲೇನ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ಸಙ್ಖಾರೂಪಿಕಾ ಚಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಙ್ಖಾರಧಾತುಯಂ ಚಸ್ಸ ರಾಗೋ ಪಹೀನೋ ಭವತಿ, ನ ಚ ಮೋಹಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ಪಹಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ.

ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ –

‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಂ ಮೂಲಾ, ಯೇ ಚೇಕತ್ಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಮುನಿನಾ;

ತೇ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ, ಏಸ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ.

ನಿಯುತ್ತೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ.

ನಿಟ್ಠಿತೋ ಚ ಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ.