೨. ಅದ್ಧಾನವಗ್ಗೋ

೧. ಧಮ್ಮಸನ್ತತಿಪಞ್ಹೋ

೧. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಏವ ಸೋ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ? ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ಸೋ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಯದಾ ತ್ವಂ ದಹರೋ ತರುಣೋ ಮನ್ದೋ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ ಅಹೋಸಿ, ಸೋ ಯೇವ ತ್ವಂ ಏತರಹಿ ಮಹನ್ತೋ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅಞ್ಞೋ ಸೋ ದಹರೋ ತರುಣೋ ಮನ್ದೋ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ ಅಹೋಸಿ, ಅಞ್ಞೋ ಅಹಂ ಏತರಹಿ ಮಹನ್ತೋ’’ತಿ. ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಾತಾತಿಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಿತಾತಿಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಆಚರಿಯೋತಿಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸಿಪ್ಪವಾತಿಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸೀಲವಾತಿಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಞ್ಞವಾತಿಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಞ್ಞಾ ಏವ ಕಲಲಸ್ಸ ಮಾತಾ, ಅಞ್ಞಾ ಅಬ್ಬುದಸ್ಸ ಮಾತಾ, ಅಞ್ಞಾ ಪೇಸಿಯಾ ಮಾತಾ, ಅಞ್ಞಾ ಘನಸ್ಸ ಮಾತಾ, ಅಞ್ಞಾ ಖುದ್ದಕಸ್ಸ ಮಾತಾ, ಅಞ್ಞಾ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಮಾತಾ, ಅಞ್ಞೋ ಸಿಪ್ಪಂ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಸಿಕ್ಖಿತೋ ಭವತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾದಾ ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ. ತ್ವಂ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಕಿಂ ವದೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ? ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಅಹಞ್ಞೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದಹರೋ ಅಹೋಸಿಂ ತರುಣೋ ಮನ್ದೋ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ, ಅಹಞ್ಞೇವ ಏತರಹಿ ಮಹನ್ತೋ, ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಪದೀಪಂ ಪದೀಪೇಯ್ಯ, ಕಿಂ ಸೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಪದೀಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಪದೀಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಾ ಪುರಿಮೇ ಯಾಮೇ ಅಚ್ಚಿ, ಸಾ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಯಾಮೇ ಅಚ್ಚೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಯಾ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಯಾಮೇ ಅಚ್ಚಿ, ಸಾ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ಅಚ್ಚೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಞ್ಞೋ ಸೋ ಅಹೋಸಿ ಪುರಿಮೇ ಯಾಮೇ ಪದೀಪೋ, ಅಞ್ಞೋ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಯಾಮೇ ಪದೀಪೋ, ಅಞ್ಞೋ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ಪದೀಪೋ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ, ತಂ ಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಪದೀಪಿತೋ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಧಮ್ಮಸನ್ತತಿ ಸನ್ದಹತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ವಿಯ ಸನ್ದಹತಿ, ತೇನ ನ ಚ ಸೋ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ, ಪುರಿಮವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪಚ್ಛಿಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಖೀರಂ ದುಯ್ಹಮಾನಂ ಕಾಲನ್ತರೇನ ದಧಿ ಪರಿವತ್ತೇಯ್ಯ, ದಧಿತೋ ನವನೀತಂ, ನವನೀತತೋ ಘತಂ ಪರಿವತ್ತೇಯ್ಯ, ಯೋ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಯಂ ಯೇವ ಖೀರಂ ತಂ ಯೇವ ದಧಿ, ಯಂ ಯೇವ ದಧಿ ತಂ ಯೇವ ನವನೀತಂ, ಯಂ ಯೇವ ನವನೀತಂ ತಂ ಯೇವ ಘತ’ನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ, ತಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮ್ಭೂತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಧಮ್ಮಸನ್ತತಿ ಸನ್ದಹತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ವಿಯ ಸನ್ದಹತಿ, ತೇನ ನ ಚ ಸೋ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ, ಪುರಿಮವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪಚ್ಛಿಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಧಮ್ಮಸನ್ತತಿಪಞ್ಹೋ ಪಠಮೋ.

೨. ಪಟಿಸನ್ದಹನಪಞ್ಹೋ

೨. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ನ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ಜಾನಾತಿ ಸೋ ‘ನ ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ನ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ಜಾನಾತಿ ಸೋ ‘ನ ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ. ‘‘ಕಥಂ, ಭನ್ತೇ, ಜಾನಾತೀ’’ತಿ? ‘‘ಯೋ ಹೇತು ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಟಿಸನ್ದಹನಾಯ, ತಸ್ಸ ಹೇತುಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪರಮಾ ಜಾನಾತಿ ಸೋ ‘ನ ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಸ್ಸಕೋ ಗಹಪತಿಕೋ ಕಸಿತ್ವಾ ಚ ವಪಿತ್ವಾ ಚ ಧಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪರಿಪೂರೇಯ್ಯ. ಸೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ನೇವ ಕಸ್ಸೇಯ್ಯ ನ ವಪ್ಪೇಯ್ಯ, ಯಥಾಸಮ್ಭತಞ್ಚ ಧಞ್ಞಂ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ ವಿಸಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯಂ ವಾ ಕರೇಯ್ಯ, ಜಾನೇಯ್ಯ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಸ್ಸಕೋ ಗಹಪತಿಕೋ ‘ನ ಮೇ ಧಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸತೀ’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಥಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೋ ಹೇತು ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಧಞ್ಞಾಗಾರಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಣಾಯ, ತಸ್ಸ ಹೇತುಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪರಮಾ ಜಾನಾತಿ ‘ನ ಮೇ ಧಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸತೀ’’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಹೇತು ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಟಿಸನ್ದಹನಾಯ, ತಸ್ಸ ಹೇತುಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪರಮಾ ಜಾನಾತಿ ಸೋ ‘ನ ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಪಟಿಸನ್ದಹನಪಞ್ಹೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಞಾಣಪಞ್ಞಾಪಞ್ಹೋ

೩. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಯಞ್ಞೇವ ಞಾಣಂ ಸಾ ಯೇವ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಞ್ಞೇವ ಞಾಣಂ ಸಾ ಯೇವ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ತಞ್ಞೇವ ಞಾಣಂ ಸಾ ಯೇವ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಕಿಂ ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯ ಸೋ, ಉದಾಹು ನ ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಕತ್ಥಚಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಕತ್ಥಚಿ ನ ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕುಹಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಅಞ್ಞಾತಪುಬ್ಬೇಸು ವಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಿಪ್ಪಟ್ಠಾನೇಸು, ಅಗತಪುಬ್ಬಾಯ ವಾ ದಿಸಾಯ, ಅಸ್ಸುತಪುಬ್ಬಾಯ ವಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕುಹಿಂ ನ ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಯಂ ಖೋ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ ವಾ, ತಹಿಂ ನ ಸಮ್ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಮೋಹೋ ಪನಸ್ಸ, ಭನ್ತೇ, ಕುಹಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ? ‘‘ಮೋಹೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಞಾಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತೇ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಅನ್ಧಕಾರಗೇಹೇ ಪದೀಪಂ ಆರೋಪೇಯ್ಯ, ತತೋ ಅನ್ಧಕಾರೋ ನಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಆಲೋಕೋ ಪಾತುಭವೇಯ್ಯ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಞಾಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತೇ ಮೋಹೋ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಪಞ್ಞಾ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಕುಹಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ? ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಿ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕಿಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯಂ ಪನ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ ವಾ, ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಪನೇತಂ ಬ್ರೂಸಿ ‘ಪಞ್ಞಾ ಸಕಿಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯಂ ಪನ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ ವಾ, ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿ, ತಸ್ಸ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ರತ್ತಿಂ ಲೇಖಂ ಪೇಸೇತುಕಾಮೋ ಲೇಖಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಪದೀಪಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಲೇಖಂ ಲಿಖಾಪೇಯ್ಯ, ಲಿಖಿತೇ ಪನ ಲೇಖೇ ಪದೀಪಂ ವಿಜ್ಝಾಪೇಯ್ಯ, ವಿಜ್ಝಾಪಿತೇಪಿ ಪದೀಪೇ ಲೇಖಂ ನ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಞಾ ಸಕಿಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯಂ ಪನ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ ವಾ, ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರತ್ಥಿಮೇಸು ಜನಪದೇಸು ಮನುಸ್ಸಾ ಅನುಘರಂ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಉದಕಘಟಕಾನಿ ಠಪೇನ್ತಿ ಆಲಿಮ್ಪನಂ ವಿಜ್ಝಾಪೇತುಂ, ಘರೇ ಪದಿತ್ತೇ ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಉದಕಘಟಕಾನಿ ಘರಸ್ಸೂಪರಿ ಖಿಪನ್ತಿ, ತತೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘ಪುನ ತೇಹಿ ಘಟೇಹಿ ಘಟಕಿಚ್ಚಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅಲಂ ತೇಹಿ ಘಟೇಹಿ, ಕಿಂ ತೇಹಿ ಘಟೇಹೀ’’ತಿ? ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಚ ಉದಕಘಟಕಾನಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಥಾ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ, ಏವಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಅಗ್ಗಿ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಉದಕಘಟಕೇಹಿ ಅಗ್ಗಿ ವಿಜ್ಝಾಪೀಯತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ವಿಜ್ಝಾಪಿಯನ್ತಿ, ವಿಜ್ಝಾಪಿತಾಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಪುನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಞಾ ಸಕಿಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯಂ ಪನ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ ವಾ, ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಜ್ಜೋ ಪಞ್ಚಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಿಲಾನಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಾನಿ ಪಞ್ಚಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಪಿಸಿತ್ವಾ [ಪಿಂಸಿತ್ವಾ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಗಿಲಾನಕಂ ಪಾಯೇಯ್ಯ, ತೇಹಿ ಚ ದೋಸಾ ನಿದ್ಧಮೇಯ್ಯುಂ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತಸ್ಸ ವೇಜ್ಜಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘ಪುನ ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಮೂಲಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಭೇಸಜ್ಜಕಿಚ್ಚಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅಲಂ ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಮೂಲಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ, ಕಿಂ ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಮೂಲಭೇಸಜ್ಜೇಹೀ’’ತಿ? ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಚಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾನಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಯಥಾ ವೇಜ್ಜೋ, ಏವಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಬ್ಯಾಧಿ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಬ್ಯಾಧಿತೋ ಪುರಿಸೋ, ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪಞ್ಚಮೂಲಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ದೋಸಾ ನಿದ್ಧನ್ತಾ, ದೋಸೇ ನಿದ್ಧನ್ತೇ ಗಿಲಾನೋ ಅರೋಗೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ನಿದ್ಧಮೀಯನ್ತಿ, ನಿದ್ಧಮಿತಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಪುನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಞಾ ಸಕಿಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯಂ ಪನ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ ವಾ, ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋ ಯೋಧೋ ಪಞ್ಚ ಕಣ್ಡಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಾಮಂ ಓತರೇಯ್ಯ ಪರಸೇನಂ ವಿಜೇತುಂ, ಸೋ ಸಙ್ಗಾಮಗತೋ ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕಣ್ಡಾನಿ ಖಿಪೇಯ್ಯ, ತೇಹಿ ಚ ಪರಸೇನಾ ಭಿಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಯೋಧಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘ಪುನ ತೇಹಿ ಕಣ್ಡೇಹಿ ಕಣ್ಡಕಿಚ್ಚಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅಲಂ ತೇಹಿ ಕಣ್ಡೇಹಿ, ಕಿಂ ತೇಹಿ ಕಣ್ಡೇಹೀ’’ತಿ? ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಚ ಕಣ್ಡಾನಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋ ಯೋಧೋ, ಏವಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪರಸೇನಾ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಣ್ಡೇಹಿ ಪರಸೇನಾ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಭಗ್ಗಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಪುನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಞಾ ಸಕಿಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯಂ ಪನ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ ವಾ, ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಞಾಣಪಞ್ಞಾಪಞ್ಹೋ ತತಿಯೋ.

೪. ಪಟಿಸನ್ದಹನಪುಗ್ಗಲವೇದಿಯನಪಞ್ಹೋ

೪. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ನ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ವೇದೇತಿ ಸೋ ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಂ ವೇದನ’’ನ್ತಿ? ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದೇತಿ, ಕಿಞ್ಚಿ ನ ವೇದೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ವೇದೇತಿ, ಕಿಂ ನ ವೇದೇತೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಾಯಿಕಂ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ಚೇತಸಿಕಂ ವೇದನಂ ನ ವೇದೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಥಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಾಯಿಕಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ಕಥಂ ಚೇತಸಿಕಂ ವೇದನಂ ನ ವೇದೇತೀ’’ತಿ? ‘‘ಯೋ ಹೇತು ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಕಾಯಿಕಾಯ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತಸ್ಸ ಹೇತುಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನುಪರಮಾ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ಯೋ ಹೇತು ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇತಸಿಕಾಯ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತಸ್ಸ ಹೇತುಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪರಮಾ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖವೇದನಂ ನ ವೇದೇತಿ. ಭಾಸಿತಮ್ಪೇತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ – ‘ಸೋ ಏಕಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ ಕಾಯಿಕಂ ನ ಚೇತಸಿಕ’’’ನ್ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಸೋ ನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಅರಹತೋ ಅನುನಯೋ ವಾ ಪಟಿಘೋ ವಾ, ನ ಚ ಅರಹನ್ತೋ ಅಪಕ್ಕಂ ಪಾತೇನ್ತಿ ಪರಿಪಾಕಂ ಆಗಮೇನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ. ಭಾಸಿತಮ್ಪೇತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಥೇರೇನ ಸಾರಿಪುತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ –

‘‘‘ನಾಭಿನನ್ದಾಮಿ ಮರಣಂ, ನಾಭಿನನ್ದಾಮಿ ಜೀವಿತಂ;

ಕಾಲಞ್ಚ ಪಟಿಕಙ್ಖಾಮಿ, ನಿಬ್ಬಿಸಂ ಭತಕೋ ಯಥಾ.

‘‘‘ನಾಭಿನನ್ದಾಮಿ ಮರಣಂ, ನಾಭಿನನ್ದಾಮಿ ಜೀವಿತಂ;

ಕಾಲಞ್ಚ ಪಟಿಕಙ್ಖಾಮಿ, ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಪತಿಸ್ಸತೋ’’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ [ಪಸ್ಸ ಥೇರಗಾ. ೬೫೪].

ಪಟಿಸನ್ದಹನಪುಗ್ಗಲವೇದಿಯನಪಞ್ಹೋ ಚತುತ್ಥೋ.

೫. ವೇದನಾಪಞ್ಹೋ

೫. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಕುಸಲಾ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವಾ’’ತಿ? ‘‘ಸಿಯಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ. ‘‘ಯದಿ, ಭನ್ತೇ, ಕುಸಲಾ ನ ದುಕ್ಖಾ, ಯದಿ ದುಕ್ಖಾ ನ ಕುಸಲಾ, ಕುಸಲಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಧ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ತತ್ತಂ ಅಯೋಗುಳಂ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ದುತಿಯೇ ಹತ್ಥೇ ಸೀತಂ ಹಿಮಪಿಣ್ಡಂ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಉಭೋಪಿ ತೇ ದಹೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಉಭೋಪಿ ತೇ ದಹೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ತೇ ಮಹಾರಾಜ, ಉಭೋಪಿ ಉಣ್ಹಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಉಭೋಪಿ ಸೀತಲಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹಂ ಯದಿ ತತ್ತಂ ದಹತಿ, ನ ಚ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಉಣ್ಹಾ, ತೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಸೀತಲಂ ದಹತಿ, ನ ಚ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಸೀತಲಾ, ತೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಿಸ್ಸ ಪನ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಉಭೋಪಿ ದಹನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಉಣ್ಹಾ, ನ ಚ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಸೀತಲಾ? ಏಕಂ ಉಣ್ಹಂ, ಏಕಂ ಸೀತಲಂ, ಉಭೋಪಿ ತೇ ದಹನ್ತಿ, ತೇನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ‘‘ನಾಹಂ ಪಟಿಬಲೋ ತಯಾ ವಾದಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಲ್ಲಪಿತುಂ, ಸಾಧು ಅತ್ಥಂ ಜಪ್ಪೇಹೀ’’ತಿ. ತತೋ ಥೇರೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಸಂಯುತ್ತಾಯ ಕಥಾಯ ರಾಜಾನಂ ಮಿಲಿನ್ದಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಸಿ –

‘‘ಛಯಿಮಾನಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ, ಇಮಾನಿ ಛ ಛಕ್ಕಾನಿ, ಅತೀತಾಪಿ ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಾ ವೇದನಾ, ಅನಾಗತಾಪಿ ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಾ ವೇದನಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಾ ವೇದನಾ, ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಞ್ಞುಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಸತಂ ವೇದನಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ವೇದನಾಪಞ್ಹೋ ಪಞ್ಚಮೋ.

೬. ನಾಮರೂಪಏಕತ್ತನಾನತ್ತಪಞ್ಹೋ

೬. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೋ ಪಟಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ? ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ನಾಮರೂಪಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಟಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಇಮಂ ಯೇವ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಂ ಯೇವ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ಇಮಿನಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ನಾಮರೂಪೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಸೋಭನಂ ವಾ ಪಾಪಕಂ ವಾ, ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಞ್ಞಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ. ‘‘ಯದಿ, ಭನ್ತೇ, ನ ಇಮಂ ಯೇವ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ನನು ಸೋ ಮುತ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ? ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ನ ಪಟಿಸನ್ದಹೇಯ್ಯ, ಮುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮುತ್ತೋ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಮ್ಬಂ ಅವಹರೇಯ್ಯ, ತಮೇನಂ ಅಮ್ಬಸಾಮಿಕೋ ಗಹೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ ‘ಇಮಿನಾ ದೇವ ಪುರಿಸೇನ ಮಯ್ಹಂ ಅಮ್ಬಾ ಅವಹಟಾ’ತಿ, ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ನಾಹಂ, ದೇವ, ಇಮಸ್ಸ ಅಮ್ಬೇ ಅವಹರಾಮಿ, ಅಞ್ಞೇ ತೇ ಅಮ್ಬಾ, ಯೇ ಇಮಿನಾ ರೋಪಿತಾ, ಅಞ್ಞೇ ತೇ ಅಮ್ಬಾ, ಯೇ ಮಯಾ ಅವಹಟಾ, ನಾಹಂ ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ’ತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ, ಪುರಿಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಬಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಮ್ಬೇನ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಿನಾ ನಾಮರೂಪೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಸೋಭನಂ ವಾ ಪಾಪಕಂ ವಾ, ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಞ್ಞಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮುತ್ತೋ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಲಿಂ ಅವಹರೇಯ್ಯ…ಪೇ… ಉಚ್ಛುಂ ಅವಹರೇಯ್ಯ…ಪೇ… ಯಥಾ ಮಹಾರಾಜ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಹೇಮನ್ತಕಾಲೇ ಅಗ್ಗಿಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ವಿಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ [ವಿಸೀವೇತ್ವಾ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಅವಿಜ್ಝಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ಡಹೇಯ್ಯ [ಉಪಡಹೇಯ್ಯ (ಕ.)], ತಮೇನಂ ಖೇತ್ತಸಾಮಿಕೋ ಗಹೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ ‘ಇಮಿನಾ, ದೇವ, ಪುರಿಸೇನ ಮಯ್ಹಂ ಖೇತ್ತಂ ದಡ್ಢ’ನ್ತಿ. ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ನಾಹಂ, ದೇವ, ಇಮಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ಝಾಪೇಮಿ, ಅಞ್ಞೋ ಸೋ ಅಗ್ಗಿ, ಯೋ ಮಯಾ ಅವಿಜ್ಝಾಪಿತೋ, ಅಞ್ಞೋ ಸೋ ಅಗ್ಗಿ, ಯೇನಿಮಸ್ಸ ಖೇತ್ತಂ ದಡ್ಢಂ, ನಾಹಂ ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ’ತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ, ಪುರಿಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಗ್ಗಿಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಗ್ಗಿನಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ದಣ್ಡಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಿನಾ ನಾಮರೂಪೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಸೋಭನಂ ವಾ ಪಾಪಕಂ ವಾ, ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಞ್ಞಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮುತ್ತೋ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಪದೀಪಂ ಆದಾಯ ಪಾಸಾದಂ ಅಭಿರೂಹಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಪದೀಪೋ ಝಾಯಮಾನೋ ತಿಣಂ ಝಾಪೇಯ್ಯ, ತಿಣಂ ಝಾಯಮಾನಂ ಘರಂ ಝಾಪೇಯ್ಯ, ಘರಂ ಝಾಯಮಾನಂ ಗಾಮಂ ಝಾಪೇಯ್ಯ, ಗಾಮಜನೋ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಕಿಸ್ಸ ತ್ವಂ, ಭೋ ಪುರಿಸ, ಗಾಮಂ ಝಾಪೇಸೀ’ತಿ, ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ನಾಹಂ, ಭೋ, ಗಾಮಂ ಝಾಪೇಮಿ, ಅಞ್ಞೋ ಸೋ ಪದೀಪಗ್ಗಿ, ಯಸ್ಸಾಹಂ ಆಲೋಕೇನ ಭುಞ್ಜಿಂ, ಅಞ್ಞೋ ಸೋ ಅಗ್ಗಿ, ಯೇನ ಗಾಮೋ ಝಾಪಿತೋ’ತಿ, ತೇ ವಿವದಮಾನಾ ತವ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ಕಸ್ಸ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಟ್ಟಂ [ಅತ್ಥಂ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಧಾರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಗಾಮಜನಸ್ಸ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಕಾರಣಾ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ಚ ತತೋ ಏವ ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರಣನ್ತಿಕಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸ್ಮಿಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಅಪಿ ಚ ತತೋ ಯೇವ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮುತ್ತೋ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ದಹರಿಂ ದಾರಿಕಂ ವಾರೇತ್ವಾ ಸುಙ್ಕಂ ದತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ. ಸಾ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಮಹತೀ ಅಸ್ಸ ವಯಪ್ಪತ್ತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ ಸುಙ್ಕಂ ದತ್ವಾ ವಿವಾಹಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಇತರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ಮೇ ತ್ವಂ, ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸ, ಭರಿಯಂ ನೇಸೀ’ತಿ? ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ನಾಹಂ ತವ ಭರಿಯಂ ನೇಮಿ, ಅಞ್ಞಾ ಸಾ ದಾರಿಕಾ ದಹರೀ ತರುಣೀ, ಯಾ ತಯಾ ವಾರಿತಾ ಚ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕಾ ಚ, ಅಞ್ಞಾಯಂ ದಾರಿಕಾ ಮಹತೀ ವಯಪ್ಪತ್ತಾ ಮಯಾ ವಾರಿತಾ ಚ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕಾ ಚಾ’ತಿ, ತೇ ವಿವದಮಾನಾ ತವ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ. ಕಸ್ಸ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಟ್ಟಂ ಧಾರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಸ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಕಾರಣಾ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ಚ ತತೋ ಯೇವ ಸಾ ಮಹತೀ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರಣನ್ತಿಕಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸ್ಮಿಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಅಪಿ ಚ ತತೋ ಯೇವ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನಪರಿಮುತ್ತೋ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಗೋಪಾಲಕಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಖೀರಘಟಂ ಕಿಣಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಹತ್ಥೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ ‘ಸ್ವೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ತಂ ಅಪರಜ್ಜು ದಧಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ದೇಹಿ ಮೇ ಖೀರಘಟ’ನ್ತಿ. ಸೋ ದಧಿಂ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ. ಇತರೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ನಾಹಂ ತವ ಹತ್ಥತೋ ದಧಿಂ ಕಿಣಾಮಿ, ದೇಹಿ ಮೇ ಖೀರಘಟ’ನ್ತಿ. ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಅಜಾನತೋ ತೇ ಖೀರಂ ದಧಿಭೂತ’ನ್ತಿ ತೇ ವಿವದಮಾನಾ ತವ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ಕಸ್ಸ ತ್ವಂ ಮಹಾರಾಜ, ಅಟ್ಟಂ ಧಾರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಗೋಪಾಲಕಸ್ಸ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಕಾರಣಾ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ಚ ತತೋ ಯೇವ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರಣನ್ತಿಕಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸ್ಮಿಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಅಪಿ ಚ ತತೋ ಯೇವ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಪರಿಮುತ್ತೋ ಪಾಪಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ನಾಮರೂಪಏಕತ್ತನಾನತ್ತಪಞ್ಹೋ ಛಟ್ಠೋ.

೭. ಥೇರಪಟಿಸನ್ದಹನಾಪಟಿಸನ್ದಹನಪಞ್ಹೋ

೭. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ತ್ವಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಅಲಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಂ ತೇ ತೇನ ಪುಚ್ಛಿತೇನ, ನನು ಮಯಾ ಪಟಿಕಚ್ಚೇವ ಅಕ್ಖಾತಂ ‘ಸಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಉಪಾದಾನೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಚೇ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ರಞ್ಞೋ ಅಧಿಕಾರಂ ಕರೇಯ್ಯ. ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ಅಧಿಕಾರಂ ದದೇಯ್ಯ, ಸೋ ತೇನ ಅಧಿಕಾರೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ ಪರಿಚರೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚೇ ಜನಸ್ಸ ಆರೋಚೇಯ್ಯ ‘ನ ಮೇ ರಾಜಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಕರೋತೀ’ ತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಯುತ್ತಕಾರೀ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಂ ತೇ ತೇನ ಪುಚ್ಛಿತೇನ, ನನು ಮಯಾ ಪಟಿಕಚ್ಚೇವ ಅಕ್ಖಾತಂ ‘ಸಚೇ ಸಉಪಾದಾನೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಚೇ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಪಟಿಸನ್ದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಥೇರಪಟಿಸನ್ದಹನಾಪಟಿಸನ್ದಹನಪಞ್ಹೋ ಸತ್ತಮೋ.

೮. ನಾಮರೂಪಪಟಿಸನ್ದಹನಪಞ್ಹೋ

೮. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಪನೇತಂ ಬ್ರೂಸಿ ‘ನಾಮರೂಪ’ನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಾಮಂ, ಕತಮಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಯಂ ತತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಓಳಾರಿಕಂ, ಏತಂ ರೂಪಂ, ಯೇ ತತ್ಥ ಸುಖುಮಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಏತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನಾಮಂ ಯೇವ ನ ಪಟಿಸನ್ದಹತಿ, ರೂಪಂ ಯೇವ ವಾ’’ತಿ? ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪನಿಸ್ಸಿತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಕಲಲಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಣ್ಡಮ್ಪಿ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ಕಲಲಂ, ಯಞ್ಚ ಅಣ್ಡಂ, ಉಭೋಪೇತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪನಿಸ್ಸಿತಾ, ಏಕತೋವ ನೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯದಿ ತತ್ಥ ನಾಮಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ರೂಪಮ್ಪಿ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಯಞ್ಚೇವ ತತ್ಥ ನಾಮಂ, ಯಞ್ಚೇವ ರೂಪಂ, ಉಭೋಪೇತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪನಿಸ್ಸಿತಾ, ಏಕತೋವ ನೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಏವಮೇತಂ ದೀಘಮದ್ಧಾನಂ ಸನ್ಧಾವಿತ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ನಾಮರೂಪಪಟಿಸನ್ದಹನಪಞ್ಹೋ ಅಟ್ಠಮೋ.

೯. ಅದ್ಧಾನಪಞ್ಹೋ

೯. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಪನೇತಂ ಬ್ರೂಸಿ ‘ದೀಘಮದ್ಧಾನ’ನ್ತಿ, ಕಿಮೇತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ಅತೀತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅದ್ಧಾ, ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಸಬ್ಬೇ ಅದ್ಧಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ? ‘‘ಕೋಚಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಅದ್ಧಾ ಅತ್ಥಿ, ಕೋಚಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಅತ್ಥಿ, ಕತಮೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ? ‘‘ಯೇ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಅತೀತಾ ವಿಗತಾ ನಿರುದ್ಧಾ ವಿಪರಿಣತಾ, ಸೋ ಅದ್ಧಾ ನತ್ಥಿ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪಾಕಾ, ಯೇ ಚ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಚ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇನ್ತಿ, ಸೋ ಅದ್ಧಾ ಅತ್ಥಿ. ಯೇ ಸತ್ತಾ ಕಾಲಙ್ಕತಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಸೋ ಚ ಅದ್ಧಾ ಅತ್ಥಿ. ಯೇ ಸತ್ತಾ ಕಾಲಙ್ಕತಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ, ಸೋ ಅದ್ಧಾ ನತ್ಥಿ. ಯೇ ಚ ಸತ್ತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾ, ಸೋ ಚ ಅದ್ಧಾ ನತ್ಥಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತತ್ತಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಅದ್ಧಾನಪಞ್ಹೋ ನವಮೋ.

ಅದ್ಧಾನವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ನವ ಪಞ್ಹಾ.