೧. ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗೋ

೧. ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಯೇಸಂ ನವಹಿ ವಗ್ಗೇಹಿ, ಸಙ್ಗಹೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ;

ಖುದ್ದಕಾನಂ ಅಯಂ ದಾನಿ, ತೇಸಂ ಭವತಿ ವಣ್ಣನಾ.

೧. ತತ್ಥ ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗಸ್ಸ ತಾವ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಹತ್ಥಕೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಸಕ್ಯಾನಂ ಪುತ್ತೋತಿ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ. ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರ ಸಕ್ಯಕುಲತೋ ಅಸೀತಿ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು, ತೇಸಂ ಸೋ ಅಞ್ಞತರೋತಿ. ವಾದಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ‘‘ವಾದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕಿತೇನ ವಾದೇನ ಪರವಾದಿಸನ್ತಿಕಂ ಖಿತ್ತೋ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಪಹಿತೋ ಪೇಸಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಾದಮ್ಹಿ ವಾ ಸಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಖಿತ್ತೋ. ಯತ್ರ ಯತ್ರ ವಾದೋ ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿಪಿ ವಾದಕ್ಖಿತ್ತೋ. ಅವಜಾನಿತ್ವಾ ಅವಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾದೇ ಕಞ್ಚಿ ದೋಸಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಯಂ ಮಮ ವಾದೋ’’ತಿ ಅವಜಾನಿತ್ವಾ ಪುನ ಕಥೇನ್ತೋ ಕಥೇನ್ತೋ ನಿದ್ದೋಸತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಮಮೇವ ಅಯಂ ವಾದೋ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಅವಜಾನಾತೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ವಚನೇ ಆನಿಸಂಸಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಮಮ ವಾದೋ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪುನ ಕಥೇನ್ತೋ ಕಥೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ದೋಸಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ನಾಯಂ ಮಮ ವಾದೋ’’ತಿ ಅವಜಾನಾತಿ. ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತೀತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚರತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ, ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವದತಿ. ಕುರುನ್ದಿಯಂ ಪನ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಹೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ಬಹುಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಂ ತಂ ಪಟಿಜಾನನಞ್ಚ ಅವಜಾನನಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥಂ ‘‘ಕೋ ಆಹ, ಕಿಂ ಆಹ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಆಹಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಬಹುಂ ಭಾಸತೀತಿ. ಪುನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅವಜಾನಿತ್ವಾ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಅವಜಾನನ್ತೋ ಏವ ಚ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ಭಾಸತೀತಿ ಜಾನನ್ತೋ ಮುಸಾ ಭಾಸತಿ. ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸಂವಾದೇತೀತಿ ಪುರೇಭತ್ತಾದೀಸು ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಕಾಲೇ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಪದೇಸೇ ವಾದೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಕೇತತೋ ಪುರೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಪಸ್ಸಥ ಭೋ, ತಿತ್ಥಿಯಾ ನ ಆಗತಾ ಪರಾಜಿತಾ’’ತಿ ಪಕ್ಕಮತಿ.

೨. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಚ ಮುಸಾ ಭಣನೇ.

೩. ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತಸ್ಸ. ವಾಚಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಪರಿಯಾಪನ್ನವಚನಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ. ಗಿರಾತಿ ತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಸದ್ದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಬ್ಯಪ್ಪಥೋತಿ ವಚನಪಥೋ; ವಾಚಾಯೇವ ಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಮಾಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪಥಭೂತತೋ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಚೀಭೇದೋತಿ ವಚೀಸಞ್ಞಿತಾಯ ವಾಚಾಯ ಭೇದೋ; ಪಭೇದಗತಾ ವಾಚಾ ಏವ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ. ವಾಚಸಿಕಾ ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ಏವಂ ಪಠಮಪದೇನ ಸುದ್ಧಚೇತನಾ, ಮಜ್ಝೇ ತೀಹಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಸದ್ದಸಹಿತಾ ಚೇತನಾ, ಅನ್ತೇ ಏಕೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಿತಾ ಚೇತನಾ ‘‘ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅನರಿಯವೋಹಾರಾತಿ ಅನರಿಯಾನಂ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ವೋಹಾರಾ.

ಏವಂ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನ್ತೇ ವುತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಂ ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಂ ಮೇತಿ ಏವಂ ವದತೋ ವಚನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ವಾ ಚೇತನಾ ಏಕೋ ಅನರಿಯವೋಹಾರೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಅದಿಟ್ಠಂ, ಸೋತವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಂ ಅಸುತಂ, ಘಾನಾದಿವಸೇನ ಮುನಿತ್ವಾ ತೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಪತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹಿತಂ ಅಮುತಂ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸುದ್ಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಅಗ್ಗಹಿತಂ ಅವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಓಳಾರಿಕೇನೇವ ನಯೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ. ದಿಟ್ಠಾದೀಸು ಚ ಅತ್ತನಾಪಿ ಪರೇನಪಿ ದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಮೇವ. ಏವಂ ಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಾನೀತಿ ಅಯಮೇಕೋ ಪರಿಯಾಯೋ. ಅಪರೋ ನಯೋ ಯಂ ಅತ್ತನಾ ದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಮೇವ ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸುತಾದೀಸು. ಯಂ ಪನ ಪರೇನ ದಿಟ್ಠಂ, ತಂ ಅತ್ತನಾ ಸುತಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ಮುತಾದೀನಿಪಿ.

೪. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೀಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿನ್ತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕಪಾಳಿವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ’’ನ್ತಿ ಇಧ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಂ ಮೇ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ‘‘ಇಧ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ಥುಮತ್ತೇ ಆಪತ್ತಿಮತ್ತೇ ಚ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಏಕಲಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ.

೯. ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ದಿಟ್ಠೇ ವೇಮತಿಕೋತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೇ ವೇಮತಿಕೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿದುಟ್ಠದೋಸಪಾಳಿವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಾಳಿಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ, ಅತ್ಥೇ ಪನ ಸಥೇರವಾದೇ ಕಿಞ್ಚಿ ನಾನಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ.

೧೧. ಸಹಸಾ ಭಣತೀತಿ ಅವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ವಾ ವೇಗೇನ ದಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ಮೇ’’ತಿ ಭಣತಿ. ಅಞ್ಞಂ ಭಣಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಞ್ಞಂ ಭಣತೀತಿ ಮನ್ದತ್ತಾ ಜಳತ್ತಾ ಪಕ್ಖಲನ್ತೋ ‘‘ಚೀವರ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಚೀರ’’ನ್ತಿ ಆದಿಂ ಭಣತಿ. ಯೋ ಪನ ಸಾಮಣೇರೇನ ‘‘ಅಪಿ ಭನ್ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಂ ಪಸ್ಸಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಕೇಳಿಂ ಕುರುಮಾನೋ ‘‘ತವ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ದಾರುಸಕಟಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಾ ಸಿಙ್ಗಾಲಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಸಾಯಂ ಭನ್ತೇ ಸದ್ದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಮಾತುಯಾ ತೇ ಯಾನೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಕದ್ದಮೇ ಲಗ್ಗಚಕ್ಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತಾನಂ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ನೇವ ದವಾ ನ ರವಾ ಅಞ್ಞಂ ಭಣತಿ, ಸೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿಯೇವ. ಅಞ್ಞಾ ಪೂರಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಗಾಮೇ ಥೋಕಂ ತೇಲಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಆಗತೋ ಸಾಮಣೇರಂ ಭಣತಿ – ‘‘ತ್ವಂ ಅಜ್ಜ ಕುಹಿಂ ಗತೋ, ಗಾಮೋ ಏಕತೇಲೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವಾ ಪಚ್ಛಿಕಾಯ ಠಪಿತಂ ಪೂವಖಣ್ಡಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಗಾಮೇ ಪಚ್ಛಿಕಾಹಿ ಪೂವೇ ಚಾರೇಸು’’ನ್ತಿ ವಾ, ಅಯಂ ಮುಸಾವಾದೋವ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಠಮಂ.

೨. ಓಮಸವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೨. ದುತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಓಮಸನ್ತೀತಿ ಓವಿಜ್ಝನ್ತಿ. ಖುಂಸೇನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ. ವಮ್ಭೇನ್ತೀತಿ ಪಧಂಸೇನ್ತಿ.

೧೩. ಭೂತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ವತ್ಥುಂ ಭಗವಾ ಓಮಸವಾದಗರಹಣತ್ಥಂ ಆಹರಿ. ನನ್ದಿವಿಸಾಲೋ ನಾಮಾತಿ ನನ್ದೀತಿ ತಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಂ, ವಿಸಾಣಾನಿ ಪನಸ್ಸ ವಿಸಾಲಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನನ್ದಿವಿಸಾಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತೇನ ಸಮಯೇನ ನನ್ದಿವಿಸಾಲೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಂ ಯಾಗುಭತ್ತಾದೀಹಿ ಅತಿವಿಯ ಪೋಸೇಸಿ. ಅಥ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಅನುಕಮ್ಪಮಾನೋ ‘‘ಗಚ್ಛ ತ್ವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥೇವ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇಪಿ ಪರಖುಂಸನಂ ಅಮನಾಪತೋಯೇವ ಪಚ್ಚೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಸಕಟಸತಂ ಅತಿಬದ್ಧಂ ಪವಟ್ಟೇಸೀತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾರುಕ್ಖೇ ದತ್ವಾ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಮುಗ್ಗಮಾಸವಾಲುಕಾದೀಹಿ ಪುಣ್ಣಂ ಸಕಟಸತಂ ಪವಟ್ಟೇನ್ತೋ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾರಪ್ಪದೇಸಂ ಪುನ ಅರೇ ಪತ್ತೇ ಪವಟ್ಟಿತಂ ಹೋತಿ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪನ ಪುರಿಮಸಕಟೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನೇ ಪಚ್ಛಿಮಸಕಟಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಕಟಸತಪ್ಪಮಾಣಂ ಪದೇಸಂ ಪವಟ್ಟೇಸಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಸಿಥಿಲಕರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ಚತ್ತಮನೋ ಅಹೂತಿ ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಧನಲಾಭೇನ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನ ಚ ಸೋ ನನ್ದಿವಿಸಾಲೋ ಅತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ.

೧೫. ಅಕ್ಕೋಸೇನಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪರತೋ ‘‘ದ್ವೇ ಅಕ್ಕೋಸಾ – ಹೀನೋ ಚ ಅಕ್ಕೋಸೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ ಚ ಅಕ್ಕೋಸೋ’’ತಿ ವಿಭಜಿತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಹೀನೇನಪಿ ಅಕ್ಕೋಸೇನ ಖುಂಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ; ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಕ್ಕೋಸೇನ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾಹ. ವೇನಜಾತೀತಿ ತಚ್ಛಕಜಾತಿ; ವೇಣುಕಾರಜಾತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ನೇಸಾದಜಾತೀತಿ ಮಿಗಲುದ್ದಕಾದಿಜಾತಿ.

ರಥಕಾರಜಾತೀತಿ ಚಮ್ಮಕಾರಜಾತಿ. ಪುಕ್ಕುಸಜಾತೀತಿ ಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕಜಾತಿ. ಅವಕಣ್ಣಕಾದಿ ದಾಸಾನಂ ನಾಮಂ ಹೋತಿ; ತಸ್ಮಾ ಹೀನಂ. ಓಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅವಞ್ಞಾತಂ; ‘‘ಉಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವಮ್ಭೇತ್ವಾ ಞಾತಂ. ಹೀಳಿತನ್ತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಂ. ಪರಿಭೂತನ್ತಿ ಕಿಮೇತೇನಾತಿತಿ ಪರಿಭವಕತಂ. ಅಚಿತ್ತೀಕತನ್ತಿ ನ ಗರುಕತಂ.

ಕೋಟ್ಠಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಚ್ಛಕಕಮ್ಮಂ. ಮುದ್ದಾತಿ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಗಣನಾ. ಗಣನಾತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕಾದಿಅವಸೇಸಗಣನಾ. ಲೇಖಾತಿ ಅಕ್ಖರಲೇಖಾ. ಮಧುಮೇಹಾಬಾಧೋ ವೇದನಾಯ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ಯಕಾರೇನ ವಾ ಭಕಾರೇನ ವಾತಿ ಯಕಾರಭಕಾರೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯೋ ಅಕ್ಕೋಸೋ. ಕಾಟಕೋಟಚಿಕಾಯ ವಾತಿ ‘‘ಕಾಟ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ, ‘‘ಕೋಟಚಿಕಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ; ಏತೇಹಿ ವಾ ಯೋ ಅಕ್ಕೋಸೋ, ಏಸೋ ಹೀನೋ ನಾಮ ಅಕ್ಕೋಸೋತಿ.

೧೬. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಪಭೇದವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಖುಂಸೇತುಕಾಮೋ ವಮ್ಭೇತುಕಾಮೋ ಮಙ್ಕುಕತ್ತುಕಾಮೋತಿ ಅಕ್ಕೋಸಿತುಕಾಮೋ ಪಧಂಸಿತುಕಾಮೋ ಗರಹಿತುಕಾಮೋ ನಿತ್ತೇಜಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೀನೇನ ಹೀನನ್ತಿ ಹೀನೇನ ಜಾತಿವಚನೇನ ಹೀನಜಾತಿಕಂ. ಏತೇನ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಹೀನೇನ ಹೀನಂ ವದನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಚ್ಚಂ ವದತಿ, ಓಮಸಿತುಕಾಮತಾಯ ಪನಸ್ಸ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಉಕ್ಕಟ್ಠೇನ ಹೀನಂ ವದನ್ತೋ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಲಿಕಂ ಭಣತಿ, ಓಮಸಿತುಕಾಮತಾಯ ಪನ ಇಮಿನಾವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪುರಿಮೇನ. ಯೋಪಿ ‘‘ಅತಿಚಣ್ಡಾಲೋಸಿ, ಅತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಸಿ, ದುಟ್ಠಚಣ್ಡಾಲೋಸಿ, ದುಟ್ಠಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವದತಿ, ಸೋಪಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ.

೨೬. ಸನ್ತಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೇತಿ ವಾರೇ ಪನ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಭಾವೇನ ದುಕ್ಕಟಂ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಯೇ ನೂನ…ಪೇ… ನ ಮಯನ್ತಿ ವಾರೇಸುಪಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ಪನ ಚತೂಸುಪಿ ವಾರೇಸು ದುಕ್ಕಟಮೇವ. ಚೋರೋಸಿ ಗಣ್ಠಿಭೇದಕೋಸೀತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ಪನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅನುಪಮ್ಪನ್ನೇಪಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ದುಕ್ಕಟಮೇವ. ದವಕಮ್ಯತಾಯ ಪನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇಪಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ. ದವಕಮ್ಯತಾ ನಾಮ ಕೇಳಿಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಂ ಭಿಕ್ಖುನೀಆದಯೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೫. ಅತ್ಥಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತೋ ಅತ್ಥಪುರೇಕ್ಖಾರೋ; ಪಾಳಿಂ ವಾಚೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಪುರೇಕ್ಖಾರೋ; ಅನುಸಿಟ್ಠಿಯಂ ಠತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿಪಿ ಚಣ್ಡಾಲೋಸಿ, ಪಾಪಂ ಮಾ ಅಕಾಸಿ, ಮಾ ತಮೋ ತಮಪರಾಯಣೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಥೇನ್ತೋ ಅನುಸಾಸನೀಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ. ದುಬ್ಭಾಸಿತಾಪತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದ್ವಿವೇದನಂ ಸುಖಾ ಚ ಮಜ್ಝತ್ತಾ ಚಾತಿ.

ಓಮಸವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದುತಿಯಂ.

೩. ಪೇಸುಞ್ಞಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೬. ತತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಭಣ್ಡನಜಾತಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾತಭಣ್ಡನಾನಂ. ಭಣ್ಡನನ್ತಿ ಕಲಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ, ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಇದಂ ಕತಂ; ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಏವಂ ವಕ್ಖಾಮಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಕಸಕಪಕ್ಖೇ ಸಮ್ಮನ್ತನಂ. ಕಲಹೋತಿ ಆಪತ್ತಿಗಾಮಿಕೋ ಕಾಯವಾಚಾವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ವಿವಾದೋತಿ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥಾ. ತಂ ವಿವಾದಂ ಆಪನ್ನಾನಂ ವಿವಾದಾಪನ್ನಾನಂ. ಪೇಸುಞ್ಞನ್ತಿ ಪಿಸುಣವಾಚಂ, ಪಿಯಭಾವಸ್ಸ ಸುಞ್ಞಕರಣವಾಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೩೭. ಭಿಕ್ಖುಪೇಸುಞ್ಞೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪೇಸುಞ್ಞೇ; ಭಿಕ್ಖುತೋ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪಸಂಹಟಪೇಸುಞ್ಞೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೮. ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಪಿಯಕಮ್ಯಸ್ಸ ವಾತಿ ‘‘ಏವಂ ಅಹಂ ಏತಸ್ಸ ಪಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸ ವಾ. ಭೇದಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ವಾತಿ ‘‘ಏವಮಯಂ ಏತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ಪರೇನ ಭೇದಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ವಾ. ಜಾತಿತೋಪೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇಧಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ.

ನ ಪಿಯಕಮ್ಯಸ್ಸ ನ ಭೇದಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕಂ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಂ ಏಕಞ್ಚ ಖಮನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ನಿಲ್ಲಜ್ಜೋ, ಈದಿಸಮ್ಪಿ ನಾಮ ಭವನ್ತಂ ಪುನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕೇವಲಂ ಪಾಪಗರಹಿತಾಯ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಪೇಸುಞ್ಞಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತತಿಯಂ.

೪. ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೪. ಚತುತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸವಾ. ಉಪಾಸಕಾತಿ ವುತ್ತೇ ವಚನಮ್ಪಿ ನ ಸೋತುಕಾಮಾ; ಅನಾದರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸಯಾ ವಾ ಅನೀಚವುತ್ತಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಭಾಗವುತ್ತಿಕಾತಿ ವಿಸಭಾಗಜೀವಿಕಾ, ಯಥಾ ಭಿಕ್ಖೂಸು ವತ್ತಿತಬ್ಬಂ; ಏವಂ ಅಪ್ಪವತ್ತವುತ್ತಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೫. ಪದಸೋ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕತೋ ಪದಂ ಪದಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇಯ್ಯ; ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ವಾಚೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸನಾಮಕಂ ಪದಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪದಂ ಅನುಪದಂ ಅನ್ವಕ್ಖರಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಪದಭಾಜನಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪದನ್ತಿ ಏಕೋ ಗಾಥಾಪಾದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಅನುಪದನ್ತಿ ದುತಿಯಪಾದೋ. ಅನ್ವಕ್ಖರನ್ತಿ ಏಕೇಕಮಕ್ಖರಂ. ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪುರಿಮಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸದಿಸಂ ಪಚ್ಛಾಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಾ ಏಕಮಕ್ಖರಂ ಅನ್ವಕ್ಖರಂ, ಅಕ್ಖರಸಮೂಹೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಅಕ್ಖರಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಮೂಹೋ ಪದಂ. ಪಠಮಪದಂ ಪದಮೇವ, ದುತಿಯಂ ಅನುಪದನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಪದಂ ನಾಮ ಏಕತೋ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕತೋ ಓಸಾಪೇನ್ತೀತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇನ್ತೋ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏಕಮೇಕಂ ಪದಂ ಸಾಮಣೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಆರಭಿತ್ವಾ ಏಕತೋಯೇವ ನಿಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಏವಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಪದಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅನುಪದಂ ನಾಮ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕತೋ ಓಸಾಪೇನ್ತೀತಿ ಥೇರೇನ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಾಮಣೇರೋ ತಂ ಪದಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ‘‘ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ ದುತಿಯಪದಂ ಏಕತೋ ಭಣತಿ, ಇಮೇ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕತೋ ಓಸಾಪೇನ್ತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಪದಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾ. ಅನ್ವಕ್ಖರಂ ನಾಮ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ರೂ’’ತಿ ಓಪಾತೇತೀತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಭಣ ಸಾಮಣೇರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ರೂಕಾರಮತ್ತಮೇವ ಏಕತೋ ವತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನ್ವಕ್ಖರಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾ. ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಪಿ ಚ ಏಸ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ. ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಸದ್ದಂ ನಿಚ್ಛಾರೇತೀತಿ ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಂ, ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ವಾಚಯಮಾನೋ ಥೇರೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಾಮಣೇರೋ ಸೀಘಪಞ್ಞತಾಯ ‘‘ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಅನಿಚ್ಚಪದಂ ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅನಿಚ್ಚಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಭಣನ್ತೋ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇತಿ. ಏವಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಇಮೇಸು ಪದಾದೀಸು ಯಂ ಯಂ ಏಕತೋ ಭಣತಿ ತೇನ ತೇನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ.

ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋತಿ ಸಕಲಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಂ ಧಮ್ಮಪದಂ ಚರಿಯಾಪಿಟಕಂ ಉದಾನಂ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಸುತ್ತನಿಪಾತೋ ವಿಮಾನವತ್ಥು ಪೇತವತ್ಥು ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದೀನಿ ಚ ಸುತ್ತಾನಿ. ಸಾವಕಭಾಸಿತೋತಿ ಚತುಪರಿಸಪರಿಯಾಪನ್ನೇಹಿ ಸಾವಕೇಹಿ ಭಾಸಿತೋ ಅನಙ್ಗಣಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಅನುಮಾನಸುತ್ತಚುಳವೇದಲ್ಲಮಹಾವೇದಲ್ಲಾದಿಕೋ. ಇಸಿಭಾಸಿತೋತಿ ಬಾಹಿರಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇಹಿ ಭಾಸಿತೋ ಸಕಲೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವಗ್ಗೋ, ಬಾವರಿಯಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ದೇವತಾಭಾಸಿತೋತಿ ದೇವತಾಹಿ ಭಾಸಿತೋ; ಸೋ ದೇವತಾಸಂಯುತ್ತದೇವಪುತ್ತಸಂಯುತ್ತಮಾರಸಂಯುತ್ತಬ್ರಹ್ಮಸಂಯುತ್ತಸಕ್ಕಸಂಯುತ್ತಾದಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅತ್ಥೂಪಸಞ್ಹಿತೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾನಿಸ್ಸಿತೋ. ಧಮ್ಮೂಪಸಞ್ಹಿತೋತಿ ಪಾಳಿನಿಸ್ಸಿತೋ; ಉಭಯೇನಾಪಿ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ವದತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತಂ ವದತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹಧಮ್ಮಂಯೇವ ಪನ ಪದಸೋ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತೇಪಿ ನಾನಾಭಾಸಾವಸೇನ ಗಾಥಾಸಿಲೋಕಬನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತೇ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಅನಾರುಳ್ಹೇಪಿ ಕುಲುಮ್ಬಸುತ್ತಂ ರಾಜೋವಾದಸುತ್ತಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚತುಪರಿವಟ್ಟಂ ನನ್ದೋಪನನ್ದನ್ತಿ ಈದಿಸೇ ಆಪತ್ತಿಯೇವ. ಅಪಲಾಲದಮನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಮ್ಪನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ. ಮೇಣ್ಡಕಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇಸು ಥೇರಸ್ಸ ಸಕಪಟಿಭಾನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಯಂ ರಞ್ಞೋ ಸಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ. ವಣ್ಣಪಿಟಕಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಪಿಟಕರಟ್ಠಪಾಲಗಅಜತಆಳವಕಗಜ್ಜಿತಗುಳ್ಹಮಗ್ಗಗುಳ್ಹವೇಸ್ಸನ್ತರಗುಳ್ಹವಿನಯವೇದಲ್ಲಪಿಟಕಾನಿ ಪನ ಅಬುದ್ಧವಚನಾನಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೀಲೂಪದೇಸೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ವುತ್ತೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಪತ್ತಿಯೇವ. ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಮಗ್ಗಕಥಾಆರಮ್ಮಣಕಥಾಬುದ್ಧಿಕದಣ್ಡಕ ಞಾಣವತ್ಥುಅಸುಭಕಥಾದೀನಿ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸು ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಧುತಙ್ಗಪಞ್ಹೇ ಪಟಿಪದಾ ವಿಭತ್ತಾ; ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಆಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದೀಸು ಪನ ಸಙ್ಗೀತಿಂ ಅನಾರುಳ್ಹೇಸು ರಾಜೋವಾದತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಚತುಪರಿವಟ್ಟನನ್ದೋಪನನ್ದಕುಲುಮ್ಬಸುತ್ತೇಸುಯೇವ ಆಪತ್ತೀತಿ ವತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಸು ಯಂ ಬುದ್ಧವಚನತೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ಆಪತ್ತಿವತ್ಥು ಹೋತಿ, ನ ಇತರನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ.

೪೮. ಏಕತೋ ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತೋತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಉದ್ದೇಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ಏಕತೋ ವದತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತಿ. ಆಚರಿಯೋ ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಭಣಾಮೀತಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ವದತಿ, ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ದ್ವೇಪಿ ಠಿತಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಏಸೇವ ನಯೋ. ದಹರಭಿಕ್ಖು ನಿಸಿನ್ನೋ, ಸಾಮಣೇರೋ ಠಿತೋ, ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಭಣಾಮೀತಿ ಭಣತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ದಹರೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತರೋ ನಿಸೀದತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಭಣಾಮೀತಿ ಭಣತೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಬಹೂನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸಾಮಣೇರೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸಿನ್ನೇ ಪದಸೋ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಸಾಮಣೇರೋ ಉಪಚಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಯೇಸಂ ವಾಚೇತಿ, ತೇಸು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಏಕೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಪಲಾಯನಕಗನ್ಥಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಏಕತೋ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಏಕತೋ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಭಣತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉದ್ದೇಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಏಕತೋ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋತಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಗುಣಂ ಗನ್ಥಂ ಭಣನ್ತಂ ಓಪಾತೇತೀತಿ ಸಚೇ ಏಕಗಾಥಾಯ ಏಕೋ ಪಾದೋ ನ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸೇಸಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಗುಣಗನ್ಥೋ ನಾಮ. ಏತೇನ ನಯೇನ ಸುತ್ತೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಂ ಓಪಾತೇನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಭಣಾಹೀತಿ ಏಕತೋಪಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಓಸಾರೇನ್ತಂ ಓಪಾತೇತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ಉಚ್ಚಾರೇನ್ತಂ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಪರಿಸಙ್ಕಮಾನಂ ಏವಂ ವದೇಹೀತಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋಪಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಯಂ ಪನ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದೀಸು ‘‘ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಮಾ ವದಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಯದಿ ವದತಿ, ‘‘ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನತ್ಥಿ, ನತ್ಥಿಭಾವೋಯೇವ ಚಸ್ಸ ಯುತ್ತೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಂ ಭವೇಯ್ಯ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ವಾಚತೋ ಚ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಂ, ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಅಚಿತ್ತಕಂ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ತಿಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೯. ಪಞ್ಚಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಮುಟ್ಠಸ್ಸತೀ ಅಸಮ್ಪಜಾನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ಅಕರಣವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಭವಙ್ಗೋತಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಪನ ಕುತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ! ವಿಕೂಜಮಾನಾತಿ ವಿಪ್ಪಲಪಮಾನಾ. ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾತಿ ನಾಸಾಯ ಕಾಕಸದ್ದಂ ವಿಯ ನಿರತ್ಥಕಸದ್ದಂ ಮುಞ್ಚಮಾನಾ. ಉಪಾಸಕಾತಿ ಪಠಮತರಂ ಉಟ್ಠಿತಉಪಾಸಕಾ.

೫೦. ಏತದವೋಚುನ್ತಿ ‘‘ಭಗವತಾ ಆವುಸೋ ರಾಹುಲ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಗಾರವೇನೇವ ಏತಂ ಅವೋಚುಂ. ಪಕತಿಯಾ ಪನ ತೇ ಭಗವತಿ ಚ ಗಾರವೇನ ಆಯಸ್ಮತೋ ಚ ರಾಹುಲಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮತಾಯ ತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಆಗತಸ್ಸ ಚೂಳಮಞ್ಚಕಂ ವಾ ಅಪಸ್ಸೇನಂ ವಾ ಯಂ ಅತ್ಥಿ ತಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಚೀವರಂ ವಾ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ವಾ ಉಸ್ಸೀಸಕರಣತ್ಥಾಯ ದೇನ್ತಿ. ತತ್ರಿದಂ ತಸ್ಸಾಯಸ್ಮತೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮತಾಯ – ಭಿಕ್ಖೂ ಕಿರ ತಂ ದೂರತೋವ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮುಟ್ಠಿಸಮ್ಮುಞ್ಜನಿಞ್ಚ ಕಚವರಛಡ್ಡನಕಞ್ಚ ಬಹಿ ಖಿಪನ್ತಿ. ಅಥಞ್ಞೇಹಿ ‘‘ಆವುಸೋ ಕೇನಿದಂ ಪಾತಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ರಾಹುಲೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಸಞ್ಚರಿ, ತೇನ ನು ಖೋ ಪಾತಿತ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಪನಾಯಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಮಯ್ಹಂ ಭನ್ತೇ ಇದಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏಕದಿವಸಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ತಂ ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಖಮಾಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ. ವಚ್ಚಕುಟಿಯಾ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಸೀತಿ ತಂಯೇವ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮತಂ ಅನುಬ್ರೂಹನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಆನನ್ದತ್ಥೇರಾದೀನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ವಳಞ್ಜನಕವಚ್ಚಕುಟಿಯಂ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ. ಸಾ ಕಿರ ಕುಟಿ ಕವಾಟಬದ್ಧಾ ಗನ್ಧಪರಿಭಣ್ಡಕತಾ ಸಮೋಸರಿತಪುಪ್ಫದಾಮಾ ಚೇತಿಯಟ್ಠಾನಮಿವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಪರಿಭೋಗಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ.

೫೧. ಉತ್ತರಿದಿರತ್ತತಿರತ್ತನ್ತಿ ಭಗವಾ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಸಙ್ಗಹಕರಣತ್ಥಾಯ ತಿರತ್ತಂ ಪರಿಹಾರಂ ಅದಾಸಿ. ನ ಹಿ ಯುತ್ತಂ ಕುಲದಾರಕೇ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ನಾನುಗ್ಗಹೇತುನ್ತಿ. ಸಹಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏಕತೋ ಸೇಯ್ಯಂ. ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಕಾಯಪ್ಪಸಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಯನಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸೇನಾಸನೇ ಸಯನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ. ತತ್ಥ ಸೇನಾಸನಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯಪ್ಪಸಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ನಿಪನ್ನೇ ಭಿಕ್ಖು ನಿಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ‘‘ಸೇನಾಸನಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇಯ್ಯಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಸಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯ ವಿದಹೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾತಿಆದಿನಾ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಸೇನಾಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸೇಯ್ಯಾಯ ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪರಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಛದನೇಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಸಬ್ಬಮೇವ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಪಾಕಟವೋಹಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಚುಗ್ಗತವಸೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ ಪಞ್ಚಹಿ ಛದನೇಹಿ ಛನ್ನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ? ಅಥ ಖೋ ದುಸ್ಸಕುಟಿಯಂ ವಸನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ಕಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸಮತ್ಥಂ ಇಧ ಛದನಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚವಿಧಚ್ಛದನೇಯೇವ ಹಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಪದರಚ್ಛನ್ನೇಪಿ ಸಹಸೇಯ್ಯಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ಯಂ ಪನ ಸೇನಾಸನಂ ಭೂಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಛದನಂ ಆಹಚ್ಚ ಪಾಕಾರೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ವತ್ಥೇನಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಾ. ಛದನಂ ಅನಾಹಚ್ಚ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೇನ ಪಾಕಾರಾದಿನಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪಿ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾಯೇವಾತಿ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸಾ ಪನ ಉಪರಿ ಬಹುತರಂ ಠಾನಂ ಛನ್ನಂ, ಅಪ್ಪಂ ಅಚ್ಛನ್ನಂ, ಸಮನ್ತತೋ ವಾ ಬಹುತರಂ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅಪ್ಪಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅಯಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಛನ್ನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ. ಇಮಿನಾ ಹಿ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಚೇಪಿ ಸತ್ತಭೂಮಕೋ ಪಾಸಾದೋ ಏಕೂಪಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಸತಗಬ್ಭಂ ವಾ ಚತುಸ್ಸಾಲಂ ವಾ, ಏಕಸೇಯ್ಯಾಇಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುತ್ಥೇ ದಿವಸೇ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಸೂರಿಯೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ನಿಪನ್ನೇ ಭಿಕ್ಖು ನಿಪಜ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಚ ನಿಪಜ್ಜನಮತ್ತೇನೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಸಚೇ ಪನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಸಾಮಣೇರಾ, ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು, ಸಾಮಣೇರಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾ. ತೇ ಚೇ ಉಟ್ಠಾಯುಟ್ಠಾಯ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಯೋಗೇ ಪಯೋಗೇ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಟ್ಠಾಯುಟ್ಠಾಯ ನಿಪಜ್ಜನೇ ಪನ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸೇವ ಪಯೋಗೇನ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏಕೋ ಸಾಮಣೇರೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಉಟ್ಠಾಯುಟ್ಠಾಯ ನಿಪಜ್ಜನೇನಪಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಪತ್ತಿಯೇವ. ಉಭಯೇಸಂ ಸಮ್ಬಹುಲಭಾವೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಏಕಾವಾಸಾದಿಕಮ್ಪಿ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೋ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ಏಕೇನೇವ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿರತ್ತಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದೇವಸಿಕಾ ಆಪತ್ತಿ. ಯೋಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆವಾಸೇ ನಾನಾಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಿರತ್ತಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ತಸ್ಸಪಿ. ಯೋಪಿ ನಾನಾಆವಾಸೇಸು ಏಕೇನೇವ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿರತ್ತಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ತಸ್ಸಪಿ. ಯೋಪಿ ನಾನಾಆವಾಸೇಸು ನಾನಾಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಸತಮ್ಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಚತುತ್ಥದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದೇವಸಿಕಾ ಆಪತ್ತಿ.

ಅಯಞ್ಚ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇನಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಹೋತಿ, ತತ್ರ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಚೇಪಿ ಗೋಧಾಬಿಳಾಲಮಙ್ಗುಸಾದೀಸು ಕೋಚಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಸನಸೇನಾಸನೇ ಏಕೂಪಚಾರಟ್ಠಾನೇ ಸಯತಿ, ಸಹಸೇಯ್ಯಾವ ಹೋತಿ.

ಯದಿ ಪನ ಥಮ್ಭಾನಂ ಉಪರಿ ಕತಪಾಸಾದಸ್ಸ ಉಪರಿಮತಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಭಿತ್ತಿಕಸ್ಸ ಭಿತ್ತಿಯಾ ಉಪರಿ ಠಿತಸುಸಿರತುಲಾಸೀಸಸ್ಸ ಸುಸಿರೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತುಲಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸಯಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಸುಸಿರೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದೇ ಸಯಿತಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಛದನೇ ಛಿದ್ದಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋಛದನೇ ವಸಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಪಕ್ಕಮತಿ, ನಾನೂಪಚಾರೇ ಉಪರಿಮತಲೇ ಛದನಬ್ಭನ್ತರೇ ಸಯಿತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ಸಯಿತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಅನ್ತೋಪಾಸಾದೇನೇವ ಆರೋಹಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬತಲಾನಿ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಏಕೂಪಚಾರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಯಿತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ.

ಸಭಾಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕತೇ ಅಡ್ಢಕುಟ್ಟಕಸೇನಾಸನೇ ಸಯಿತಸ್ಸ ವಾಳಸಙ್ಘಾಟಾದೀಸು ಕಪೋತಾದಯೋ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಯನ್ತಿ, ಆಪತ್ತಿಯೇವ. ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಬಹಿಗತೇ ನಿಬ್ಬಕೋಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಸಯನ್ತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ವಾ ಚತುರಸ್ಸಂ ವಾ ಏಕಚ್ಛದನಾಯ ಗಬ್ಭಮಾಲಾಯ ಸತಗಬ್ಭಂ ಚೇಪಿ ಸೇನಾಸನಂ ಹೋತಿ, ತತ್ರ ಚೇ ಏಕೇನ ಸಾಧಾರಣದ್ವಾರೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಪಾಕಾರೇನ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಬ್ಭೂಪಚಾರೇ ಸಬ್ಬಗಬ್ಭೇ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏಕಗಬ್ಭೇಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ನಿಪನ್ನೇ ಸಬ್ಬಗಬ್ಭೇಸು ನಿಪನ್ನಾನಂ ಆಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಸಪಮುಖಾ ಗಬ್ಭಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಮುಖಸ್ಸ ಉಪರಿ ಅಚ್ಛನ್ನಂ ಉಚ್ಚವತ್ಥುಕಂ ಚೇಪಿ ಹೋತಿ, ಪಮುಖೇ ಸಯಿತೋ ಗಬ್ಭೇ ಸಯಿತಾನಂ ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಗಬ್ಭಚ್ಛದನೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬದ್ಧಚ್ಛದನಂ ಹೋತಿ, ತತ್ರ ಸಯಿತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಚ, ಗಬ್ಭಪರಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಹಿಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋತಿ. ಏತೇನೇವ ಹಿ ನಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಲೋಹಪಾಸಾದಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚತೂಸು ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇಸು ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಯಂ ಪನ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಮುಖೇ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಭೂಮಿಯಂ ವಿನಾ ಜಗತಿಯಾ ಪಮುಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಥಿನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅನ್ಧಕರಟ್ಠೇ ಪಾಟೇಕ್ಕಸನ್ನಿವೇಸಾ ಏಕಚ್ಛದನಾ ಗಬ್ಭಪಾಳಿಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ‘‘ಭೂಮಿಯಂ ವಿನಾ ಜಗತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅತ್ಥಿ; ನ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತಿ. ದಸಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧಾಪಿ ಹಿ ಜಗತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ದುತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಜಗತಿಯಾ ಪಮಾಣಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಏತಂ ಏಕೂಪಚಾರಂ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯೇಪಿ ಏಕಸಾಲದ್ವಿಸಾಲತಿಸಾಲಚತುಸ್ಸಾಲಸನ್ನಿವೇಸಾ ಮಹಾಪಾಸಾದಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಪಾದೇ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪವಿಟ್ಠೇನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುಪರಿಗನ್ತುಂ, ತೇಸುಪಿ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿಯಾ ನ ಮುಚ್ಚತಿ. ಸಚೇ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಉಪಚಾರಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕೂಪಚಾರಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಆಪತ್ತಿ.

ದ್ವೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಸುಧಾಛದನಮಣ್ಡಪಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಪಾಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏಕೇನ ದ್ವಾರೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಯತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖು, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಪಾಕಾರೇ ಗೋಧಾದೀನಂ ಪವಿಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಛಿದ್ದಂ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಗೋಧಾ ಸಯನ್ತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ. ನ ಹಿ ಛಿದ್ದೇನ ಗೇಹಂ ಏಕೂಪಚಾರಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಚೇ ಪಾಕಾರಮಜ್ಝೇ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ಯೋಜೇನ್ತಿ, ಏಕೂಪಚಾರತಾಯ ಆಪತ್ತಿ. ತಂ ದ್ವಾರಂ ಕವಾಟೇನ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಸಯನ್ತಿ, ಆಪತ್ತಿಯೇವ. ನ ಹಿ ದ್ವಾರಪಿದಹನೇನ ಗೇಹಂ ನಾನೂಪಚಾರಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ದ್ವಾರಂ ವಾ ಅದ್ವಾರಂ. ಕವಾಟಞ್ಹಿ ಸಂವರಣವಿವರಣೇಹಿ ಯಥಾಸುಖಂ ವಳಞ್ಜನತ್ಥಾಯ ಕತಂ, ನ ವಳಞ್ಜನೂಪಚ್ಛೇದನತ್ಥಾಯ. ಸಚೇ ಪನ ತಂ ದ್ವಾರಂ ಪುನ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಪಿದಹನ್ತಿ, ಅದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ, ಪುರಿಮೇ ನಾನೂಪಚಾರಭಾವೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ. ದೀಘಪಮುಖಂ ಚೇತಿಯಘರಂ ಹೋತಿ. ಏಕಂ ಕವಾಟಂ ಅನ್ತೋ, ಏಕಂ ಬಹಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಕವಾಟಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅನ್ತೋಚೇತಿಯಘರೇ ಸಯನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ಏಕೂಪಚಾರತ್ತಾ.

ತತ್ರ ಯಸ್ಸ ‘‘ಸಿಯಾ ಅಯಂ ಏಕೂಪಚಾರನಾನೂಪಚಾರತಾ ನಾಮ ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ‘ಸೇಯ್ಯಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಛನ್ನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ಪಿಹಿತದ್ವಾರೋ ಚ ಗಬ್ಭೋ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನೋವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋ ಸಯಿತೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಆಪತ್ತಿ, ಬಹಿ ಸಯಿತೇನ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘‘ಅಪಿಹಿತದ್ವಾರೇ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಬಹಿ ಸಯಿತೇನ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ? ಪಮುಖಸ್ಸ ಗಬ್ಭೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಗಬ್ಭೇ ಪಿಹಿತೇ ಛದನಂ ವಿದ್ಧಸ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ? ನ ವಿದ್ಧಸ್ತಂ, ಗಬ್ಭೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಮುಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನತಾ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿದ್ಧಸ್ತೋ’’ತಿ? ಅದ್ಧಾ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನ ವಿದ್ಧಸ್ತೋ, ಕವಾಟೇನ ಉಪಚಾರೋ ಪರಿಚ್ಛನ್ನೋ’’ತಿ. ಏವಂ ದೂರಮ್ಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಏಕೂಪಚಾರನಾನೂಪಚಾರತಂಯೇವ ಪಚ್ಚಾಗಮಿಸ್ಸತಿ.

ಅಪಿಚ ಯದಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತೇಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಸಿಯಾ, ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾತಿ ವಚನತೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಛದನೇನ ಛನ್ನಾ ಏವ ಸೇಯ್ಯಾ ಸಿಯಾ, ನ ಅಞ್ಞೇನ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಪದರಚ್ಛನ್ನಾದೀಸು ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ. ತತೋ ಯದತ್ಥಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಸ್ವೇವ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯ. ಪರಿಹಾಯತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಕಥಂ ಅವುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ; ಕೋ ವಾ ವದತಿ ‘‘ಅವುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ? ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅನಿಯತೇಸು – ‘‘ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ನಾಮ ಆಸನಂ ಕುಟ್ಟೇನ ವಾ ಕವಾಟೇನ ವಾ ಕಿಲಞ್ಜೇನ ವಾ ಸಾಣಿಪಾಕಾರೇನ ವಾ ರುಕ್ಖೇನ ವಾ ಥಮ್ಭೇನ ವಾ ಕೋಟ್ಠಲಿಕಾಯ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ತತ್ಥ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಮೇವ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಸೇನಾಸನಂ ಖುದ್ದಕಂ ವಾ ಹೋತು ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ವಾ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಂ ವಾ ದೀಘಂ ವಾ ವಟ್ಟಂ ವಾ ಚತುರಸ್ಸಂ ವಾ ಏಕಭೂಮಕಂ ವಾ, ಅನೇಕಭೂಮಕಂ ವಾ, ಯಂ ಯಂ ಏಕೂಪಚಾರಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನೇನ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಾ ಛನ್ನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಾ ಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ.

೫೩. ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇತಿ ಏವಮಾದೀಸುಪಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಸಬ್ಬಪರಿಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಪಾಳಿಯಂ ದುಕ್ಕಟೇನ ಸಹ ಪಞ್ಚ ದುಕ್ಕಟಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಸಬ್ಬಅಪರಿಚ್ಛನ್ನೇತಿ ಚ ಏತ್ಥ ಸೇನಮ್ಬಮಣ್ಡಪವಣ್ಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾಪೇತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ‘‘ಯಥಾ ಜಗತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಯ ನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಏಳಕಲೋಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯತೋ ಚ ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಂ, ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಅಚಿತ್ತಕಂ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ತಿಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ದುತಿಯಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೫೫. ದುತಿಯಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಆವಸಥಾಗಾರನ್ತಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ವಸನಾಗಾರಂ. ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಪುಞ್ಞಕಾಮತಾಯ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಹೋತಿ. ಯೇನ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಠಾನೇ ಆವಸಥಾಗಾರಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸುತ್ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ. ಗನ್ಧಗನ್ಧಿನೀತಿ ಅಗರುಕುಙ್ಕುಮಾದೀನಂ ಗನ್ಧಾನಂ ಗನ್ಧೋ ಗನ್ಧಗನ್ಧೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಗನ್ಧಗನ್ಧಿನೀ. ಸಾಟಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮಸ್ಸ ಇಮಮ್ಪಿ ವಿಪ್ಪಕಾರಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಏವಮಕಾಸಿ. ಓಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಅಧೋ ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಅಚ್ಚಯೋತಿ ಅಪರಾಧೋ. ಮಂ ಅಚ್ಚಗಮಾತಿ ಮಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ. ಸೇಸಂ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಮೇವ ಹಿ ವಿಸೇಸೋ – ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಚತುತ್ಥದಿವಸೇ ಆಪತ್ತಿ ಇಧ ಪಠಮದಿವಸೇಪಿ. ಯಕ್ಖೀಪೇತೀಹಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಕರೂಪಾಹಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ ಚ ಮೇಥುನಧಮ್ಮವತ್ಥುಭೂತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಕಟಂ. ಸೇಸಾಹಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಪಠಮಸದಿಸಾನೇವಾತಿ.

ದುತಿಯಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಛಟ್ಠಂ.

೭. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೬೦. ಸತ್ತಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಘರಣೀತಿ ಘರಸಾಮಿನೀ. ನಿವೇಸನದ್ವಾರೇತಿ ನಿವೇಸನಸ್ಸ ಮಹಾದ್ವಾರೇ. ಘರಸುಣ್ಹಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಘರೇ ಸುಣ್ಹಾ. ಆವಸಥದ್ವಾರೇತಿ ಓವರಕದ್ವಾರೇ. ವಿಸ್ಸಟ್ಠೇನಾತಿ ಸುನಿಗ್ಗತೇನ ಸದ್ದೇನ. ವಿವಟೇನಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸೇನ ಅಸಂವುತೇನ. ಧಮ್ಮೋ ದೇಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಸರಣಸೀಲಾದಿಭೇದೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಆಜಾನಿತುಂ. ವಿಞ್ಞುನಾ ಪುರಿಸವಿಗ್ಗಹೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞುನಾ ಪುರಿಸೇನ, ಪುರಿಸವಿಗ್ಗಹಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಠಿತೇನ ನ ಯಕ್ಖೇನ ನ ಪೇತೇನ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇನ.

೬೬. ಅನಾಪತ್ತಿ ವಿಞ್ಞುನಾ ಪುರಿಸವಿಗ್ಗಹೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞುನಾ ಪುರಿಸವಿಗ್ಗಹೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಠಿತಾಯ ಬಹುಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾಹೀತಿ ಛಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಯೋ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಏಕೋ ಗಾಥಾಪಾದೋ ಏಕವಾಚಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾಚಾಪಮಾಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಧಮ್ಮಪದಂ ಜಾತಕಾದಿವತ್ಥುಂ ವಾ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಛಪ್ಪಞ್ಚಪದಮತ್ತಮೇವ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪಾಳಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಏಕಪದಂ ಪಾಳಿತೋ ಪಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋತಿ ಏವಂ ಛ ಪದಾನಿ ಅನತಿಕ್ಕಾಮೇತ್ವಾವ ಕಥೇತಬ್ಬೋ. ಪದಸೋಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ ಹಿ ಇಧಾಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋಯೇವ. ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ದೇಸೇತಿ. ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ತಸ್ಸಾ ದೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸಾತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾ ದೇಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಆಗತಾಗತಾಯ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾಪಿ ದೇಸೇತೀತಿ ಏವಂ ಏಕಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಮಾತುಗಾಮಸತಸಹಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ದೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ಸಮಂ ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಮಾತುಗಾಮಾನಂ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ಏಕೇಕಂ ಗಾಥಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥಾತಿ ದೇಸೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಪಠಮಂ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ಏಕೇಕಂ ಗಾಥಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನ ಪಚ್ಛಾತಿ. ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಕಥೇತೀತಿ ಮಾತುಗಾಮೋ ‘‘ದೀಘನಿಕಾಯೋ ನಾಮ ಭನ್ತೇ ಕಿಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಂ ಚೇಪಿ ದೀಘನಿಕಾಯಂ ಕಥೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ವಾಚತೋ ಚ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಂ, ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಅಚಿತ್ತಕಂ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ತಿಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸತ್ತಮಂ.

೮. ಭೂತಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೬೭. ಅಟ್ಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ವತ್ಥುಕಥಾಯ ತಾವ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಅಯಮೇವ ಹಿ ವಿಸೇಸೋ – ತತ್ಥ ಅಭೂತಂ ಆರೋಚೇಸುಂ, ಇಧ ಭೂತಂ. ಭೂತಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಆರೋಚೇಸುಂ, ನ ಅರಿಯಾ. ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ಪಯುತ್ತವಾಚಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ಆರೋಚಯಮಾನೇ ಪನ ಅಞ್ಞೇ ನ ಪಟಿಸೇಧೇಸುಂ, ತಥಾಉಪ್ಪನ್ನೇ ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಾದಿಯಿಂಸು, ತಥಾಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ.

‘‘ಅಥ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸು’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಯೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿಂಸು, ತೇ ಆರೋಚೇಸುನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಪನ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭೂತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ‘‘ಭೂತಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಿಂಸು. ಅರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಭೂತೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಅರಿಯಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ತುಮ್ಹೇ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉದರಸ್ಸ ಕಾರಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅರಿಯಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯ್ಯೋ ಕಿರ, ಭನ್ತೇ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಸನ್ನೇಹಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಾ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿನೋ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಪಟಿಜಾನಿಂಸು. ಏವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೇಹಿ ಚ ತೇಹಿ ಯಂ ಅಞ್ಞೇ ಉದರಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸುಂ, ತಂ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತತಾಯ ಸಾದಿಯನ್ತೇಹಿಪಿ ಉದರಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ಭಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕೇನೇವ ನಯೇನ ‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದರಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ಗಿಹೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸೇಸಂ ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಸದಿಸಮೇವ. ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ಪಾರಾಜಿಕಞ್ಚೇವ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಞ್ಚ ಇಧ ಭೂತತ್ತಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಞ್ಚೇವ ದುಕ್ಕಟಞ್ಚ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೭೭. ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭೂತಂ ಆರೋಚೇತೀ’’ತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇ ಹಿ ಅನ್ತರಾ ವಾ ಅತಿಕಡ್ಢಿಯಮಾನೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭೂತಂ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸುತಪರಿಯತ್ತಿಸೀಲಗುಣಂ ಪನ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಉಮ್ಮತ್ತಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಇಧ ನ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಮ್ಮಾದಸ್ಸ ವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವಾತಿ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಚಾರಿತಂ ‘‘ಝಾನಲಾಭೀ ಪನ ಪರಿಹೀನೇ ಝಾನೇ ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸಪಿ ಭೂತಾರೋಚನಪಚ್ಚಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಭೂತಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಭೂತಾರೋಚನಂ ನಾಮೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ – ಕಾಯತೋ ವಾಚತೋ ಕಾಯವಾಚತೋ ಚಾತಿ. ಕಿರಿಯಂ, ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಅಚಿತ್ತಕಂ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೇಹಿ ದ್ವಿಚಿತ್ತಂ, ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾಹಿ ದ್ವಿವೇದನನ್ತಿ.

ಭೂತಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಟ್ಠಮಂ.

೯. ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೭೮. ನವಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ತೇರಸ ಚ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಪನ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ಸಚೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ಸಮಾನೇಪಿ ಭಿಕ್ಖು-ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸದ್ದೇ ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ; ಏವಮಿಧ ಸಮಾನೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾನಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸದ್ದೇ ಯದಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಂ, ‘‘ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿ ತೇರಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ’’ತಿ ಏತದೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತತ್ಥ ಭವೇಯ್ಯ ‘‘ಯೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖುಭಾವತೋ ಚುತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇನ್ತೋ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೋಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಓಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಓಮಸವಾದಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೮೯). ಏವಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಚಾರಿಯಮಾನಾಯ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ ದಿಸ್ಸತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾವ ಏತ್ಥ ಪಮಾಣಂ, ನ ಅಞ್ಞಾ ವಿಚಾರಣಾ. ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಚ ಆವೋಚುಮ್ಹ – ‘‘ಬುದ್ಧೇನ ಧಮ್ಮೋ ವಿನಯೋ ಚ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೇಹಿ ತಥೇವ ಞಾತೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ). ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಜಾನನ್ತಿ.

ಇಮಿನಾಪಿ ಚೇತಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಭಿಕ್ಖುಸಮ್ಮುತಿಯಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಭಿಕ್ಖುಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಚ ಆರೋಚನಂ ಆಯತಿಂ ಸಂವರತ್ಥಾಯ ಪುನ ತಥಾರೂಪಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ನ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅವಣ್ಣಮತ್ತಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಾಯ, ಸಾಸನೇ ಚಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಿಸೇಧನತ್ಥಾಯ, ನ ಚ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸ ಪುನ ತಥಾರೂಪಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪಜ್ಜನೇನ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವುತ್ತಮೇವ.

೮೦. ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖುಸಮ್ಮುತಿ ಆಪತ್ತಿಪರಿಯನ್ತಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಯಾ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖುಸಮ್ಮುತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಆಗತಾ, ಇಧ ವುತ್ತತ್ತಾಯೇವ ಪನ ಅಭಿಣ್ಹಾಪತ್ತಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮೇಸ ಪರೇಸು ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೇನಾಪಿ ಆಯತಿಂ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಹಿತೇಸಿತಾಯ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘೇನ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

೮೨. ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತಿ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಪನ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ವಾ ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ವಾ ಅಜ್ಝಾಚಾರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲೋ ನಾಮ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ, ಸೇಸಾನಿ ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲೋ. ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಕಾಯಸಂಸಗ್ಗದುಟ್ಠುಲ್ಲಅತ್ತಕಾಮಾ ಪನಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ.

೮೩. ವತ್ಥುಂ ಆರೋಚೇತೀತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಆಪನ್ನೋ, ಅತ್ತಕಾಮಂ ಆಪನ್ನೋ’’ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಯಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಪಾಟಿದೇಸನೀಯಂ ದುಕ್ಕಟಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ವದತಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಅಯಂ ಅಸುಚಿಂ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ವತ್ಥುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಘಟೇತ್ವಾ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನವಮಂ.

೧೦. ಪಥವೀಖಣನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೬. ದಸಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಜಾತಾ ಚ ಪಥವೀ ಅಜಾತಾ ಚ ಪಥವೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಜಾತಪಥವಿಞ್ಚ ಅಜಾತಪಥವಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಪಾಸಾಣಾದೀಸು ಅಪ್ಪಾ ಪಾಸಾಣಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಪ್ಪಪಾಸಾಣಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣತೋ ಉಪರಿ ಪಾಸಾಣಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣಾ ಸಕ್ಖರಾ. ಕಥಲಾತಿ ಕಪಾಲಖಣ್ಡಾನಿ. ಮರುಮ್ಬಾತಿ ಕಟಸಕ್ಖರಾ. ವಾಲಿಕಾತಿ ವಾಲುಕಾಯೇವ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಂಸುಕಾತಿ ತೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಪಂಸು, ಏಕೋ ಪಾಸಾಣಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ. ಅದಡ್ಢಾಪೀತಿ ಉದ್ಧನಪತ್ತಪಚನಕುಮ್ಭಕಾರಾವಾಪಾದಿವಸೇನ ತಥಾ ತಥಾ ಅದಡ್ಢಾ. ಸಾ ಪನ ವಿಸುಂ ನತ್ಥಿ, ಸುದ್ಧಪಂಸುಆದೀಸು ಅಞ್ಞತರಾವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನಸಕ್ಖರಾತಿ ಬಹುತರಾ ಸಕ್ಖರಾ. ಹತ್ಥಿಕುಚ್ಛಿಯಂ ಕಿರ ಏಕಪಚ್ಛಿಪೂರಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ದೋಣಿಯಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಕ್ಖರಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಸಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಿಂಸು. ಯಾನಿ ಪನ ಮಜ್ಝೇ ‘‘ಅಪ್ಪಪಂಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ, ತಾನಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಪಾಸಾಣಾದಿಪಞ್ಚಕಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಭೇದದಸ್ಸನಮೇತಂ. ಸಯಂ ಖಣತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾರೇ ಪಹಾರೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಕಿಂ ಆಣತ್ತೋ ಬಹುಕಮ್ಪಿ ಖಣತೀತಿ ಸಚೇಪಿ ಸಕಲದಿವಸಂ ಖಣತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಏಕಂಯೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಸಚೇ ಪನ ಕುಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಣಾಪೇತಬ್ಬೋ. ತಂ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಖಣಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ‘‘ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಾ’’ತಿ ವದತಿ, ವಟ್ಟತಿ. ಖತಾಯೇವ ಹಿ ಪೋಕ್ಖರಣೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಕಪ್ಪಿಯವೋಹಾರೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ವಾಪಿಂ ತಳಾಕಂ ಆವಾಟಂ ಖಣಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ. ‘‘ಇಮಂ ಓಕಾಸಂ ಖಣ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಪನ ನ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಕನ್ದಂ ಖಣ, ಮೂಲಂ ಖಣಾ’’ತಿ ಅನಿಯಾಮೇತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಇಮಂ ವಲ್ಲಿಂ ಖಣ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಕನ್ದಂ ವಾ ಮೂಲಂ ವಾ ಖಣಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಸೋಧೇನ್ತೇಹಿ ಯೋ ಕುಟೇಹಿ ಉಸ್ಸಿಞ್ಚಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ತನುಕಕದ್ದಮೋ, ತಂ ಅಪನೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಬಹಲಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಆತಪೇನ ಸುಕ್ಖಕದ್ದಮೋ ಫಲತಿ, ತತ್ರ ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಥವಿಯಾ ಅಸಮ್ಬದ್ಧೋ, ತಮೇವ ಅಪನೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಉದಕೇನ ಗತಟ್ಠಾನೇ ಉದಕಪಪ್ಪಟಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ವಾತಪ್ಪಹಾರೇನ ಚಲತಿ, ತಂ ಅಪನೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

ಪೋಕ್ಖರಣೀಆದೀನಂ ತಟಂ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉದಕಸಾಮನ್ತಾ ಪತತಿ, ಸಚೇ ಓಮಕಚಾತುಮಾಸಂ ಓವಟ್ಠಂ, ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಾ ಭಿನ್ದಿತುಂ ವಾ ವಟ್ಟತಿ, ಚಾತುಮಾಸತೋ ಉದ್ಧಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಉದಕೇಯೇವ ಪತತಿ, ದೇವೇ ಅತಿರೇಕಚಾತುಮಾಸಂ ಓವಟ್ಠೇಪಿ ಉದಕೇಯೇವ ಉದಕಸ್ಸ ಪತಿತತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ. ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಸೋಣ್ಡಿಂ ಖಣನ್ತಿ, ಸಚೇ ತತ್ಥ ಪಠಮಮೇವ ಸುಖುಮರಜಂ ಪತತಿ, ತಞ್ಚೇ ದೇವೇನ ಓವಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಚಾತುಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಥವೀಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಉದಕೇ ಪರಿಯಾದಿಣ್ಣೇ ಸೋಣ್ಡಿಂ ಸೋಧೇನ್ತೇಹಿ ತಂ ವಿಕೋಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಪಠಮಮೇವ ಉದಕೇನ ಪೂರತಿ, ಪಚ್ಛಾ ರಜಂ ಪತತಿ, ತಂ ವಿಕೋಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇಪಿ ಉದಕೇಯೇವ ಉದಕಂ ಪತತೀತಿ. ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಸುಖುಮರಜಂ ಹೋತಿ, ದೇವೇ ಫುಸಾಯನ್ತೇ ಅಲ್ಲೀಯತಿ, ತಮ್ಪಿ ಚಾತುಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ವಿಕೋಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಅಕತಪಬ್ಭಾರೇ ವಮ್ಮಿಕೋ ಉಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ಯಥಾಸುಖಂ ವಿಕೋಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಓಮಕಚಾತುಮಾಸಂ ಓವಟ್ಠೋಯೇವ ವಟ್ಟತಿ. ರುಕ್ಖಾದೀಸು ಆರುಳ್ಹಉಪಚಿಕಾಮತ್ತಿಕಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಗಣ್ಡುಪ್ಪಾದಗೂಥಮೂಸಿಕುಕ್ಕರಗೋಕಣ್ಟಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಗೋಕಣ್ಟಕೋ ನಾಮ ಗಾವೀನಂ ಖುರಚ್ಛಿನ್ನಕದ್ದಮೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇನ ಭೂಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಏಕದಿವಸಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಕಸಿತಟ್ಠಾನೇಪಿ ನಙ್ಗಲಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪುರಾಣಸೇನಾಸನಂ ಹೋತಿ ಅಚ್ಛದನಂ ವಾ ವಿನಟ್ಠಚ್ಛದನಂ ವಾ, ಅತಿರೇಕಚಾತುಮಾಸಂ ಓವಟ್ಠಂ ಜಾತಪಥವೀಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ತತೋ ಅವಸೇಸಂ ಛದನಿಟ್ಠಕಂ ವಾ ಗೋಪಾನಸೀಆದಿಕಂ ಉಪಕರಣಂ ವಾ ‘‘ಇಟ್ಠಕಂ ಗಣ್ಹಾಮಿ ಗೋಪನಸಿಂ ಭಿತ್ತಿಪಾದಂ ಪದರತ್ಥರಣಂ ಪಾಸಾಣತ್ಥಮ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮತ್ತಿಕಾ ಪತತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಭಿತ್ತಿಮತ್ತಿಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಆಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಯಾ ಯಾ ಅತಿನ್ತಾ ತಂ ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಅನ್ತೋಗೇಹೇ ಮತ್ತಿಕಾಪುಞ್ಜೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಏಕದಿವಸಂ ಓವಟ್ಠೇ ಗೇಹಂ ಛಾದೇನ್ತಿ, ಸಚೇ ಸಬ್ಬೋ ತಿನ್ತೋ ಚಾತುಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಜಾತಪಥವೀಯೇವ. ಅಥಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗೋಯೇವ ತಿನ್ತೋ, ಅನ್ತೋ ಅತಿನ್ತೋ, ಯತ್ತಕಂ ತಿನ್ತಂ ತಂ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೇಹಿ ಕಪ್ಪಿಯವೋಹಾರೇನ ಅಪನಾಮೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಯಥಾಸುಖಂ ವಳಞ್ಜೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಉದಕೇನ ತೇಮೇತ್ವಾ ಏಕಾಬದ್ಧಾಯೇವ ಹಿ ಜಾತಪಥವೀ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಾತಿ.

ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ಮತ್ತಿಕಾಪಾಕಾರೋ ಹೋತಿ, ಅತಿರೇಕಚಾತುಮಾಸಂ ಚೇ ಓವಟ್ಠೋ ಜಾತಪಥವೀಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಲಗ್ಗಪಂಸುಂ ಪನ ಅಲ್ಲಹತ್ಥೇನ ಛುಪಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಇಟ್ಠಕಪಾಕಾರೋ ಹೋತಿ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನಕಥಲಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಯಥಾಸುಖಂ ವಿಕೋಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ಠಿತಮಣ್ಡಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಞ್ಚಾಲೇತ್ವಾ ಪಥವಿಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತೇನ ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಉಜುಕಮೇವ ಉದ್ಧರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸುಕ್ಖರುಕ್ಖಂ ವಾ ಸುಕ್ಖಖಾಣುಕಂ ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನವಕಮ್ಮತ್ಥಂ ಪಾಸಾಣಂ ವಾ ರುಕ್ಖಂ ವಾ ದಣ್ಡಕೇಹಿ ಉಚ್ಚಾಲೇತ್ವಾ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಪಥವೀ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಸಚೇ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಥ ಪನ ತೇನ ಅಪದೇಸೇನ ಪಥವಿಂ ಭಿನ್ದಿತುಕಾಮಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಆಪತ್ತಿ. ಸಾಖಾದೀನಿ ಕಡ್ಢನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಥವಿಯಂ ದಾರೂನಿ ಫಾಲೇನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಪಥವಿಯಂ ಅಟ್ಠಿಸೂಚಿಕಣ್ಟಕಾದೀಸುಪಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಆಕೋಟೇತುಂ ವಾ ಪವೇಸೇತುಂ ವಾ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಪಸ್ಸಾವಧಾರಾಯ ವೇಗೇನ ಪಥವಿಂ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಪಸ್ಸಾವಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ. ವಿಸಮಭೂಮಿಂ ಸಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮ್ಮುಞ್ಜನಿಯಾ ಘಂಸಿತುಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ, ವತ್ತಸೀಸೇನೇವ ಹಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಕೇಚಿ ಕತ್ತರಯಟ್ಠಿಯಾ ಭೂಮಿಂ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತಿ, ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನ ವಿಲಿಖನ್ತಿ, ‘‘ಚಙ್ಕಮಿತಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭೂಮಿಂ ಭಿನ್ದನ್ತಾ ಚಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ವೀರಿಯಸಮ್ಪಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಪನ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಚಙ್ಕಮಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಹತ್ಥಂ ಧೋವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪಥವಿಯಂ ಘಂಸನ್ತಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ. ಅಘಂಸನ್ತೇನ ಪನ ಅಲ್ಲಹತ್ಥಂ ಪಥವಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ರಜಂ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಕೇಚಿ ಕಣ್ಡುಕಚ್ಛುಆದೀಹಿ ಆಬಾಧಿಕಾ ಛಿನ್ನತಟಾದೀಸು ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಘಂಸನ್ತಿ ನ ವಟ್ಟತಿ.

೮೭. ಖಣತಿ ವಾ ಖಣಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನಪಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜನೀಸಲಾಕಾಯಪಿ ಸಯಂ ವಾ ಖಣತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಖಣಾಪೇತಿ. ಭಿನ್ದತಿ ವಾ ಭೇದಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಉದಕಮ್ಪಿ ಛಡ್ಡೇನ್ತೋ ಸಯಂ ವಾ ಭಿನ್ದತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಭಿನ್ದಾಪೇತಿ. ದಹತಿ ವಾ ದಹಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಪಚನ್ತೋ ಸಯಂ ವಾ ದಹತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ದಹಾಪೇತಿ. ಯತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಗ್ಗಿಂ ದೇತಿ ವಾ ದಾಪೇತಿ ವಾ ತತ್ತಕಾನಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ಪತ್ತಂ ಪಚನ್ತೇನಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕ್ಕಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಹಿ ಪಚಿತಬ್ಬೋ. ಅದಡ್ಢಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಠಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಪತ್ತಪಚನಕಪಾಲಸ್ಸ ಪನ ಉಪರಿ ಅಗ್ಗಿಂ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ದಾರೂನಂ ಉಪರಿ ಠಪೇತಿ, ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ತಾನಿ ದಹನ್ತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಥವಿಂ ದಹತಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ. ಇಟ್ಠಕಕಪಾಲಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಇಟ್ಠಕಾದೀನಂಯೇವ ಉಪರಿ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ಅನುಪಾದಾನತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸುಕ್ಖಖಾಣುಸುಕ್ಖರುಕ್ಖಾದೀಸುಪಿ ಅಗ್ಗಿಂ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಪಥವಿಂ ಅಪ್ಪತ್ತಮೇವ ನಿಬ್ಬಾಪೇತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದೇತಿ, ವಟ್ಟತಿ. ಪಚ್ಛಾ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತಿಣುಕ್ಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಹತ್ಥೇ ಡಯ್ಹಮಾನೇ ಭೂಮಿಯಂ ಪಾತೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ. ಪತಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಉಪಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ದಡ್ಢಪಥವಿಯಾ ಚ ಯತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಉಸುಮಾಯ ಅನುಗತಂ, ಸಬ್ಬಂ ವಿಕೋಪೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ತತ್ಥೇವ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಪನ ಅಜಾನನಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಅರಣೀಸಹಿತೇನ ಅಗ್ಗಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಹತ್ಥೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ‘‘ಜಾಲೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ‘‘ಹತ್ಥೋ ಡಯ್ಹತೀ’’ತಿ ವದತಿ, ‘‘ಯಥಾ ನ ಡಯ್ಹತಿ ತಥಾ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ‘‘ಭೂಮಿಯಂ ಪಾತೇಹೀ’’ತಿ ಪನ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಹತ್ಥೇ ಡಯ್ಹಮಾನೇ ಪಾತೇತಿ ‘‘ಪಥವಿಂ ದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಪಾತಿತತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಪತಿತಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಅಗ್ಗಿಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ವುತ್ತಂ.

೮೮. ಅನಾಪತ್ತಿ ಇಮಂ ಜಾನಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಥಮ್ಭಸ್ಸ ಆವಾಟಂ ಜಾನ, ಮಹಾಮತ್ತಿಕಂ ಜಾನ, ಥುಸಮತ್ತಿಕಂ ಜಾನ, ಮಹಾಮತ್ತಿಕಂ ದೇಹಿ, ಥುಸಮತ್ತಿಕಂ ದೇಹಿ, ಮತ್ತಿಕಂ ಆಹರ, ಪಂಸುಂ ಆಹರ, ಮತ್ತಿಕಾಯ ಅತ್ಥೋ, ಪಂಸುನಾ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಸ್ಸ ಥಮ್ಭಸ್ಸ ಆವಾಟಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹಿ, ಇಮಂ ಮತ್ತಿಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹಿ, ಇಮಂ ಪಂಸುಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಪಾಸಾಣರುಕ್ಖಾದೀನಿ ವಾ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ ಕತ್ತರದಣ್ಡೇನ ವಾ ಆಹಚ್ಚ ಆಹಚ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಥವೀ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಸಾ ‘‘ತೇನ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಭಿನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಸತಿಯಾತಿ ಅಞ್ಞವಿಹಿತೋ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನ ವಾ ಕತ್ತರಯಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಪಥವಿಂ ವಿಲಿಖನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಅಸತಿಯಾ ವಿಲಿಖನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅನ್ತೋಗೇಹೇ ಓವಟ್ಠಂ ಛನ್ನಂ ಪಥವಿಂ ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯಪಥವೀ’’ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಪಥವೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಕೋಪೇತಿ, ‘‘ಖಣಾಮಿ ಭಿನ್ದಾಮಿ ದಹಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಗೋಪನತ್ಥಾಯ ಖಣಿತ್ತಾದೀನಿ ವಾ ಠಪೇತಿ, ಡಯ್ಹಮಾನಹತ್ಥೋ ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಪಾತೇತಿ, ಏವಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ತಿಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಪಥವೀಖಣನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದಸಮಂ.

ಸಮತ್ತೋ ವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇನ ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.