೩. ವಿಚಾರವಗ್ಗೋ

೧. ಅದ್ಧಾನಮೂಲಪಞ್ಹೋ

೧. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತೀತಸ್ಸ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ ಕಿಂ ಮೂಲಂ, ಅನಾಗತಸ್ಸ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ ಕಿಂ ಮೂಲಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ ಕಿಂ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಅತೀತಸ್ಸ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಚ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ಮೂಲಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ, ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ [ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ (ಸೀ.)] ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಅದ್ಧಾನಮೂಲಪಞ್ಹೋ ಪಠಮೋ.

೨. ಪುರಿಮಕೋಟಿಪಞ್ಹೋ

೨. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಪನೇತಂ ಬ್ರೂಸಿ ‘ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’ತಿ, ತಸ್ಸ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಪರಿತ್ತಂ [ಪರಿಪಕ್ಕಂ (ಕ.)] ಬೀಜಂ ಪಥವಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ತತೋ ಅಙ್ಕುರೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಫಲಂ ದದೇಯ್ಯ. ತತೋ ಬೀಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ರೋಪೇಯ್ಯ, ತತೋಪಿ ಅಙ್ಕುರೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಫಲಂ ದದೇಯ್ಯ. ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಅನ್ತೋ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅದ್ಧಾನಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಣ್ಡತೋ ಕುಕ್ಕುಟೀ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡನ್ತಿ. ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಅನ್ತೋ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅದ್ಧಾನಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ಥೇರೋ ಪಥವಿಯಾ ಚಕ್ಕಂ ಲಿಖಿತ್ವಾ ಮಿಲಿನ್ದಂ ರಾಜಾನಂ ಏತದವೋಚ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಸ್ಸ ಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಾನಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಭಗವತಾ ‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮತೋ ಪುನ ಚಕ್ಖುಂ ಜಾಯತೀ’ತಿ. ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಅನ್ತೋ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ.

‘‘‘ಸೋತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದೇ ಚ…ಪೇ… ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮತೋ ಪುನ ಮನೋ ಜಾಯತೀ’ತಿ. ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಅನ್ತೋ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅದ್ಧಾನಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಪುರಿಮಕೋಟಿಪಞ್ಹೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಕೋಟಿಪಞ್ಞಾಯನಪಞ್ಹೋ

೩. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಪನೇತಂ ಬ್ರೂಸಿ ‘ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’ತಿ, ಕತಮಾ ಚ ಸಾ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟೀ’’ತಿ? ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಏಸಾ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟೀ’’ತಿ. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಪನೇತಂ ಬ್ರೂಸಿ ‘ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’ತಿ, ಕಿಂ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಾಚಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಕಾಚಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕತಮಾ, ಭನ್ತೇ, ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಕತಮಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ? ‘‘ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸೀತಿ ಏಸಾ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಂ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವಿಗಚ್ಛತಿ, ಏಸಪ ಪುರಿಮಾ ಕೋಟಿ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವಿಗಚ್ಛತಿ, ನನು ತಂ ಉಭತೋ ಛಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ? ‘‘ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉಭತೋ ಛಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಭತೋ ಛಿನ್ನಾ ಸಕ್ಕಾ ವಡ್ಢೇತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಸಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ವಡ್ಢೇತು’’ನ್ತಿ.’’ನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಏತಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ ಕೋಟಿತೋ ಸಕ್ಕಾ ವಡ್ಢೇತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ ಸಕ್ಕಾ ವಡ್ಢೇತು’’ನ್ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ಥೇರೋ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖೂಪಮಂ ಅಕಾಸಿ, ಖನ್ಧಾ ಚ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಬೀಜಾನೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಕೋಟಿಪಞ್ಞಾಯನಪಞ್ಹೋ ತತಿಯೋ.

೪. ಸಙ್ಖಾರಜಾಯಮಾನಪಞ್ಹೋ

೪. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕತಮೇ ತೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತಿ ರೂಪೇಸು ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇ ಸತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೇ ಸತಿ ವೇದನಾ ಹೋತಿ, ವೇದನಾಯ ಸತಿ ತಣ್ಹಾ ಹೋತಿ, ತಣ್ಹಾಯ ಸತಿ ಉಪಾದಾನಂ ಹೋತಿ, ಉಪಾದಾನೇ ಸತಿ ಭವೋ ಹೋತಿ, ಭವೇ ಸತಿ ಜಾತಿ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ. ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಸತಿ ರೂಪೇಸು ಚ ಅಸತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಹೋತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇ ಅಸತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೇ ಅಸತಿ ವೇದನಾ ನ ಹೋತಿ, ವೇದನಾಯ ಅಸತಿ ತಣ್ಹಾ ನ ಹೋತಿ, ತಣ್ಹಾಯ ಅಸತಿ ಉಪಾದಾನಂ ನ ಹೋತಿ, ಉಪಾದಾನೇ ಅಸತಿ ಭವೋ ನ ಹೋತಿ, ಭವೇ ಅಸತಿ ಜಾತಿ ನ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಯಾ ಅಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಸಙ್ಖಾರಜಾಯಮಾನಪಞ್ಹೋ ಚತುತ್ಥೋ.

೫. ಭವನ್ತಸಙ್ಖಾರಜಾಯಮಾನಪಞ್ಹೋ

೫. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಇದಂ ಗೇಹಂ ಅಭವನ್ತಂ ಜಾತಂ, ಯತ್ಥ ತ್ವಂ ನಿಸಿನ್ನೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ, ಭನ್ತೇ, ಇಧ ಅಭವನ್ತಂ ಜಾತಂ, ಭವನ್ತಂ ಯೇವ ಜಾತಂ, ಇಮಾನಿ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ದಾರೂನಿ ವನೇ ಅಹೇಸುಂ, ಅಯಞ್ಚ ಮತ್ತಿಕಾ ಪಥವಿಯಂ ಅಹೋಸಿ, ಇತ್ಥೀನಞ್ಚ ಪುರಿಸಾನಞ್ಚ ತಜ್ಜೇನ ವಾಯಾಮೇನ ಏವಮಿದಂ ಗೇಹಂ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಾ ಪಥವಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಚ ಫಲಾನಿ ಚ ದದೇಯ್ಯುಂ, ನ ತೇ ರುಕ್ಖಾ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾತಾ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ತೇ ರುಕ್ಖಾ ಜಾತಾ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಪಥವಿಯಾ ಮತ್ತಿಕಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ನಾನಾಭಾಜನಾನಿ ಕರೋತಿ, ನ ತಾನಿ ಭಾಜನಾನಿ ಅಭವನ್ತಾನಿ ಜಾತಾನಿ, ಭವನ್ತಾನಿ ಯೇವ ಜಾತಾನಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ವೀಣಾಯ ಪತ್ತಂ ನ ಸಿಯಾ, ಚಮ್ಮಂ ನ ಸಿಯಾ, ದೋಣಿ ನ ಸಿಯಾ, ದಣ್ಡೋ ನ ಸಿಯಾ, ಉಪವೀಣೋ ನ ಸಿಯಾ, ತನ್ತಿಯೋ ನ ಸಿಯುಂ, ಕೋಣೋ ನ ಸಿಯಾ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ ನ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಸದ್ದೋ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೀಣಾಯ ಪತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಚಮ್ಮಂ ಸಿಯಾ, ದೋಣಿ ಸಿಯಾ, ದಣ್ಡೋ ಸಿಯಾ, ಉಪವೀಣೋ ಸಿಯಾ, ತನ್ತಿಯೋ ಸಿಯುಂ, ಕೋಣೋ ಸಿಯಾ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಸದ್ದೋ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ಖೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಅರಣಿ ನ ಸಿಯಾ, ಅರಣಿಪೋತಕೋ ನ ಸಿಯಾ, ಅರಣಿಯೋತ್ತಕಂ ನ ಸಿಯಾ, ಉತ್ತರಾರಣಿ ನ ಸಿಯಾ, ಚೋಳಕಂ ನ ಸಿಯಾ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ ನ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಸೋ ಅಗ್ಗೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅರಣಿ ಸಿಯಾ, ಅರಣಿಪೋತಕೋ ಸಿಯಾ, ಅರಣಿಯೋತ್ತಕಂ ಸಿಯಾ, ಉತ್ತರಾರಣಿ ಸಿಯಾ, ಚೋಳಕಂ ಸಿಯಾ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಸೋ ಅಗ್ಗೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ಖೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಣಿ ನ ಸಿಯಾ, ಆತಪೋ ನ ಸಿಯಾ, ಗೋಮಯಂ ನ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಸೋ ಅಗ್ಗೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಣಿ ಸಿಯಾ, ಆತಪೋ ಸಿಯಾ, ಗೋಮಯಂ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಸೋ ಅಗ್ಗೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ಖೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಆದಾಸೋ ನ ಸಿಯಾ, ಆಭಾ ನ ಸಿಯಾ, ಮುಖಂ ನ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಅತ್ತಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಆದಾಸೋ ಸಿಯಾ, ಆಭಾ ಸಿಯಾ, ಮುಖಂ ಸಿಯಾ, ಜಾಯೇಯ್ಯ ಅತ್ತಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯೇ ಅಭವನ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಭವನ್ತಾ ಯೇವ ಖೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಭವನ್ತಸಙ್ಖಾರಜಾಯಮಾನಪಞ್ಹೋ ಪಞ್ಚಮೋ.

೬. ವೇದಗೂಪಞ್ಹೋ

೬. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ವೇದಗೂ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ? ‘‘ಕೋ ಪನೇಸ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇದಗೂ ನಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೋ, ಭನ್ತೇ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜೀವೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ, ಘಾನೇನ ಗನ್ಧಂ ಘಾಯತಿ, ಜಿವ್ಹಾಯ ರಸಂ ಸಾಯತಿ, ಕಾಯೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಫುಸತಿ, ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ಯಥಾ ಮಯಂ ಇಧ ಪಾಸಾದೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಯೇನ ಯೇನ ವಾತಪಾನೇನ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ತೇನ ತೇನ ವಾತಪಾನೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ಪುರತ್ಥಿಮೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ಪಚ್ಛಿಮೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ಉತ್ತರೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ದಕ್ಖಿಣೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಅಯಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜೀವೋ ಯೇನ ಯೇನ ದ್ವಾರೇನ ಇಚ್ಛತಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ತೇನ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಣಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣೋಹಿ, ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕರೋಹಿ, ಯದಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜೀವೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ಮಯಂ ಇಧ ಪಾಸಾದೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಯೇನ ಯೇನ ವಾತಪಾನೇನ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ತೇನ ತೇನ ವಾತಪಾನೇನ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ಪುರತ್ಥಿಮೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ಪಚ್ಛಿಮೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ಉತ್ತರೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ದಕ್ಖಿಣೇನಪಿ ವಾತಪಾನೇನ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಮ, ಏವಮೇತೇನ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜೀವೇನ ಸೋತೇನಪಿ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ, ಘಾನೇನಪಿ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ, ಜಿವ್ಹಾಯಪಿ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ, ಕಾಯೇನಪಿ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ, ಮನಸಾಪಿ ರೂಪಂ ಯೇವ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ; ಚಕ್ಖುನಾಪಿ ಸದ್ದೋ ಯೇವ ಸೋತಬ್ಬೋ, ಘಾನೇನಪಿ ಸದ್ದೋ ಯೇವ ಸೋತಬ್ಬೋ, ಜಿವ್ಹಾಯಪಿ ಸದ್ದೋ ಯೇವ ಸೋತಬ್ಬೋ, ಕಾಯೇನಪಿ ಸದ್ದೋ ಯೇವ ಸೋತಬ್ಬೋ, ಮನಸಾಪಿ ಸದ್ದೋ ಯೇವ ಸೋತಬ್ಬೋ; ಚಕ್ಖುನಾಪಿ ಗನ್ಧೋ ಯೇವ ಘಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಸೋತೇನಪಿ ಗನ್ಧೋ ಯೇವ ಘಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಜಿವ್ಹಾಯಪಿ ಗನ್ಧೋ ಯೇವ ಘಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಕಾಯೇನಪಿ ಗನ್ಧೋ ಯೇವ ಘಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಮನಸಾಪಿ ಗನ್ಧೋ ಯೇವ ಘಾಯಿತಬ್ಬೋ; ಚಕ್ಖುನಾಪಿ ರಸೋ ಯೇವ ಸಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಸೋತೇನಪಿ ರಸೋ ಯೇವ ಸಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಘಾನೇನಪಿ ರಸೋ ಯೇವ ಸಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಕಾಯೇನಪಿ ರಸೋ ಯೇವ ಸಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಮನಸಾಪಿ ರಸೋ ಯೇವ ಸಾಯಿತಬ್ಬೋ; ಚಕ್ಖುನಾಪಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯೇವ ಫುಸಿತಬ್ಬಂ, ಸೋತೇನಪಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯೇವ ಫುಸಿತಬ್ಬಂ, ಘಾನೇನಪಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯೇವ ಫುಸಿತಬ್ಬಂ, ಜಿವ್ಹಾಯಪಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯೇವ ಫುಸಿತಬ್ಬಂ, ಮನಸಾಪಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯೇವ ಫುಸಿತಬ್ಬಂ; ಚಕ್ಖುನಾಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಯೇವ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಸೋತೇನಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಯೇವ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಘಾನೇನಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಯೇವ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಜಿವ್ಹಾಯಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಯೇವ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಕಾಯೇನಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಯೇವ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ.

‘‘ನ ಖೋ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಯುಜ್ಜತಿ ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಾ ಪುರಿಮಂ, ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಯಂ ಇಧ ಪಾಸಾದೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಇಮೇಸು ಜಾಲವಾತಪಾನೇಸು ಉಗ್ಘಾಟಿತೇಸು ಮಹನ್ತೇನ ಆಕಾಸೇನ ಬಹಿಮುಖಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸಾಮ, ಏವಮೇತೇನ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜೀವೇನಾಪಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇಸು ಉಗ್ಘಾಟಿತೇಸು ಮಹನ್ತೇನ ಆಕಾಸೇನ ಸುಟ್ಠುತರಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ, ಸೋತೇಸು ಉಗ್ಘಾಟಿತೇಸು…ಪೇ… ಘಾನೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತೇ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾಯ ಉಗ್ಘಾಟಿತಾಯ…ಪೇ… ಕಾಯೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತೇ ಮಹನ್ತೇನ ಆಕಾಸೇನ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಸದ್ದೋ ಸೋತಬ್ಬೋ, ಗನ್ಧೋ ಘಾಯಿತಬ್ಬೋ, ರಸೋ ಸಾಯಿತಬ್ಬೋ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೋ ಫುಸಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ.

‘‘ನ ಖೋ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಯುಜ್ಜತಿ ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಾ ಪುರಿಮಂ, ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಯಂ ದಿನ್ನೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಜಾನಾಸಿ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ‘ಅಯಂ ದಿನ್ನೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ಠಿತೋ’’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಯಂ ದಿನ್ನೋ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತವ ಪುರತೋ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಜಾನಾಸಿ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ‘ಅಯಂ ದಿನ್ನೋ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಮಮ ಪುರತೋ ಠಿತೋ’’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸೋ ಜೀವೋ ಜಿವ್ಹಾಯ ರಸೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಜಾನೇಯ್ಯ ಅಮ್ಬಿಲತ್ತಂ ವಾ ಲವಣತ್ತಂ ವಾ ತಿತ್ತಕತ್ತಂ ವಾ ಕಟುಕತ್ತಂ ವಾ ಕಸಾಯತ್ತಂ ವಾ ಮಧುರತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಜಾನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇ ರಸೇ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠೇ ಜಾನೇಯ್ಯ ಅಮ್ಬಿಲತ್ತಂ ವಾ ಲವಣತ್ತಂ ವಾ ತಿತ್ತಕತ್ತಂ ವಾ ಕಟುಕತ್ತಂ ವಾ ಕಸಾಯತ್ತಂ ವಾ ಮಧುರತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ. ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ.

‘‘ನ ಖೋ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಯುಜ್ಜತಿ ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಾ ಪುರಿಮಂ, ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಮಧುಘಟಸತಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಮಧುದೋಣಿಂ ಪೂರಾಪೇತ್ವಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮುಖಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ [ಪಿದಹಿತ್ವಾವ (ಕ.)] ಮಧುದೋಣಿಯಾ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಜಾನೇಯ್ಯ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮಧುಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ವಾ ನ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ವಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ. ‘‘ನ ಹಿ ತಸ್ಸ, ಭನ್ತೇ, ಮುಖೇ ಮಧು ಪವಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ.

‘‘ನ ಖೋ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಯುಜ್ಜತಿ ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಾ ಪುರಿಮ’’ನ್ತಿ. ‘‘ನಾಹಂ ಪಟಿಬಲೋ ತಯಾ ವಾದಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಲ್ಲಪಿತುಂ; ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ, ಅತ್ಥಂ ಜಪ್ಪೇಹೀ’’ತಿ.

ಥೇರೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಸಂಯುತ್ತಾಯ ಕಥಾಯ ರಾಜಾನಂ ಮಿಲಿನ್ದಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಸಿ – ‘‘ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಂಸಹಜಾತಾ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಏವಮೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯತೋ ಜಾಯನ್ತಿ, ನ ಹೇತ್ಥ ವೇದಗೂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸೋತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದೇ ಚ…ಪೇ… ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಂಸಹಜಾತಾ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಏವಮೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯತೋ ಜಾಯನ್ತಿ, ನ ಹೇತ್ಥ ವೇದಗೂ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ವೇದಗೂಪಞ್ಹೋ ಛಟ್ಠೋ.

೭. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪಞ್ಹೋ

೭. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಪಠಮಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಉದಾಹು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಪಠಮಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥಾಹಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಹೀ’ತಿ, ಉದಾಹು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥ ತ್ವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಥಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ? ‘‘ನಿನ್ನತ್ತಾ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವಾರತ್ತಾ ಚ ಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಚ ಸಮುದಾಚರಿತತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಥಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ನಿನ್ನತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಮಹಾರಾಜ, ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಕತಮೇನ ಉದಕಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೇನ, ಭನ್ತೇ, ನಿನ್ನಂ, ತೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಥಾಪರೇನ ಸಮಯೇನ ದೇವೋ ವಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಕತಮೇನ ತಂ ಉದಕಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಯೇನ, ಭನ್ತೇ, ಪುರಿಮಂ ಉದಕಂ ಗತಂ, ತಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನುಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಮಂ ಉದಕಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಉದಕಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯೇನಾಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛಾಹೀ’ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಾ ಉದಕಂ ಪುರಿಮಂ ಉದಕಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯೇನ ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ. ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ನಿನ್ನತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನಿನ್ನತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥಾಹಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಹೀ’ತಿ, ನಾಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥ ತ್ವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ನಿನ್ನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’’ತಿ.

‘‘ಕಥಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ದ್ವಾರತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ಅಪೇಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಮಹಾರಾಜ, ರಞ್ಞೋ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಂ ನಗರಂ ಅಸ್ಸ ದಳ್ಹಪಾಕಾರತೋರಣಂ ಏಕದ್ವಾರಂ, ತತೋ ಪುರಿಸೋ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಕತಮೇನ ನಿಕ್ಖಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ದ್ವಾರೇನ, ಭನ್ತೇ, ನಿಕ್ಖಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಥಾಪರೋ ಪುರಿಸೋ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಕತಮೇನ ಸೋ ನಿಕ್ಖಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೇನ, ಭನ್ತೇ, ಪುರಿಮೋ ಪುರಿಸೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ಸೋಪಿ ತೇನ ನಿಕ್ಖಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಮೋ ಪುರಿಸೋ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪುರಿಸಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯೇನಾಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛಾಹೀ’ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ವಾ ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಸಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯೇನ ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ. ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ದ್ವಾರತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವಾರತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥಾಹಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಹೀ’ತಿ, ನಾಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥ ತ್ವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ದ್ವಾರತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಥಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ?ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಠಮಂ ಏಕಂ ಸಕಟಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಅಥ ದುತಿಯಂ ಸಕಟಂ ಕತಮೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಯೇನ, ಭನ್ತೇ, ಪುರಿಮಂ ಸಕಟಂ ಗತಂ, ತಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಮಂ ಸಕಟಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಸಕಟಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯೇನಾಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛಾಹೀ’ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಾ ಸಕಟಂ ಪುರಿಮಂ ಸಕಟಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯೇನ ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ. ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥಾಹಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಹೀ’ತಿ, ನಾಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥ ತ್ವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಥಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಮುದಾಚರಿತತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಮುದ್ದಾಗಣನಾಸಙ್ಖ್ಯಾಲೇಖಾಸಿಪ್ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ದನ್ಧಾಯನಾ ಭವತಿ, ಅಥಾಪರೇನ ಸಮಯೇನ ನಿಸಮ್ಮಕಿರಿಯಾಯ ಸಮುದಾಚರಿತತ್ತಾ ಅದನ್ಧಾಯನಾ ಭವತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಮುದಾಚರಿತತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥಾಹಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಾಹೀ’ತಿ, ನಾಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಣಾಪೇತಿ ‘ಯತ್ಥ ತ್ವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ಸಮುದಾಚರಿತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯತ್ಥ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ…ಪೇ… ಯತ್ಥ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಯತ್ಥ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ …ಪೇ… ಯತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಯತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಪಠಮಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಉದಾಹು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ,…ಪೇ… ಅನಾಲಾಪೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ, ಸಮುದಾಚರಿತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪಞ್ಹೋ ಸತ್ತಮೋ.

೮. ಫಸ್ಸಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ

೮. ರಾಜಾ ಆಹ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಫಸ್ಸೋಪಿ ವೇದನಾಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಯತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಫಸ್ಸೋಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೇದನಾಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಞಾಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚೇತನಾಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಿಚಾರೋಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಫಸ್ಸಪ್ಪಮುಖಾ ಧಮ್ಮಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ? ‘‘ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಮೇಣ್ಡಾ ಯುಜ್ಝೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸು ಯಥಾ ಏಕೋ ಮೇಣ್ಡೋ, ಏವಂ ಚಕ್ಖು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯಥಾ ದುತಿಯೋ ಮೇಣ್ಡೋ, ಏವಂ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ತೇಸಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ, ಏವಂ ಫಸ್ಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಪಾಣೀ ವಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸು ಯಥಾ ಏಕೋ ಪಾಣಿ, ಏವಂ ಚಕ್ಖು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ದುತಿಯೋ ಪಾಣಿ, ಏವಂ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ತೇಸಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ, ಏವಂ ಫಸ್ಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ.

‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾ ವಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸು ಯಥಾ ಏಕೋ ಸಮ್ಮೋ, ಏವಂ ಚಕ್ಖು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ದುತಿಯೋ ಸಮ್ಮೋ, ಏವಂ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ತೇಸಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ, ಏವಂ ಫಸ್ಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಫಸ್ಸಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ ಅಟ್ಠಮೋ.

೯. ವೇದನಾಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ

೯. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂಲಕ್ಖಣಾ ವೇದನಾ’’ತಿ? ‘‘ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇದನಾ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ರಞ್ಞೋ ಅಧಿಕಾರಂ ಕರೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ಅಧಿಕಾರಂ ದದೇಯ್ಯ, ಸೋ ತೇನ ಅಧಿಕಾರೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ ಪರಿಚರೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಏವಮಸ್ಸ ‘ಮಯಾ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ರಞ್ಞೋ ಅಧಿಕಾರೋ ಕತೋ, ತಸ್ಸ ಮೇ ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ಅಧಿಕಾರಂ ಅದಾಸಿ, ಸ್ವಾಹಂ ತತೋನಿದಾನಂ ಇಮಂ ಏವರೂಪಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಾಮೀ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚ ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ ಪರಿಚರೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಏವಮಸ್ಸ ‘ಸ್ವಾಹಂ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕಾಸಿಂ, ಸೋಹಂ ತತೋನಿದಾನಂ ಇಮಂ ಏವರೂಪಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಾಮೀ’ತಿ, ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ ವೇದನಾ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ವೇದನಾಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ ನವಮೋ.

೧೦. ಸಞ್ಞಾಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ

೧೦. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂಲಕ್ಖಣಾ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ? ‘‘ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಞ್ಞಾ. ಕಿಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ? ನೀಲಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಪೀತಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಲೋಹಿತಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಓದಾತಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಮ್ಪಿ [ಮಞ್ಜೇಟ್ಠಮ್ಪಿ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಸಞ್ಜಾನಾತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ರಞ್ಞೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠಾನಿ [ಮಞ್ಜೇಟ್ಠಾನಿ (ಸೀ. ಪೀ.)] ರಾಜಭೋಗಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಸಞ್ಞಾಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ ದಸಮೋ.

೧೧. ಚೇತನಾಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ

೧೧. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂಲಕ್ಖಣಾ ಚೇತನಾ’’ತಿ? ‘‘ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಚೇತನಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣಾ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ವಿಸಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಚ ಪಿವೇಯ್ಯ, ಪರೇ ಚ ಪಾಯೇಯ್ಯ, ಸೋ ಅತ್ತನಾಪಿ ದುಕ್ಖಿತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಪರೇಪಿ ದುಕ್ಖಿತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಚೇತನಾಯ ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಯೇಪಿ ತಸ್ಸ ಅನುಸಿಕ್ಖನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ಸಪ್ಪಿನವನೀತತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಚ ಪಿವೇಯ್ಯ, ಪರೇ ಚ ಪಾಯೇಯ್ಯ, ಸೋ ಅತ್ತನಾ ಸುಖಿತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಪರೇಪಿ ಸುಖಿತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಚೇತನಾಯ ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ. ಯೇಪಿ ತಸ್ಸ ಅನುಸಿಕ್ಖನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ ಚೇತನಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣಾ ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ಚೇತನಾಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ ಏಕಾದಸಮೋ.

೧೨. ವಿಞ್ಞಾಣಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ

೧೨. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂಲಕ್ಖಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ನಗರಗುತ್ತಿಕೋ ಮಜ್ಝೇ ನಗರಸಿಙ್ಘಾಟಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸತೋ ಪುರಿಸಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ಪುರಿಸಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸತೋ ಪುರಿಸಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಉತ್ತರದಿಸತೋ ಪುರಿಸಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಞ್ಚ ಪುರಿಸೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಾತಿ. ಯಞ್ಚ ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಾತಿ. ಯಞ್ಚ ಘಾನೇನ ಗನ್ಧಂ ಘಾಯತಿ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಾತಿ. ಯಞ್ಚ ಜಿವ್ಹಾಯ ರಸಂ ಸಾಯತಿ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಾತಿ. ಯಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಫುಸತಿ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಾತಿ, ಯಞ್ಚ ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಾತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ವಿಞ್ಞಾಣಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ ದ್ವಾದಸಮೋ.

೧೩. ವಿತಕ್ಕಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ

೧೩. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ? ‘‘ಅಪ್ಪನಾಲಕ್ಖಣೋ ಮಹಾರಾಜ, ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ವಡ್ಢಕೀ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಂ ದಾರುಂ ಸನ್ಧಿಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಪ್ಪನಾಲಕ್ಖಣೋ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ವಿತಕ್ಕಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ ತೇರಸಮೋ.

೧೪. ವಿಚಾರಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ

೧೪. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ ವಿಚಾರೋ’’ತಿ? ‘‘ಅನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಚಾರೋ’’ತಿ.

‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಂಸಥಾಲಂ ಆಕೋಟಿತಂ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರವತಿ ಅನುಸನ್ದಹತಿ [ಅನುಸದ್ದಾಯತಿ (ಕ.)], ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಕೋಟನಾ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಅನುರವನಾ [ಅನುಮಜ್ಜನಾ (ಕ.)], ಏವಂ ವಿಚಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ.

‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ.

ವಿಚಾರಲಕ್ಖಣಪಞ್ಹೋ ಚುದ್ದಸಮೋ.

ವಿಚಾರವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ಚುದ್ದಸ ಪಞ್ಹಾ.