೮. ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗೋ

೧. ಸಹಧಮ್ಮಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೩೪. ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ತಾವ ಸಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ. ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಆಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಿಕ್ಖಮಾನೇನ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖುನಾತಿ ಓವಾದಂ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಿತುಕಾಮೇನೇವ ಹುತ್ವಾ ಆಜಾನಿತಬ್ಬಞ್ಚೇವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಞ್ಚ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ದುಬ್ಬಚಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪದತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿನಿಚ್ಛಯತೋ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ಸಹಧಮ್ಮಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಠಮಂ.

೨. ವಿಲೇಖನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೩೮. ದುತಿಯೇ – ವಿನಯಕಥಂ ಕಥೇತೀತಿ ವಿನಯಕಥಾ ನಾಮ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿಸಂವರಪಹಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಕಥಾ, ತಂ ಕಥೇತಿ. ವಿನಯಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ ವಿನಯಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪದಭಾಜನೇನ ವಣ್ಣನಾ, ತಂ ಭಾಸತಿ. ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ ವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಾನಂ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಕಂ ವಣ್ಣಂ ಗುಣಂ ಆನಿಸಂಸಂ ಭಾಸತಿ. ವಿನಯಧರೋ ಹಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಕೇ ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸೇ ಛಾನಿಸಂಸೇ ಸತ್ತಾನಿಸಂಸೇ ಅಟ್ಠಾನಿಸಂಸೇ ನವಾನಿಸಂಸೇ ದಸಾನಿಸಂಸೇ ಏಕಾದಸಾನಿಸಂಸೇ ಚ ಲಭತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಭಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸೇ ಲಭತೀತಿ? ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸುಗುತ್ತಿಆದಿಕೇ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನಿಸಂಸಾ ವಿನಯಧರೇ ಪುಗ್ಗಲೇ – ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸುಗುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸುರಕ್ಖಿತೋ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತಾನಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಹೋತಿ, ವಿಸಾರದೋ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವೋಹರತಿ, ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೩೨೫).

ಕಥಮಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸುಗುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸುರಕ್ಖಿತೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪಜ್ಜತಿ – ಅಲಜ್ಜಿತಾ, ಅಞ್ಞಾಣತಾ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತತಾ, ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾ, ಕಪ್ಪಿಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾ, ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾತಿ.

ಕಥಂ ಅಲಜ್ಜಿತಾಯ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಅಕಪ್ಪಿಯಭಾವಂ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಗೂಹತಿ;

ಅಗತಿಗಮನಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ಏದಿಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಲಜ್ಜಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ. (ಪರಿ. ೩೫೯);

ಕಥಂ ಅಞ್ಞಾಣತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಅಞ್ಞಾಣಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಮನ್ದೋ ಮೋಮೂಹೋ ಕತ್ತಬ್ಬಾಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ, ಕತ್ತಬ್ಬಂ ವಿರಾಧೇತಿ; ಏವಂ ಅಞ್ಞಾಣತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಕಥಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಿನಯಧರಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಅಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚೇ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ಪನ ‘‘ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮತಿಯೇವ; ಏವಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಕಥಂ ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಅಚ್ಛಮಂಸಂ ಸೂಕರಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ದೀಪಿಮಂಸಂ ಮಿಗಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನಂ ಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನನ್ತಿ ಭುಞ್ಜತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಕಾಲಸಞ್ಞಾಯ ಭುಞ್ಜತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕನ್ತಿ ಪಿವತಿ; ಏವಂ ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಕಥಂ ಕಪ್ಪಿಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಸೂಕರಮಂಸಂ ಅಚ್ಛಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ಮಿಗಮಂಸಂ ದೀಪಿಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನನ್ತಿ ಭುಞ್ಜತಿ, ಕಾಲೇ ವಿಕಾಲಸಞ್ಞಾಯ ಭುಞ್ಜತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಾನಕನ್ತಿ ಪಿವತಿ; ಏವಂ ಕಪ್ಪಿಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಕಥಂ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಸಹಸೇಯ್ಯಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಭೇಸಜ್ಜಚೀವರಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿಞ್ಚ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ; ಏವಮಿಧೇಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮೇಹಿ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ವಿನಯಧರೋ ಪನ ಇಮೇಹಿ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಕಥಂ ಲಜ್ಜಿತಾಯ ನಾಪಜ್ಜತಿ? ಸೋ ಹಿ ‘‘ಪಸ್ಸಥ ಭೋ, ಅಯಂ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಪಣ್ಣತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಪರೂಪವಾದಂ ರಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ನಾಪಜ್ಜತಿ; ಏವಂ ಲಜ್ಜಿತಾಯ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಸಹಸಾ ಆಪನ್ನಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧನ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ತತೋ –

‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಪರಿಗೂಹತಿ;

ಅಗತಿಗಮನಞ್ಚ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಏದಿಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಲಜ್ಜಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ. (ಪರಿ. ೩೫೯)

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲಜ್ಜಿಭಾವೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋವ ಹೋತಿ.

ಕಥಂ ಞಾಣತಾಯ ನಾಪಜ್ಜತಿ? ಸೋ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪಿಯಮೇವ ಕರೋತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ನ ಕರೋತಿ; ಏವಂ ಞಾಣತಾಯ ನಾಪಜ್ಜತಿ.

ಕಥಂ ಅಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತತಾಯ ನಾಪಜ್ಜತಿ? ಸೋ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಮಾತಿಕಂ ಪದಭಾಜನಂ ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಅನಾಪತ್ತಿಞ್ಚ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚೇ ಹೋತಿ ಕರೋತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಞ್ಚೇ ನ ಕರೋತಿ; ಏವಂ ಅಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತತಾಯ ನಾಪಜ್ಜತಿ.

ಕಥಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಾದಿಸಞ್ಞಿತಾಯ ನಾಪಜ್ಜತಿ? ಸೋ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞೀ ನ ಹೋತಿ, ಕಪ್ಪಿಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞೀ ನ ಹೋತಿ; ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಚಸ್ಸ ಸತಿ ಹೋತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ ವಿಕಪ್ಪೇತಿ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಆಪತ್ತಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅಖಣ್ಡಸೀಲೋ ಹೋತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ; ಏವಮಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸುಗುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸುರಕ್ಖಿತೋ.

ಕಥಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತಾನಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಹೋತಿ? ತಿರೋರಟ್ಠೇಸು ತಿರೋಜನಪದೇಸು ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ವಿಹಾರೇ ವಿನಯಧರೋ ವಸತೀ’’ತಿ ದೂರತೋಪಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೋ ತೇಹಿ ಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿಗರುಕಲಹುಕಾದಿಭೇದಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಂ ದೇಸಾಪೇತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಸುದ್ಧನ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ; ಏವಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತಾನಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಹೋತಿ.

ವಿಸಾರದೋ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವೋಹರತೀತಿ ಅವಿನಯಧರಸ್ಸ ಹಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಭಯಂ ಸಾರಜ್ಜಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ವಿನಯಧರಸ್ಸ ತಂ ನ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಏವಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ದೋಸೋ ಹೋತಿ; ಏವಂ ನ ದೋಸೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಕಥನತೋ.

ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿಧಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ನಾಮ – ಅತ್ತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಚ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಚ. ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಿಯಭುಮ್ಮಜಕಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ವಡ್ಢೋ ಚ ಲಿಚ್ಛವೀ ಅಮೂಲಕೇನ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುನಾ ಚೋದೇಸುಂ, ಇಮೇ ಅತ್ತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ನಾಮ. ಯೇ ವಾ ಪನಞ್ಞೇಪಿ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅತ್ತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಾ ಪನ ಅರಿಟ್ಠಭಿಕ್ಖುಕಣ್ಟಕಸಾಮಣೇರವೇಸಾಲಿಕವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ಪರೂಪಹಾರಅಞ್ಞಾಣಕಙ್ಖಾಪರವಿತರಣಾದಿವಾದಾ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಯೋ ಚ ಅಬುದ್ಧಸಾಸನಂ ‘‘ಬುದ್ಧಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಕತಪಗ್ಗಹಾ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ನಾಮ. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಸಕಾರಣೇನ ವಚನೇನ ಯಥಾ ತಂ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ತಿವಿಧೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿಗಮವಸೇನ. ತತ್ಥ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ. ತೇರಸ ಧುತಙ್ಗಗುಣಾ ಚುದ್ದಸ ಖನ್ಧಕವತ್ತಾನಿ ದ್ವೇಅಸೀತಿ ಮಹಾವತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ. ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಚ ಫಲಾನಿ ಚಾತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಥೇರಾ ‘‘ಯೋ ವೋ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ದೇಸಿತೋ ಪಞ್ಞತ್ತೋ, ಸೋ ವೋ ಮಮಚ್ಚಯೇನ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೬) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಥೇರಾ ‘‘ಇಮೇ ಚ ಸುಭದ್ದ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಮ್ಮಾ ವಿಹರೇಯ್ಯುಂ, ಅಸುಞ್ಞೋ ಲೋಕೋ ಅರಹನ್ತೇಹಿ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಾವ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಸಾಸನಂ ಠಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಇತರೇ ಪನ ಥೇರಾ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರಹಿತಾಯ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಸಚೇ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಚತ್ತಾರಿ ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ರಕ್ಖಣಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸದ್ಧೇ ಕುಲಪುತ್ತೇ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮೇ ಜನಪದೇ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ದಸವಗ್ಗಂ ಗಣಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಜನಪದೇಪಿ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏತೇನುಪಾಯೇನ ವೀಸತಿವಗ್ಗಗಣಂ ಸಙ್ಘಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋಪಿ ಅಬ್ಭಾನಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಸನಂ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಗಮಯಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಏವಮಯಂ ವಿನಯಧರೋ ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಯಂ ವಿನಯಧರೋ ಇಮೇ ತಾವ ಪಞ್ಚಾನಿಸಂಸೇ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕತಮೇ ಛ ಆನಿಸಂಸೇ ಲಭತೀತಿ? ತಸ್ಸಾಧೇಯ್ಯೋ ಉಪೋಸಥೋ, ಪವಾರಣಾ, ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ಉಪಸಮ್ಪದಾ, ನಿಸ್ಸಯಂ ದೇತಿ ಸಾಮಣೇರಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಯೇ ಇಮೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ, ಪನ್ನರಸಿಕೋ, ಸಾಮಗ್ಗಿಉಪೋಸಥೋ, ಸಙ್ಘೇ ಉಪೋಸಥೋ, ಗಣೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಉಪೋಸಥೋ, ಸುತ್ತುದ್ದೇಸೋ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಉಪೋಸಥೋತಿ ನವ ಉಪೋಸಥಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ವಿನಯಧರಾಯತ್ತಾ.

ಯಾಪಿ ಚ ಇಮಾ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ ಪನ್ನರಸಿಕಾ, ಸಾಮಗ್ಗಿಪವಾರಣಾ, ಸಙ್ಘೇ ಪವಾರಣಾ ಗಣೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪವಾರಣಾ, ತೇವಾಚಿಕಾ, ದ್ವೇವಾಚಿಕಾ, ಸಮಾನವಸ್ಸಿಕಾ ಪವಾರಣಾತಿ ನವ ಪವಾರಣಾಯೋ, ತಾಪಿ ವಿನಯಧರಾಯತ್ತಾ ಏವ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಾ, ಸೋ ತಾಸಂ ಸಾಮೀ.

ಯಾನಿಪಿ ಇಮಾನಿ ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಂ ಞತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮಂ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಿ, ತಾನಿ ವಿನಯಧರಾಯತ್ತಾನಿ.

ಯಾಪಿ ಚಾಯಂ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಹುತ್ವಾ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ಕಾತಬ್ಬಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ವಿನಯಧರಾಯತ್ತಾವ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ದ್ವಿಪಿಟಕಧರೋಪಿ ಏತಂ ಕಾತುಂ ಲಭತಿ. ಸೋ ಏವ ನಿಸ್ಸಯಂ ದೇತಿ, ಸಾಮಣೇರಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಅಞ್ಞೋ ನೇವ ನಿಸ್ಸಯಂ ದಾತುಂ ಲಭತಿ, ನ ಸಾಮಣೇರಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತುಂ. ಸಾಮಣೇರೂಪಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೋ ಪನ ವಿನಯಧರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಜ್ಝಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಸಾದಿತುಂ ಲಭತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ನಿಸ್ಸಯದಾನಞ್ಚೇವ ಸಾಮಣೇರೂಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಏಕಮಙ್ಗಂ.

ಇತಿ ಇಮೇಸು ಛಸು ಆನಿಸಂಸೇಸು ಏಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪುರಿಮಾ ಪಞ್ಚ ಛ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ, ತೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠ, ಚತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನವ, ಪಞ್ಚಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪೇತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾದಸಾತಿ ಏವಂ ವಿನಯಧರೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಞ್ಚ ಛ ಸತ್ತ ಅಟ್ಠ ನವ ದಸ ಏಕಾದಸ ಚ ಆನಿಸಂಸೇ ಲಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮೇ ಆನಿಸಂಸೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆದಿಸ್ಸ ಆದಿಸ್ಸಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ. ಆಯಸ್ಮತೋ ಉಪಾಲಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗುಣಂ ಭಾಸತಿ ಥೋಮೇತಿ ಪಸಂಸತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಮಮ ವಣ್ಣನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಉಪಾಲಿಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ವಿನಯಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ, ಏವಮಿದಂ ಸಾಸನಂ ಅದ್ಧನಿಯಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ.

ತೇಧ ಬಹೂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ತೇ ಇಮಂ ಭಗವತೋ ವಣ್ಣನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಕಿರಾನಿಸಂಸೇ ನೇವ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾ ನ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಾ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ಯಥಾಪರಿಕಿತ್ತಿತಾನಿಸಂಸಾಧಿಗಮೇ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾ ಬಹೂ ಭಿಕ್ಖೂ ಥೇರಾ ಚ ನವಾ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಚ ಆಯಸ್ಮತೋ ಉಪಾಲಿಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಮೇವ.

೪೩೯-೪೦. ಉದ್ದಿಸ್ಸಮಾನೇತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸ್ಸಮಾನೇ, ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯೇ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಉದ್ದಿಸನ್ತೇ ವಾ ಆಚರಿಯಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇನ ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತೇ ವಾ ಯೋ ನಂ ಧಾರೇತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತೇ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉದ್ದಿಸನ್ತೇ ವಾ ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತೇ ವಾ ಸಜ್ಝಾಯಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೇ’’ತಿ ಪದಭಾಜನಂ ವುತ್ತಂ. ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕೇಹೀತಿ ಖುದ್ದಕೇಹಿ ಚ ಅನುಖುದ್ದಕೇಹಿ ಚ. ಯಾವದೇವಾತಿ ತೇಸಂ ಸಂವತ್ತನಮರಿಯಾದಪರಿಚ್ಛೇದವಚನಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಏತಾನಿ ಹಿ ಯೇ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತಿ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿ ವಾ, ತೇಸಂ ತಾವ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಯಾವ ‘‘ಕಪ್ಪತಿ ನು ಖೋ, ನ ಕಪ್ಪತಿ ನು ಖೋ’’ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ವಿಹೇಸಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಙ್ಖಾತೋ ಮನೋವಿಲೇಖೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ. ಅಥ ವಾ ಯಾವದೇವಾತಿ ಅತಿಸಯವವತ್ಥಾಪನಂ; ತಸ್ಸ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯ ವಿಹೇಸಾಯ ವಿಲೇಖಾಯ ಅತಿವಿಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಿನಯಂ ವಿವಣ್ಣೇತೀತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮೋ ವಿನಯಂ ವಿವಣ್ಣೇತಿ ನಿನ್ದತಿ ಗರಹತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ವಿಲೇಖನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದುತಿಯಂ.

೩. ಮೋಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೪೪. ತತಿಯೇ – ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸನ್ತಿ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅದ್ಧಮಾಸೇ ಅದ್ಧಮಾಸೇ; ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಉದ್ದಿಸಿಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಪೋಸಥಿಕ’’ನ್ತಿ ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತಂ. ಉದ್ದಿಸ್ಸಮಾನೇತಿ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇ ಉದ್ದಿಸನ್ತೇ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉದ್ದಿಸನ್ತೇ’’ತಿ ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಾಚಾರೇ ಚಿಣ್ಣೇ ಯಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ. ಯಥಾಧಮ್ಮೋ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಆಪನ್ನತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ, ಯಥಾ ಪನ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ಠಿತೋ, ತಥಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ. ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಞ್ಚೇ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ದೇಸಾಪೇತಬ್ಬೋ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚೇ, ವುಟ್ಠಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಧುಕನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು. ಅಟ್ಠಿಂಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾ; ಅತ್ಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೪೪೭. ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇತಿಆದೀಸು ಮೋಹಾರೋಪನಕಮ್ಮಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ಮೋಹನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತತಿಯಂ.

೪. ಪಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೪೯. ಚತುತ್ಥೇ – ಪಹಾರಂ ದೇನ್ತೀತಿ ‘‘ಆವುಸೋ ಪೀಠಕಂ ಪಞ್ಞಪೇಥ, ಪಾದಧೋವನಂ ಆಹರಥಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ತಥಾ ಅಕರೋನ್ತಾನಂ ಪಹಾರಂ ದೇನ್ತಿ.

೪೫೧. ಪಹಾರಂ ದೇತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಪಹಾರೇ ದಿನ್ನೇ ಸಚೇಪಿ ಮರತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ಪಹಾರೇನ ಹತ್ಥೋ ವಾ ಪಾದೋ ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಸೀಸಂ ವಾ ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ‘‘ಯಥಾಯಂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ನ ವಿರೋಚತಿ, ತಥಾ ನಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿರೂಪಕರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಣ್ಣಂ ವಾ ನಾಸಂ ವಾ ಛಿನ್ದತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ.

೪೫೨. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸಾಪಿ ಪಹಾರಂ ದೇತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ. ಸಚೇ ಪನ ರತ್ತಚಿತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಂ ಪಹರತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ.

೪೫೩. ಕೇನಚಿ ವಿಹೇಠಿಯಮಾನೋತಿ ಮನುಸ್ಸೇನ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇನ ವಾ ವಿಹೇಠಿಯಮಾನೋ. ಮೋಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ತತೋ ಅತ್ತನೋ ಮೋಕ್ಖಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ. ಪಹಾರಂ ದೇತೀತಿ ಕಾಯಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಹಾರಂ ದೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇಪಿ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಚೋರಂ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ ವಾ ವಿಹೇಠೇತುಕಾಮಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಉಪಾಸಕ, ಏತ್ಥೇವ ತಿಟ್ಠ, ಮಾ ಆಗಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ವಚನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ‘‘ಗಚ್ಛ ರೇ’’ತಿ ಮುಗ್ಗರೇನ ವಾ ಸತ್ಥಕೇನ ವಾ ಪಹರಿತ್ವಾ ಯಾತಿ, ಸೋ ಚೇ ತೇನ ಪಹಾರೇನ ಮರತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ. ವಾಳಮಿಗೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಪನಸ್ಸ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಾನಿ, ಇದಂ ಪನ ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ಪಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ತಲಸತ್ತಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೫೪. ಪಞ್ಚಮೇ – ತಲಸತ್ತಿಕಂ ಉಗ್ಗಿರನ್ತೀತಿ ಪಹಾರದಾನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಾಯಮ್ಪಿ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಮ್ಪಿ ಉಚ್ಚಾರೇನ್ತಿ. ತೇ ಪಹಾರಸಮುಚ್ಚಿತಾ ರೋದನ್ತೀತಿ ತೇ ಪಹಾರಪರಿಚಿತಾ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಲದ್ಧಪಹಾರತ್ತಾ ಇದಾನಿ ಚ ಪಹಾರಂ ದಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ರೋದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಹಾರಸ್ಸ ಮುಚ್ಚಿತಾ’’ತಿಪಿ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿ, ತತ್ಥ ‘‘ಪಹಾರಸ್ಸ ಭೀತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೫೭. ಉಗ್ಗಿರತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ಉಗ್ಗಿರಿತ್ವಾ ವಿರದ್ಧೋ ಪಹಾರಂ ದೇತಿ, ಅವಸ್ಸಂ ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಪಹಾರೋ ಸಹಸಾ ಪತತಿ, ನ ಪಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ದಿನ್ನತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ. ತೇನ ಪಹಾರೇನ ಹತ್ಥಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಭಿಜ್ಜತಿ, ದುಕ್ಕಟಮೇವ.

೪೫೮. ಮೋಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ತಲಸತ್ತಿಕಂ ಉಗ್ಗಿರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ತಲಸತ್ತಿಕಂ ಉಗ್ಗಿರನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇಪಿ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಹಾರಂ ದೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಹೀತಿ.

ತಲಸತ್ತಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಅಮೂಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೫೯. ಛಟ್ಠೇ – ಅನುದ್ಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ತೇ ಕಿರ ಸಯಂ ಆಕಿಣ್ಣದೋಸತ್ತಾ ‘‘ಏವಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಮ್ಹೇ ನೇವ ಚೋದೇಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಸಾರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ತಪರಿತ್ತಾಣಂ ಕರೋನ್ತಾ ಪಟಿಕಚ್ಚೇವ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಮೂಲಕೇನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ತೇರಸಕಮ್ಹಿ ಅಮೂಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಅಮೂಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಛಟ್ಠಂ.

೭. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೬೪. ಸತ್ತಮೇ – ಉಪದಹನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪದಹತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಆಪತ್ತಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ. ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ರಹೋ ಮಞ್ಞೇ ತಯಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ನಿಪನ್ನಂ ಭುತ್ತಂ ಪೀತಂ, ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಕತನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪದಹತಿ, ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ದುಕ್ಕಟಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿಪಿ ಅಮೂಲಕಸದಿಸಾನೇವಾತಿ.

ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸತ್ತಮಂ.

೮. ಉಪಸ್ಸುತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೭೧. ಅಟ್ಠಮೇ – ಅಧಿಕರಣಜಾತಾನನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಭಣ್ಡನಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾನಂ. ಉಪಸ್ಸುತಿನ್ತಿ ಸುತಿಸಮೀಪಂ; ಯತ್ಥ ಠತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸೋತುಂ, ತತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗಚ್ಛತಿ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪದವಾರೇ ಪದವಾರೇ ದುಕ್ಕಟಂ. ಮನ್ತೇನ್ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಮನ್ತಯಮಾನೇ; ‘‘ಮನ್ತೇನ್ತೇ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ.

೪೭೩. ವೂಪಸಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಉಪಸಮಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕಲಹಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಮಮ ಅಕಾರಕಭಾವಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಂ ಸೋತುಕಾಮತಾಯ ಗಮನವಸೇನ, ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯಂ ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮನ್ತಯಮಾನಾನಂ ಅಜಾನಾಪನವಸೇನ, ರೂಪಿಯಂ ಅಞ್ಞವಾದಕಂ ಉಪಸ್ಸುತೀತಿ ಇಮಾನಿ ಹಿ ತೀಣಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದಾನಿ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ಉಪಸ್ಸುತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಟ್ಠಮಂ.

೯. ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೭೪. ನವಮೇ – ಸಚೇ ಚ ಮಯಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಸಚೇ ಮಯಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಮ; ಚಕಾರೋ ಪನ ನಿಪಾತಮತ್ತಮೇವ. ಧಮ್ಮಿಕಾನನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇನ ವಿನಯೇನ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇನ ಕತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತೇಸು ಅತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಿಕಾನಿ; ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಂ. ಖಿಯ್ಯತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನವಮಂ.

೧೦. ಛನ್ದಂಅದತ್ವಾಗಮನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೮೧. ದಸಮೇ – ವತ್ಥು ವಾ ಆರೋಚಿತನ್ತಿ ಚೋದಕೇನ ಚ ಚುದಿತಕೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಕಥಾ ಕಥಿತಾ, ಅನುವಿಜ್ಜಕೋ ಸಮ್ಮತೋ, ಏತ್ತಾವತಾಪಿ ವತ್ಥುಮೇವ ಆರೋಚಿತಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ಛನ್ದಂ ಅದತ್ವಾ ಗಮನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದಸಮಂ.

೧೧. ದುಬ್ಬಲಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೮೪. ಏಕಾದಸಮೇ – ಯಥಾಮಿತ್ತತಾತಿ ಯಥಾಮಿತ್ತತಾಯ; ಯೋ ಯೋ ಮಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬಪದೇಸು. ಸೇಸಂ ಉಜ್ಝಾಪನಕಾದೀಸು ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ದುಬ್ಬಲಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಏಕಾದಸಮಂ.

೧೨. ಪರಿಣಾಮನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೮೯. ದ್ವಾದಸಮೇ – ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಿಂಸಕೇ ಪರಿಣಾಮನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಅಯಮೇವ ಹಿ ವಿಸೇಸೋ – ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮಿತತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಇಧ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮಿತತ್ತಾ ಸುದ್ಧಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಪರಿಣಾಮನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದ್ವಾದಸಮಂ.

ಸಮತ್ತೋ ವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇನ ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಮೋ.