೯. ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೩೫. ನವಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಯಾವ ದ್ವಾರಕೋಸಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾರಕೋಸೋ ನಾಮ ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಕವಾಟವಿತ್ಥಾರಪ್ಪಮಾಣೋ ಓಕಾಸೋ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಪನ ‘‘ದ್ವಾರಬಾಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಿಯಡ್ಢೋ ಹತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕುರುನ್ದಿಯಂ ಪನ ‘‘ದ್ವಾರಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಕವಾಟಪ್ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕವಾಟಂ ನಾಮ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ದ್ವಿಹತ್ಥಮ್ಪಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವುತ್ತಂ. ತದೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವತಾಪಿ ‘‘ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಹತ್ಥಪಾಸಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯಾತಿ ಸಕವಾಟಕದ್ವಾರಬನ್ಧಟ್ಠಪನಾಯ; ಸಕವಾಟಕಸ್ಸ ದ್ವಾರಬನ್ಧಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಲಭಾವತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಾರಟ್ಠಪನಾಯಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಪದಭಾಜನಂ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಕವಾಟಞ್ಹಿ ಲಹುಪರಿವಟ್ಟಕಂ ವಿವರಣಕಾಲೇ ಭಿತ್ತಿಂ ಆಹನತಿ, ಪಿದಹನಕಾಲೇ ದ್ವಾರಬನ್ಧಂ. ತೇನ ಆಹನನೇನ ಭಿತ್ತಿ ಕಮ್ಪತಿ, ತತೋ ಮತ್ತಿಕಾ ಚಲತಿ, ಚಲಿತ್ವಾ ಸಿಥಿಲಾ ವಾ ಹೋತಿ ಪತತಿ ವಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯಾವ ದ್ವಾರಕೋಸಾ ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ನೇವ ಮಾತಿಕಾಯಂ ನ ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತಂ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪನ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛಾದಾಪೇಸಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲೇಪಾಪೇಸೀ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಯಾವ ದ್ವಾರಕೋಸಾ ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋ ವಾ ಲೇಪಾಪೇತಬ್ಬೋ ವಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯಂ ಪನ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಹತ್ಥಪಾಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇ ದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ, ಉಪರಿಭಾಗೇ ಉಚ್ಚಾ ಭಿತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತೀಸು ದಿಸಾಸು ಸಮನ್ತಾ ಹತ್ಥಪಾಸಾ ಉಪಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಖುದ್ದಕಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಉಪಚಾರೋ ಹೋತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ಯಂ ಭಿತ್ತಿಂ ವಿವರಿಯಮಾನಂ ಕವಾಟಂ ಆಹನತಿ, ಸಾ ಅಪರಿಪೂರಉಪಚಾರಾಪಿ ಹೋತಿ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಪನ ತೀಸು ದಿಸಾಸು ಸಮನ್ತಾ ಹತ್ಥಪಾಸಾ ದ್ವಾರಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಲಭಾವತ್ಥಾಯ ಲೇಪೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಅಧೋಭಾಗೇಪಿ ಲೇಪೋಕಾಸೋ ಅತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ಲಿಮ್ಪಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಆಲೋಕಸನ್ಧಿಪರಿಕಮ್ಮಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಲೋಕಸನ್ಧೀತಿ ವಾತಪಾನಕವಾಟಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಪಿ ವಿವರಣಕಾಲೇ ವಿದತ್ಥಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅತಿರೇಕಮ್ಪಿ ಭಿತ್ತಿಪ್ಪದೇಸಂ ಪಹರನ್ತಿ. ಉಪಚಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಕವಾಟವಿತ್ಥಾರಪ್ಪಮಾಣೋ ಓಕಾಸೋ ಆಲೋಕಸನ್ಧಿಪರಿಕಮ್ಮತ್ಥಾಯ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋ ವಾ ಲೇಪಾಪೇತಬ್ಬೋ ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸೇತವಣ್ಣನ್ತಿಆದಿಕಂ ನ ಮಾತಿಕಾಯ ಪದಭಾಜನಂ. ಇಮಿನಾ ಹಿ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಭಾರಿಕತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪದಭಾಜನೇಯೇವ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಯಥಾಸುಖಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಲೇಪಕಮ್ಮೇ ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಛದನೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಚ್ಛದನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದ್ವತ್ತಿಚ್ಛದನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಛದನಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಪರಿಯಾಯಂ; ಪರಿಯಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಪರಿಕ್ಖೇಪದ್ವಯಂ ವಾ ಪರಿಕ್ಖೇಪತ್ತಯಂ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪಹರಿತೇ ಠಿತೇನಾತಿ ಅಹರಿತೇ ಠಿತೇನ. ಹರಿತನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಧಞ್ಞಭೇದಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ಮುಗ್ಗಮಾಸತಿಲಕುಲತ್ಥಅಲಾಬುಕುಮ್ಭಣ್ಡಾದಿಭೇದಞ್ಚ ಅಪರಣ್ಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಹರಿತಂ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ಅಪರಣ್ಣ’’ನ್ತಿ.

ಸಚೇ ಹರಿತೇ ಠಿತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಖೇತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ಬೀಜಂ ನ ತಾವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಸ್ಸೇ ವಾ ಪನ ಪತಿತೇ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಮ್ಪಿ ಹರಿತಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವರೂಪೇ ಖೇತ್ತೇಪಿ ಠಿತೇನ ನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ಅಹರಿತೇಯೇವ ಠಿತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ. ತತ್ರಾಪಿ ಅಯಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಪಿಟ್ಠಿವಂಸಸ್ಸ ವಾ ಕೂಟಾಗಾರಕಣ್ಣಿಕಾಯ ವಾ ಉಪರಿ ಥುಪಿಕಾಯ ವಾ ಪಸ್ಸೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಛದನಮುಖವಟ್ಟಿಅನ್ತೇನ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಠಿತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಠಿತೋ, ತಂ ಉಪರಿ ನಿಸಿನ್ನಕಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಹರಿತೇಪಿ ಠತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ವಿಹಾರಸ್ಸ ಹಿ ಪತನ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಪತನೋಕಾಸೋತಿ.

೧೩೬. ಮಗ್ಗೇನ ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೇನ ಛಾದನಂ ನಾಮ ಅಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಜುಕಮೇವ ಛಾದನಂ; ತಂ ಇಟ್ಠಕಸಿಲಾಸುಧಾಹಿ ಲಬ್ಭತಿ. ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗಾ ಸಚೇ ದುಚ್ಛನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪನೇತ್ವಾಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛಾದೇತುಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಇಚ್ಛತಿ; ತಥಾ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತತಿಯಂಮಗ್ಗಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಏವಂ ಛಾದೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ. ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ. ಏವಂಛದನಂ ಪನ ತಿಣಪಣ್ಣೇಹಿ ಲಬ್ಭತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಯಥಾ ಇಚ್ಛತಿ ತಥಾ ದ್ವೇ ಪರಿಯಾಯೇ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತತಿಯಂ ಪರಿಯಾಯಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಏವಂ ಛಾದೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ನ ಪಕ್ಕಮತಿ, ತುಣ್ಹೀಭೂತೇನ ಠಾತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಛದನಂ ಛದನೂಪರಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಪರೂಪರಿಚ್ಛನ್ನೋ ಹಿ ವಿಹಾರೋ ಚಿರಂ ಅನೋವಸ್ಸಕೋ ಹೋತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಏವಂ ಛಾದೇನ್ತಿ. ತತೋ ಚೇ ಉತ್ತರಿನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಾ ಪರಿಯಾಯಾನಂ ವಾ ಉಪರಿ ಚತುತ್ಥೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ ವಾ.

೧೩೭. ಕರಳೇ ಕರಳೇತಿ ತಿಣಮುಟ್ಠಿಯಂ ತಿಣಮುಟ್ಠಿಯಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ. ಛಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಿರಿಯಂ, ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಅಚಿತ್ತಕಂ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ತಿಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನವಮಂ.