೧೪. ಪೋಸಾಲಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ

೮೧. ಯೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಪೋಸಾಲೋ]

ಅನೇಜೋ ಛಿನ್ನಸಂಸಯೋ;

ಪಾರಗುಂ [ಪಾರಗೂ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)] ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಅತ್ಥಿ ಪಞ್ಹೇನ ಆಗಮಂ.

ಯೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತೀತಿ. ಯೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ. ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವಂ. ಅತೀತಂ ಆದಿಸತೀತಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಆದಿಸತಿ, ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಆದಿಸತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಆದಿಸತಿ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ? ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತೀತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ಆದಿಸತಿ, ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ಪಞ್ಚಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ದಸಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ವೀಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ಚತ್ತಾಲೀಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ, ಜಾತಿಸತಮ್ಪಿ…ಪೇ… ಜಾತಿಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ… ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ… ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ… ಅನೇಕೇಪಿ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ… ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಆದಿಸತಿ – ‘‘ಅಮುತ್ರಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಹಾರೋ ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ, ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿಂ; ತತ್ರಾಪಾಸಿಂ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಹಾರೋ ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ, ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇಧೂಪಪನ್ನೋ’’ತಿ. ಇತಿ ಸಾಕಾರಂ ಸಉದ್ದೇಸಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಆದಿಸತಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ಪರೇಸಂ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ? ಭಗವಾ ಪರೇಸಂ ಅತೀತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ಆದಿಸತಿ, ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ ಆದಿಸತಿ…ಪೇ… ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಆದಿಸತಿ – ‘‘ಅಮುತ್ರಾಸಿ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಹಾರೋ ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ, ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿ; ತತ್ರಾಪಾಸಿ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಏವಮಾಹಾರೋ ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ, ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇಧೂಪಪನ್ನೋ’’ತಿ. ಇತಿ ಸಾಕಾರಂ ಸಉದ್ದೇಸಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಆದಿಸತಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಪರೇಸಂ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ.

ಭಗವಾ ಪಞ್ಚ ಜಾತಕಸತಾನಿ ಭಾಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ, ಮಹಾಪದಾನಿಯಸುತ್ತನ್ತಂ [ಮಹಾಧನಿಯಸುತ್ತಂ (ಸ್ಯಾ.)] ಭಾಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ, ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಿಯಸುತ್ತನ್ತಂ ಭಾಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ, ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಿಯಸುತ್ತನ್ತಂ ಭಾಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ, ಮಘದೇವಿಯಸುತ್ತನ್ತಂ ಭಾಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ.

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಅತೀತಂ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತಾನುಸಾರಿಞಾಣಂ [ಸತಾನುಸ್ಸರಿಯಞಾಣಂ (ಕ.) ಪಸ್ಸ ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೭] ಹೋತಿ. ಸೋ ಯಾವತಕಂ ಆಕಙ್ಖತಿ ತಾವತಕಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ. ಅನಾಗತಞ್ಚ ಖೋ, ಚುನ್ದ…ಪೇ… ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬೋಧಿಜಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ – ‘ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’’ತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಂ [ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಞಾಣಂ (ಕ.) ಅಟ್ಠಕಥಾ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬಾ] ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ, ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರೇ ಞಾಣಂ [ಯಮಕಪಾಟಿಹಿರಿಯಞಾಣಂ (ಸ್ಯಾ.)] ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ, ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ, ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಸಙ್ಗಮಪ್ಪಟಿಹತಮನಾವರಣಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಆದಿಸತಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಆದಿಸತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಆದಿಸತಿ ಆಚಿಕ್ಖತಿ ದೇಸೇತಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತಿ ವಿವರತಿ ವಿಭಜತಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ ಪಕಾಸೇತೀತಿ – ಯೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ.

ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಪೋಸಾಲೋತಿ. ಇಚ್ಚಾತಿ ಪದಸನ್ಧಿ…ಪೇ… ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಂ…ಪೇ… ಪೋಸಾಲೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ನಾಮಂ…ಪೇ… ಅಭಿಲಾಪೋತಿ – ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಪೋಸಾಲೋ.

ಅನೇಜೋ ಛಿನ್ನಸಂಸಯೋತಿ ಏಜಾ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ. ಯೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋ…ಪೇ… ಅಭಿಜ್ಝಾ ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ. ಸಾ ಏಜಾ ತಣ್ಹಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಹೀನಾ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ಅನಭಾವಂಕತಾ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ. ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ಅನೇಜೋ. ಏಜಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನೇಜೋ. ಭಗವಾ ಲಾಭೇಪಿ ನ ಇಞ್ಜತಿ…ಪೇ… ದುಕ್ಖೇಪಿ ನ ಇಞ್ಜತಿ ನ ಚಲತಿ ನ ವೇಧತಿ ನಪ್ಪವೇಧತಿ ನ ಸಮ್ಪವೇಧತೀತಿ ಅನೇಜೋ. ಛಿನ್ನಸಂಸಯೋತಿ ಸಂಸಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ. ದುಕ್ಖೇ ಕಙ್ಖಾ…ಪೇ… ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಲೇಖೋ. ಸೋ ಸಂಸಯೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಹೀನೋ ಛಿನ್ನೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ ವೂಪಸನ್ತೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಞಾಣಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢೋ. ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ಛಿನ್ನಸಂಸಯೋತಿ – ಅನೇಜೋ ಛಿನ್ನಸಂಸಯೋ.

ಪಾರಗುಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂ ಪಹಾನಪಾರಗೂ ಭಾವನಾಪಾರಗೂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಾರಗೂ ಸಮಾಪತ್ತಿಪಾರಗೂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ… ಜಾತಿಮರಣಸಂಸಾರೋ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ – ಪಾರಗೂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ.

ಅತ್ಥಿ ಪಞ್ಹೇನ ಆಗಮನ್ತಿ ಪಞ್ಹೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಆಗತೋಮ್ಹಿ…ಪೇ… ‘‘ವಹಸ್ಸೇತಂ ಭಾರ’’ನ್ತಿ – ಅತ್ಥಿ ಪಞ್ಹೇನ ಆಗಮಂ. ತೇನಾಹ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ –

‘‘ಯೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ, [ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಪೋಸಾಲೋ]

ಅನೇಜೋ ಛಿನ್ನಸಂಸಯೋ;

ಪಾರಗುಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಅತ್ಥಿ ಪಞ್ಹೇನ ಆಗಮ’’ನ್ತಿ.

೮೨. ವಿಭೂತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಕಾಯಪ್ಪಹಾಯಿನೋ;

ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ, ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತೋ;

ಞಾಣಂ ಸಕ್ಕಾನುಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಕಥಂ ನೇಯ್ಯೋ ತಥಾವಿಧೋ.

ವಿಭೂತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ಕತಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ? ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಾ ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತಂ – ಅಯಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾ. ವಿಭೂತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ [ಲಾಭಿಸ್ಸ (ಸ್ಯಾ.)] ರೂಪಸಞ್ಞಾ ವಿಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಗತಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ ವೀತಿವತ್ತಾತಿ – ವಿಭೂತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸ.

ಸಬ್ಬಕಾಯಪ್ಪಹಾಯಿನೋತಿ ಸಬ್ಬೋ ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಪಹೀನೋ, ತದಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹೀನೋ ತಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯೋತಿ – ಸಬ್ಬಕಾಯಪ್ಪಹಾಯಿನೋ.

ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ, ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತೋತಿ. ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ. ಕಿಂಕಾರಣಾ? ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ. ಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತಿ, ವಿಭಾವೇತಿ, ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ, ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತಿ – ತಂಕಾರಣಾ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತೀತಿ – ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತೋ.

ಞಾಣಂ ಸಕ್ಕಾನುಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ. ಸಕ್ಕಾತಿ – ಸಕ್ಕೋ. ಭಗವಾ ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿಪಿ ಸಕ್ಕೋ …ಪೇ… ಪಹೀನಭಯಭೇರವೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋತಿಪಿ ಸಕ್ಕೋ. ಞಾಣಂ ಸಕ್ಕಾನುಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ತಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಪಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ. ‘‘ಕೀದಿಸಂ ಕಿಂಸಣ್ಠಿತಂ ಕಿಂಪಕಾರಂ ಕಿಂಪಟಿಭಾಗಂ ಞಾಣಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ – ಞಾಣಂ ಸಕ್ಕಾನುಪುಚ್ಛಾಮಿ.

ಕಥಂ ನೇಯ್ಯೋ ತಥಾವಿಧೋತಿ ಕಥಂ ಸೋ ನೇತಬ್ಬೋ ವಿನೇತಬ್ಬೋ ಅನುನೇತಬ್ಬೋ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬೋ ನಿಜ್ಝಾಪೇತಬ್ಬೋ ಪೇಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ ಪಸಾದೇತಬ್ಬೋ? ಕಥಂ ತೇನ [ಕಥಮಸ್ಸ (ಸ್ಯಾ.)] ಉತ್ತರಿ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ? ತಥಾವಿಧೋತಿ ತಥಾವಿಧೋ ತಾದಿಸೋ ತಸ್ಸಣ್ಠಿತೋ ತಪ್ಪಕಾರೋ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಯೋ ಸೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀತಿ – ಕಥಂ ನೇಯ್ಯೋ ತಥಾವಿಧೋ. ತೇನಾಹ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ –

‘‘ವಿಭೂತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಕಾಯಪ್ಪಹಾಯಿನೋ;

ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ, ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತೋ;

ಞಾಣಂ ಸಕ್ಕಾನುಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಕಥಂ ನೇಯ್ಯೋ ತಥಾವಿಧೋ’’ತಿ.

೮೩. ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ, [ಪೋಸಾಲಾತಿ ಭಗವಾ]

ಅಭಿಜಾನಂ ತಥಾಗತೋ;

ತಿಟ್ಠನ್ತಮೇನಂ ಜಾನಾತಿ, ಧಿಮುತ್ತಂ ತಪ್ಪರಾಯಣಂ;

ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸಬ್ಬಾತಿ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಜಾನಾತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಜಾನಾತಿ. ಕಥಂ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಜಾನಾತಿ? ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ರೂಪುಪಯಂ [ರೂಪೂಪಾಯಂ (ಸ್ಯಾ. ಕ.) ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೩] ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ [ತಿಟ್ಠತಿ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)], ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ರೂಪಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವೇದನುಪಯಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಸಞ್ಞುಪಯಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾರುಪಯಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಜಾನಾತಿ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಜಾನಾತಿ? ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ – ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ದೇವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ. ಅಯಂ ಪಠಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ.

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೇವಾ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ.

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೇವಾ ಆಭಸ್ಸರಾ. ಅಯಂ ತತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ.

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಏಕತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೇವಾ ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ. ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೀ [ಚತುತ್ಥಾ (ಸ್ಯಾ.) ಪಸ್ಸ ಅ. ನಿ. ೭.೪೪] ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ.

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ, ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾ. ಅಯಂ ಪಞ್ಚಮೀ [ಪಞ್ಚಮಾ (ಸ್ಯಾ.)] ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ.

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾ. ಅಯಂ ಛಟ್ಠೀ [ಛಟ್ಠೋ (ಸ್ಯಾ.)] ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ.

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೂಪಗಾ. ಅಯಂ ಸತ್ತಮೀ [ಸತ್ತಮಾ (ಸ್ಯಾ.)] ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ’’. ಏವಂ ಭಗವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಜಾನಾತೀತಿ – ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ.

ಪೋಸಾಲಾತಿ ಭಗವಾತಿ. ಪೋಸಾಲಾತಿ ಭಗವಾ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ನಾಮೇನ ಆಲಪತಿ. ಭಗವಾತಿ ಗಾರವಾಧಿವಚನಮೇತಂ…ಪೇ… ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಯದಿದಂ ಭಗವಾತಿ – ಪೋಸಾಲಾತಿ ಭಗವಾ.

ಅಭಿಜಾನಂ ತಥಾಗತೋತಿ. ಅಭಿಜಾನನ್ತಿ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ವಿಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ತಥಾಗತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಅತೀತಂ ಚೇಪಿ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಹೋತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ನ ತಂ ತಥಾಗತೋ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ. ಅತೀತಂ ಚೇಪಿ, ಚುನ್ದ, ಹೋತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ನ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ. ಅತೀತಂ ಚೇಪಿ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಹೋತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ತತ್ರ ಕಾಲಞ್ಞೂ ತಥಾಗತೋ ಹೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾಯ. ಅನಾಗತಂ ಚೇಪಿ, ಚುನ್ದ, ಹೋತಿ…ಪೇ… ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚೇಪಿ, ಚುನ್ದ, ಹೋತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ನ ತಂ ತಥಾಗತೋ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚೇಪಿ, ಚುನ್ದ, ಹೋತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ನ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚೇಪಿ, ಚುನ್ದ, ಹೋತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ತತ್ರ ಕಾಲಞ್ಞೂ ತಥಾಗತೋ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾಯ. ಇತಿ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಥಾಗತೋ ಕಾಲವಾದೀ ಭೂತವಾದೀ ಅತ್ಥವಾದೀ ಧಮ್ಮವಾದೀ ವಿನಯವಾದೀ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಯಂ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮಾರಕಸ್ಸ ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸ್ಸ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಞ್ಚ, ಚುನ್ದ, ರತ್ತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಭಾಸತಿ ಲಪತಿ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾವಾದೀ, ಚುನ್ದ, ತಥಾಗತೋ ತಥಾಕಾರೀ; ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ. ಇತಿ ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸದೇವಕೇ, ಚುನ್ದ, ಲೋಕೇ ಸಮಾರಕೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಕೇ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ತಥಾಗತೋ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥುದಸೋ ವಸವತ್ತೀ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ – ಅಭಿಜಾನಂ ತಥಾಗತೋ.

ತಿಟ್ಠನ್ತಮೇನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಭಗವಾ ಇಧತ್ಥಞ್ಞೇವ [ಇಧಟ್ಠಞ್ಞೇವ (ಸ್ಯಾ.)] ಜಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ – ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಭಗವಾ ಇಧತ್ಥಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ – ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಭಗವಾ ಇಧತ್ಥಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ – ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಭಗವಾ ಇಧತ್ಥಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ – ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಭಗವಾ ಇಧತ್ಥಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ – ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಇಧ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ – ‘ತಥಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಥಾ ಚ ಇರಿಯತಿ, ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರೂಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’ತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ – ‘ತಥಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ತಥಾ ಚ ಇರಿಯತಿ ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರೂಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’ತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ – ‘ತಥಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ತಥಾ ಚ ಇರಿಯತಿ ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರೂಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’ತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ – ‘ತಥಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ತಥಾ ಚ ಇರಿಯತಿ ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರೂಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’ತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ – ‘ತಥಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ತಥಾ ಚ ಇರಿಯತಿ ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರೂಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’ತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏವಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ – ‘ತಥಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ತಥಾ ಚ ಇರಿಯತಿ ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರೂಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’’ತಿ – ತಿಟ್ಠನ್ತಮೇನಂ ಜಾನಾತಿ.

ಧಿಮುತ್ತಂ ತಪ್ಪರಾಯಣನ್ತಿ. ಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ. ಧಿಮುತ್ತನ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಧಿಮುತ್ತಂ ತತ್ರಾಧಿಮುತ್ತಂ ತದಧಿಮುತ್ತಂ ತದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ. ಅಥ ವಾ, ಭಗವಾ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸದ್ದಾಧಿಮುತ್ತೋ ಗನ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೋ ರಸಾಧಿಮುತ್ತೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಧಿಮುತ್ತೋ ಕುಲಾಧಿಮುತ್ತೋ ಗಣಾಧಿಮುತ್ತೋ ಆವಾಸಾಧಿಮುತ್ತೋ ಲಾಭಾಧಿಮುತ್ತೋ ಯಸಾಧಿಮುತ್ತೋ ಪಸಂಸಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸುಖಾಧಿಮುತ್ತೋ ಚೀವರಾಧಿಮುತ್ತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸೇನಾಸನಾಧಿಮುತ್ತೋ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸುತ್ತನ್ತಾಧಿಮುತ್ತೋ ವಿನಯಾಧಿಮುತ್ತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತೋ ಆರಞ್ಞಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ತೇಚೀವರಿಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸಪದಾನಚಾರಿಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ಖಲುಪಚ್ಛಾಭತ್ತಿಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ನೇಸಜ್ಜಿಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ಯಥಾಸನ್ಥತಿಕಙ್ಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ತತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾಧಿಮುತ್ತೋಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಾಧಿಮುತ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಾಧಿಮುತ್ತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಾಧಿಮುತ್ತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಾಧಿಮುತ್ತೋ’’ತಿಧಿಮುತ್ತಂ.

ತಪ್ಪರಾಯಣನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಮಯಂ ತಪ್ಪರಾಯಣಂ ಕಮ್ಮಪರಾಯಣಂ ವಿಪಾಕಪರಾಯಣಂ ಕಮ್ಮಗರುಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗರುಕಂ. ಅಥ ವಾ, ಭಗವಾ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಪರಾಯಣೋ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ – ಧಿಮುತ್ತಂ ತಪ್ಪರಾಯಣಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ, [ಪೋಸಾಲಾತಿ ಭಗವಾ]

ಅಭಿಜಾನಂ ತಥಾಗತೋ;

ತಿಟ್ಠನ್ತಮೇನಂ ಜಾನಾತಿ, ಧಿಮುತ್ತಂ ತಪ್ಪರಾಯಣ’’ನ್ತಿ.

೮೪. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಂ ಞತ್ವಾ, ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನಂ ಇತಿ;

ಏವಮೇತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ, ತತೋ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತಿ;

ಏತಂ ಞಾಣಂ ತಥಂ ತಸ್ಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುಸೀಮತೋ.

ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮ್ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಂವತ್ತನಿಕೋ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಂವತ್ತನಿಕಂ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮ್ಭವೋತಿ ಞತ್ವಾ, ಲಗ್ಗನನ್ತಿ ಞತ್ವಾ, ಬನ್ಧನನ್ತಿ ಞತ್ವಾ, ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ಞತ್ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ತುಲಯಿತ್ವಾ ತೀರಯಿತ್ವಾ ವಿಭಾವಯಿತ್ವಾ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾತಿ – ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಂ ಞತ್ವಾ.

ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನಂ ಇತೀತಿ ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅರೂಪರಾಗೋ. ಅರೂಪರಾಗೇನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಲಗ್ಗಂ ಲಗ್ಗಿತಂ ಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಅರೂಪರಾಗಂ ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಞತ್ವಾ, ಲಗ್ಗನನ್ತಿ ಞತ್ವಾ, ಬನ್ಧನನ್ತಿ ಞತ್ವಾ, ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ಞತ್ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ತುಲಯಿತ್ವಾ ತೀರಯಿತ್ವಾ ವಿಭಾವಯಿತ್ವಾ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ. ಇತೀತಿ ಪದಸನ್ಧಿ ಪದಸಂಸಗ್ಗೋ ಪದಪಾರಿಪೂರೀ ಅಕ್ಖರಸಮವಾಯೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾ ಪದಾನುಪುಬ್ಬತಾಪೇತಂ ಇತೀತಿ – ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನಂ ಇತಿ.

ಏವಮೇತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏವಂ ಏತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ತುಲಯಿತ್ವಾ ತೀರಯಿತ್ವಾ ವಿಭಾವಯಿತ್ವಾ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾತಿ – ಏವಮೇತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ.

ತತೋ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಜಾತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ರೋಗತೋ…ಪೇ… ನಿಸ್ಸರಣತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ ದಕ್ಖತಿ ಓಲೋಕೇತಿ ನಿಜ್ಝಾಯತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೀತಿ – ತತೋ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತಿ.

ಏತಂ ಞಾಣಂ ತಥಂ ತಸ್ಸಾತಿ ಏತಂ ಞಾಣಂ ತಚ್ಛಂ ಭೂತಂ ಯಾಥಾವಂ ಅವಿಪರೀತಂ ತಸ್ಸಾತಿ – ಏತಂ ಞಾಣಂ ತಥಂ ತಸ್ಸ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುಸೀಮತೋತಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬಾಹಿತತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ…ಪೇ… ಅಸಿತೋ ತಾದಿ ಪವುಚ್ಚತೇ ಸ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುಸೀಮತೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಗತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಅಸಚ್ಛಿಕತಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ವಸನ್ತಿ ಸಂವಸನ್ತಿ ಆವಸನ್ತಿ ಪರಿವಸನ್ತಿ; ಅರಹಾ ವುಸಿತವಾ ಕತಕರಣೀಯೋ ಓಹಿತಭಾರೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಸದತ್ಥೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತೋ; ಸೋ ವುತ್ಥವಾಸೋ ಚಿಣ್ಣಚರಣೋ…ಪೇ… ಜಾತಿಮರಣಸಂಸಾರೋ; ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ – ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುಸೀಮತೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಂ ಞತ್ವಾ, ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನಂ ಇತಿ;

ಏವಮೇತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ, ತತೋ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತಿ;

ಏತಂ ಞಾಣಂ ತಥಂ ತಸ್ಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುಸೀಮತೋ’’ತಿ.

ಸಹ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನಾ…ಪೇ… ಸತ್ಥಾ ಮೇ, ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ, ಸಾವಕೋಹಮಸ್ಮೀತಿ.

ಪೋಸಾಲಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ಚುದ್ದಸಮೋ.