೭. ಇದ್ಧಿಪಾದಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ಚಾಪಾಲವಗ್ಗೋ

೧. ಅಪಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧೩. ಇದ್ಧಿಪಾದಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ. ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ. ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪೇತಂ. ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದಂ, ಇದ್ಧಿಭೂತಂ ವಾ ಪಾದನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೪೩೧ ಆದಯೋ) ಆಗತೋವ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೩.೬೯ ಆದಯೋ) ಪನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ. ತಥಾ ಮಗ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಂಯುತ್ತೇಸು ಚೇವ ಇಧ ಚ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದೋವ.

೫. ಇದ್ಧಿಪದೇಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧೭. ಪಞ್ಚಮೇ ಇದ್ಧಿಪದೇಸನ್ತಿ ತಯೋ ಚ ಮಗ್ಗೇ ತೀಣಿ ಚ ಫಲಾನಿ.

೬. ಸಮತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧೮. ಛಟ್ಠೇ ಸಮತ್ತಂ ಇದ್ಧಿನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಮೇವ. ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ನವಸುಪಿ ಸುತ್ತೇಸು ವಿವಟ್ಟಪಾದಕಾ ಏವ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಕಥಿತಾ.

೧೦. ಚೇತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೨. ದಸಮೇ ನಿಸೀದನನ್ತಿ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಉದೇನಂ ಚೇತಿಯನ್ತಿ ಉದೇನಯಕ್ಖಸ್ಸ ಚೇತಿಯಟ್ಠಾನೇ ಕತವಿಹಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಗೋತಮಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಭಾವಿತಾತಿ ವಡ್ಢಿತಾ. ಬಹುಲೀಕತಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತಾ. ಯಾನೀಕತಾತಿ ಯುತ್ತಯಾನಂ ವಿಯ ಕತಾ. ವತ್ಥುಕತಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾ. ಅನುಟ್ಠಿತಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಾ. ಪರಿಚಿತಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಚಿತಾ ಸುವಡ್ಢಿತಾ. ಸುಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾರದ್ಧಾ.

ಇತಿ ಅನಿಯಮೇನ ಕಥೇತ್ವಾ ಪುನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಖೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಯಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ. ಕಪ್ಪಾವಸೇಸಂ ವಾತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತವಸ್ಸಸತತೋ ಅತಿರೇಕಂ ವಾ. ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಟ್ಠಾನೇ ಗಜ್ಜಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥೇವ ಹಿ ವೇಳುವಗಾಮಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮಾರಣನ್ತಿಕವೇದನಂ ದಸ ಮಾಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇಸಿ, ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ದಸ ದಸ ಮಾಸೇಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಭದ್ದಕಪ್ಪಮೇವ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಠಿತೋತಿ? ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಸರೀರಂ ನಾಮ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ, ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಭಾವಂ ಅಪತ್ವಾವ ಪಞ್ಚಮೇ ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಪಿಯಮನಾಪಕಾಲೇಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ. ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧೇಸು ಚ ಮಹಾಸಾವಕೇಸು ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇಸು ಏಕಕೇನ ಖಾಣುಕೇನ ವಿಯ ಠಾತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ದಹರಸಾಮಣೇರಪರಿವಾರಿತೇನ ವಾ, ತತೋ – ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪರಿಸಾ’’ತಿ ಹೀಳೇತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ನ ಠಿತೋತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ಸೋ ಪನ ನ ರುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಆಯುಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಇದಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿಯಮಿತಂ.

ಯಥಾ ತಂ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಯಥಾ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಚಿತ್ತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಕೋಚಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ನಾಸಕ್ಖಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಾರೋ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ದ್ವಾದಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾತಿ. ಥೇರಸ್ಸ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ತೇನಸ್ಸ ಮಾರೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ಪನ ಚಿತ್ತಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕಿಂ ಕರೋತೀತಿ? ಭೇರವಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಸಾವೇತಿ, ತತೋ ಸತ್ತಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಾ ಸತಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿವಟಮುಖಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮುಖೇನ ಹತ್ಥಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಹದಯಂ ಮದ್ದತಿ, ತೇ ವಿಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಥೇರಸ್ಸ ಪನೇಸ ಮುಖೇ ಹತ್ಥಂ ಪವೇಸೇತುಂ ಕಿಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ? ಭೇರವಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಥೇರೋ ನಿಮಿತ್ತೋಭಾಸಂ ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ. ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಭಗವಾ ಕಿಮತ್ಥಂ ಯಾವತತಿಯಕಂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ. ಪರತೋ ‘‘ತಿಟ್ಠತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ’’ತಿ ಯಾಚಿತೇ ‘‘ತುಯ್ಹೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟಂ, ತುಯ್ಹೇವೇತಂ ಅಪರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ದೋಸಾರೋಪನೇನ ಸೋಕತನುಕರಣತ್ಥಂ.

ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತೇ ಅನತ್ಥೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಮಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ. ಪಾಪಿಮಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಸೋ ಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಪಾಪಿಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಣ್ಹೋ, ಅನ್ತಕೋ, ನಮುಚಿ, ಪಮತ್ತಬನ್ಧೂತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ. ಭಾಸಿತಾ ಖೋ ಪನೇಸಾತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂಯೇವ ಆಗನ್ತ್ವಾ – ‘‘ಭಗವಾ ಯದತ್ಥಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರಿತಾ, ಸೋ ವೋ ಅತ್ಥೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಕಿಂ ವೋ ಲೋಕವಿಚರಣೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಥಾ ಅಜ್ಜ, ಏವಮೇವ – ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾತು ದಾನಿ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾತು, ಸುಗತೋ,’’ತಿ ಯಾಚಿ. ಭಗವಾ ಚಸ್ಸ ‘‘ನ ತಾವಾಹ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಭಾಸಿತಾ ಖೋ ಪನೇಸಾ, ಭನ್ತೇ,’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ವಿಯತ್ತಾತಿ ಮಗ್ಗವಸೇನ ಬ್ಯತ್ತಾ. ತಥೇವ ವಿನೀತಾ. ತಥಾ ವಿಸಾರದಾ. ಬಹುಸ್ಸುತಾತಿ ತೇಪಿಟಕವಸೇನ ಬಹು ಸುತಮೇತೇಸನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಾ. ತದೇವ ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಧರಾ. ಅಥ ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಬಹುಸ್ಸುತಾ ಚೇವ ಪಟಿವೇಧಬಹುಸ್ಸುತಾ ಚ, ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಧಾರಣತೋ ಧಮ್ಮಧರಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮಭೂತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ. ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಅನುಚ್ಛವಿಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ. ಅನುಧಮ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ಅನುಧಮ್ಮಚರಣಸೀಲಾ. ಸಕಂ ಆಚರಿಯಕನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯವಾದಂ. ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ. ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹೇತುಕೇನ ಸಕಾರಣೇನ ವಚನೇನ. ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಯಾವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತಿ.

ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ಇದ್ಧನ್ತಿ ಸಮಿದ್ಧಂ ಝಾನಸ್ಸಾದವಸೇನ. ಫೀತನ್ತಿ ವುಡ್ಢಿಪತ್ತಂ ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಂ ವಿಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ. ವಿತ್ಥಾರಿಕನ್ತಿ ವಿತ್ಥತಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ದಿಸಾಭಾಗೇ ಪತಿಟ್ಠಿತವಸೇನ. ಬಾಹುಜಞ್ಞನ್ತಿ ಬಹೂಹಿ ಞಾತಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಮಹಾಜನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ. ಪುಥುಭೂತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪುಥುಲಭಾವಪತ್ತಂ. ಕಥಂ? ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತಂ, ಯತ್ತಕಾ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾ ದೇವಾ ಚೇವ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋತಿ ನಿರಾಲಯೋ. ತ್ವಞ್ಹಿ ಪಾಪಿಮ ಅಟ್ಠಮಸತ್ತಾಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾತು ದಾನಿ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾತು ಸುಗತೋ’’ತಿ ವಿರವನ್ತೋ ಆಹಿಣ್ಡಿತ್ಥ, ಅಜ್ಜ ದಾನಿ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಗತುಸ್ಸಾಹೋ ಹೋಹಿ, ಮಾ ಮಯ್ಹಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಂ ವಾಯಾಮಂ ಕರೋಹೀತಿ ವದತಿ.

ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ ಓಸ್ಸಜೀತಿ ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ ವಿಸ್ಸಜಿ ಪಜಹಿ. ತತ್ಥ ನ ಭಗವಾ ಹತ್ಥೇನ ಲೇಡ್ಡುಂ ವಿಯ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ ಓಸ್ಸಜಿ, ತೇಮಾಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಸ್ಸಜೀ’’ತಿ. ಉಸ್ಸಜೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಮಹಾಭೂಮಿಚಾಲೋತಿ ಮಹನ್ತೋ ಪಥವಿಕಮ್ಪೋ. ತದಾ ಕಿರ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಭಿಂಸನಕೋತಿ ಭಯಜನಕೋ. ದೇವದುನ್ದುಭಿಯೋ ಚ ಫಲಿಂಸೂತಿ ದೇವಭೇರಿಯೋ ಫಲಿಂಸು, ದೇವೋ ಸುಕ್ಖಗಜ್ಜಿತಂ ಗಜ್ಜಿ, ಅಕಾಲವಿಜ್ಜುಲತಾ ನಿಚ್ಛರಿಂಸು, ಖಣಿಕವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಉದಾನೇಸಿ? ಕೋಚಿ ನಾಮ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಭಗವಾ ಪಚ್ಛತೋ ಪಚ್ಛತೋ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ – ‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಥ, ಭನ್ತೇ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಥ, ಭನ್ತೇ’ತಿ ಉಪದ್ದುತೋ ಭಯೇನ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸೋಕಾಸೋ ಮಾ ಹೋತೂತಿ. ಭೀತಸ್ಸ ಹಿ ಉದಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪೀತಿವೇಗವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ ತುಲಿತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ತುಲಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಂ. ನ ತುಲಂ, ನ ವಾ ತುಲಂ ಸದಿಸಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಲೋಕಿಯಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತುಲಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮಂ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಞ್ಚ ತುಲಂ, ಅರೂಪಾವಚರಂ ಅತುಲಂ. ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಂ ತುಲಂ, ಬಹುವಿಪಾಕಂ ಅತುಲಂ. ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸಮ್ಭವಹೇತುಭೂತಂ, ಪಿಣ್ಡಕಾರಕಂ ರಾಸಿಕಾರಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಂ. ಅವಸ್ಸಜೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ಮುನೀತಿ ಬುದ್ಧಮುನಿ. ಅಜ್ಝತ್ತರತೋತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತರತೋ. ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿವಸೇನ ಸಮಾಹಿತೋ. ಅಭಿನ್ದಿ ಕವಚಮಿವಾತಿ ಕವಚಂ ವಿಯ ಅಭಿನ್ದಿ. ಅತ್ತಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಕಿಲೇಸಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಭವಂ ಭವಾಭಿಸಙ್ಖಣಟ್ಠೇನ ಭವಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಚ ಲದ್ಧನಾಮಂ ತುಲಾತುಲಸಙ್ಖಾತಂ ಲೋಕಿಯಕಮ್ಮಞ್ಚ ಓಸ್ಸಜಿ, ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸೇ ಮಹಾಯೋಧೋ ಕವಚಂ ವಿಯ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಿನ್ದೀತಿ.

ಅಥ ವಾ ತುಲನ್ತಿ ತುಲೇನ್ತೋ ತೀರೇನ್ತೋ. ಅತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚೇವ ಭವಞ್ಚ. ಭವಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಂ. ಅವಸ್ಸಜಿ ಮುನೀತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತುಲಯನ್ತೋ ಬುದ್ಧಮುನಿ ಭವೇ ಆದೀನವಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚಾನಿಸಂಸಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಮೂಲಭೂತಂ ಭವಸಙ್ಖಾರಂ ‘‘ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅವಸ್ಸಜಿ. ಕಥಂ? ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ ಅಭಿನ್ದಿ ಕವಚಮಿವತ್ತಸಮ್ಭವಂ. ಸೋ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ, ಸಮಥವಸೇನ ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ಕವಚಮಿವ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಂ, ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭವತ್ತಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಅಭಿನ್ದಿ. ಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಚ ಕಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಅವಸ್ಸಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಕಮ್ಮಂ ಜಹಿ. ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಭಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಭೀತೋವ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ ಓಸ್ಸಜಿ. ಅಭೀತಭಾವಞಾಪನತ್ಥಞ್ಚ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚಾಪಾಲವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.

೨. ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನವಗ್ಗೋ

೧-೨. ಪುಬ್ಬಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೮೨೩-೮೨೪. ದುತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ನ ಚ ಅತಿಲೀನೋತಿಆದೀನಿ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಛಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಕಥಿತಾ, ತಥಾ ದುತಿಯೇ ಚ.

೩. ಛನ್ದಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೫. ತತಿಯೇ ಛನ್ದನ್ತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಂ. ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ, ಅಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ಛನ್ದೋತಿಆದೀಸು ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ, ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಛನ್ದೇನ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಛನ್ದೇನ ಚೇವ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೪೩೭) ಪನ ‘‘ಯೋ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಇಮೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸೇಸಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ವುತ್ತಾ.

ಅಪಿಚ ಇಮೇಪಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧೀಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಪಿ. ಕಥಂ? ಛನ್ದಞ್ಹಿ ಭಾವಯತೋ ಛನ್ದೋ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ ನಾಮ. ಸಮಾಧಿಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಛನ್ದಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮಾಧಿದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ನಾಮ. ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಿದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ನಾಮ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇಜ್ಝಮಾನೇ ಸೇಸಾಪಿ ಇಜ್ಝನ್ತಿಯೇವ.

ಅಪಿಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನಾಪಿ ಏತೇಸಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಞ್ಹಿ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪರಿಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಛನ್ದಾದಯೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ನಾಮ. ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಾ, ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಅಭಿಞ್ಞಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಿದ್ಧಿಪಾದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಛನ್ದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇಧ ತೇಸಂ ವಾದಮದ್ದನತ್ಥಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರಚೂಳವಾರೋ ನಾಮ ಆಗತೋ –

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ – ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖು, ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಅಪಚಯಗಾಮಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಪಠಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ, ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಿಕತಾ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ. ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೪೫೭-೪೫೮).

ಇಮೇ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನೇವ ಆಗತಾ.

ತತ್ಥ ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ. ಸೋಣತ್ಥೇರೋ ವೀರಿಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ; ಸಮ್ಭುತತ್ಥೇರೋ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ, ಆಯಸ್ಮಾ ಮೋಘರಾಜಾ ವೀಮಂಸಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಚತೂಸು ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೇಸು ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರನ್ತೇಸು ಏಕೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಛನ್ದಜಾತೋ ರಞ್ಞೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಞ್ಚ ರುಚಿಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪಾಪುಣಿ. ಏವಂ ಛನ್ದಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏಕೋ ಪನ – ‘‘ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಚ್ಚೇ ಪರಕ್ಕಮೇನ ಆರಾಧೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕುಪಿತೇ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ರಞ್ಞಾ ಪಹಿತೋ ಪರಕ್ಕಮೇನ ಸತ್ತುಮದ್ದನಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಪುಣಿ. ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ವೀರಿಯಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಕೋ ‘‘ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಉಪಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಉರೇನ ಸತ್ತಿಸರಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮ್ಪಿ ಭಾರೋಯೇವ, ಮನ್ತಬಲೇನ ಆರಾಧೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಖತ್ತವಿಜ್ಜಾಯ ಕತಪರಿಚಯತ್ತಾ ಮನ್ತಸಂವಿಧಾನೇನ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಪಾಪುಣಿ. ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪರೋ – ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ, ರಾಜಾನೋ ನಾಮ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಠಾನನ್ತರಂ ದೇನ್ತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ದೇನ್ತೋ ಮಯ್ಹಂ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಾನನ್ತರಂ ಪಾಪುಣಿ. ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ವೀಮಂಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವೀಮಂಸಧುರೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಿವಟ್ಟಪಾದಕಇದ್ಧಿ ಕಥಿತಾ.

೪. ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೬. ಚತುತ್ಥೇ ಉದ್ಧತಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕತಿಕಾ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಚಿತ್ತಾ. ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಹಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಪ್ಫನ್ದತಿ ಧಜಯಟ್ಠಿಯಂ ವಾತೇನ ಪಹತಧಜೋ ವಿಯ. ಉನ್ನಳಾತಿ ಉಗ್ಗತನಳಾ, ಉಟ್ಠಿತತುಚ್ಛಮಾನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಚಪಲಾತಿ ಪತ್ತಚೀವರಮಣ್ಡನಾದಿಚಾಪಲ್ಲೇನ ಯುತ್ತಾ. ಮುಖರಾತಿ ಮುಖಖರಾ, ಖರವಚನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚಾತಿ ಅಸಂಯತವಚನಾ ದಿವಸಮ್ಪಿ ನಿರತ್ಥಕವಚನಪ್ಪಲಾಪಿನೋ. ಮುಟ್ಠಸ್ಸತೀತಿ ನಟ್ಠಸ್ಸತಿನೋ. ಅಸಮ್ಪಜಾನಾತಿ ಪಞ್ಞಾರಹಿತಾ. ಅಸಮಾಹಿತಾತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿವಿರಹಿತಾ. ಭನ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಉಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತಾ ಸಮಾಧಿವಿರಹೇನ ಲದ್ಧೋಕಾಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ. ಪಾಕತಿನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ಅಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯಾ. ಇದ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಆಪೋಕಸಿಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಾಸಾದಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಪಥವಿಭಾಗಂ ‘‘ಉದಕ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ, ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಠಿತಪಾಸಾದಂ ವೇಹಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನ ಪಹರಿ. ಗಮ್ಭೀರನೇಮೋತಿ ಗಮ್ಭೀರಆವಾಟೋ, ಗಮ್ಭೀರಭೂಮಿಭಾಗಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುನಿಖಾತೋತಿ ಸುಟ್ಠು ನಿಖಾತೋ, ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತೋ. ಇಧ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಿದ್ಧಿ ಕಥಿತಾ.

೫. ಉಣ್ಣಾಭಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೭. ಪಞ್ಚಮೇ ಛನ್ದಪ್ಪಹಾನತ್ಥನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ. ಇಧಾಪಿ ವಿವಟ್ಟಪಾದಕಿದ್ಧಿ ಕಥಿತಾ.

೯. ಇದ್ಧಾದಿದೇಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩೧. ನವಮೇ ಯೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಗ್ಗೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

೧೦. ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩೨. ದಸಮೇ ಕೋಸಜ್ಜಸಹಗತೋತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ಲೀನಾಕಾರೋ ಓಕ್ಕಮತಿ, ಸೋ ‘‘ಲೀನಾಕಾರೋ ಮೇ ಓಕ್ಕನ್ತೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅಪಾಯಭಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪುನ ಲೀನಾಕಾರೋ ಓಕ್ಕಮತಿ. ಸೋ ಪುನ ಅಪಾಯಭಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಕೋಸಜ್ಜೇನ ವೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ಛನ್ದೋ ಕೋಸಜ್ಜಸಹಗತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ಪತತಿ. ಸೋ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಗುಣೇ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಹಾಸೇತ್ವಾ ತೋಸೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪುನ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ಪತತಿ. ಸೋ ಪುನ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಗುಣೇ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಹಾಸೇತ್ವಾ ತೋಸೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ಛನ್ದೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಥಿನಮಿದ್ಧಸಹಗತೋತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮೇ ಥಿನಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಉದಕೇನ ಮುಖಂ ಪುಞ್ಛಿತ್ವಾ, ಕಣ್ಣೇ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪಗುಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ದಿವಾ ಗಹಿತಂ ವಾ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಪುನ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪುನ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪುನ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧೇನ ವೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ಛನ್ದೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಸಹಗತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಅನುವಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಕಾಮಗುಣಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸೋ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಮೇ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪-೧೨೫) ದೇವದೂತ- (ಮ. ನಿ. ೩.೨೬೧) ಚೇಲೋಪಮ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೧೦೪) ಅನಾಗತಭಯಸುತ್ತಾದೀನಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೭೭) ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಸುತ್ತದಣ್ಡೇನ ಚಿತ್ತಂ ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪುನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸೋ ಪುನ ಸುತ್ತದಣ್ಡೇನ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಕಾಮವಿತಕ್ಕವೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ಛನ್ದೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಅನುವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅನುವಿಸಟೋ ಹೋತಿ.

ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನಪಿ ದೇಸನಾವಸೇನಪಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ತಾವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪುರೇ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅತಿಲೀನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಓಕ್ಕಮನಂ ಪಟಿಸೇಧೇತ್ವಾ, ದುಟ್ಠಗೋಣೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚತುರಸ್ಸಘಟಿಕಂ ಓತಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚತುನ್ನಂ ಠಾನಾನಂ ಏಕಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅಸಜ್ಜನ್ತೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಅಯಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ ವಿಹರತಿ ನಾಮ. ಅಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮತಾ. ದೇಸನಾವಸೇನ ಪನ ಕೇಸಾ ಪುರೇ ನಾಮ, ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಪಚ್ಛಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಕೇಸೇಸು ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಕೇಸಾದಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಅಸಜ್ಜನ್ತೋ ಯಾವ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಾ ಭಾವನಂ ಪಾಪೇತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ ವಿಹರತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ದೇಸನಾವಸೇನ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ತಥಾ ಪುರೇತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ಯಥಾ ಅಧೋ ತಥಾ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಇದಂ ಸರೀರವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಾದತಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರವಸೇನ ವಾ ಪಾದಙ್ಗುಲಿಅಗ್ಗಪಬ್ಬಟ್ಠಿತೋ ಯಾವ ಸೀಸಕಟಾಹಂ, ಸೀಸಕಟಾಹತೋ ಯಾವ ಪಾದಙ್ಗುಲೀನಂ ಅಗ್ಗಪಬ್ಬಟ್ಠೀನಿ, ತಾವ ಅಟ್ಠಿವಸೇನ ವಾ ಭಾವನಂ ಪಾಪೇತಿ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಏಕಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅಸಜ್ಜನ್ತೋ. ಅಯಂ ಯಥಾ ಉದ್ಧಂ ತಥಾ ಅಧೋ, ಯಥಾ ಅಧೋ ತಥಾ ಉದ್ಧಂ ವಿಹರತಿ ನಾಮ.

ಯೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ. ಯೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಸಣ್ಠಾನೇಹಿ. ಯೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಾನೇಹಿ. ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾ ಸುಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಙ್ಗಣೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಕಾಲೇನ ನಿಮೀಲೇತಿ, ಕಾಲೇನ ಉಮ್ಮೀಲೇತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಯದಾ ನಿಮೀಲೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಏಕಸದಿಸಮೇವ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತದಾ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾ ಜಾತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ‘‘ದಿವಾಸಞ್ಞಾ’’ತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ. ಸಾ ಚ ಪನ ರತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸುಗ್ಗಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸ್ವಾಧಿಟ್ಠಿತಾತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಸುಟ್ಠು ಅಧಿಟ್ಠಿತಾ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತಾ ಸ್ವಾಧಿಟ್ಠಿತಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಸುಗ್ಗಹಿತಾಯೇವ. ಯೋ ವಾ ಆಲೋಕೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ದಿವಾಪಿ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾ ಸುಗ್ಗಹಿತಾ ಸ್ವಾಧಿಟ್ಠಿತಾ ನಾಮ. ರತ್ತಿ ವಾ ಹೋತು ದಿವಾ ವಾ ಯೇನ ಆಲೋಕೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನೇ ಆಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸುಗ್ಗಹಿತಾಯೇವ ನಾಮ. ವೀರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಛನ್ನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪಾದಕಿದ್ಧಿ ಕಥಿತಾ.

ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಅಯೋಗುಳವಗ್ಗೋ

೨. ಅಯೋಗುಳಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩೪. ತತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ದುತಿಯೇ ಇಮಿನಾ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೇನ ಏವಂ ಭಾರಿಕೇನ ಗರುಕೇನ ಸಮಾನೇನಾಪಿ. ಓಮಾತೀತಿ ಪಹೋತಿ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದಂ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಪದಂ. ಕಾಯಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತೇ ಸಮೋದಹತೀತಿ ಕಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇ ಆರೋಪೇತಿ, ಚಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕರೋತಿ, ಚಿತ್ತಗತಿಯಾ ಪೇಸೇತಿ. ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಗತಿಗಮನಂ ಲಹುಕಂ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಯೇ ಸಮೋದಹತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಯೇ ಆರೋಪೇತಿ, ಕಾಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕರೋತಿ, ಕಾಯಗತಿಯಾ ಪೇಸೇತಿ, ಕಾಯೋ ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೋ, ಕಾಯಗತಿಗಮನಂ ದನ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಸಹಜಾತಸಞ್ಞಾ. ಸಾ ಹಿ ಸನ್ತಸುಖಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಕಿಲೇಸದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಾ ಲಹುಸಞ್ಞಾ ನಾಮ.

ಅಯೋಗುಳೋ ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೋ ಲಹುತರೋ ಚೇವ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಹಿ ದ್ವೀಹಿ ತೀಹಿ ಜನೇಹಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಾರುದ್ಧನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋಪಿ ದಿವಸಂ ಪಚ್ಚಮಾನೋ ವಿವರಾನುಪವಿಟ್ಠೇನ ತೇಜೇನ ಚೇವ ವಾಯೇನ ಚ ವಾಯೋಸಹಗತೋ ಚ ಉಸ್ಮಾಸಹಗತೋ ಚ ತೇಜೋಸಹಗತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಏವಂ ಲಹುಕೋ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ನಂ ಕಮ್ಮಾರೋ ಮಹಾಸಣ್ಡಾಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕತೋ ಪರಿವತ್ತೇತಿ ಉಕ್ಖಿಪತಿ ಬಹಿ ನೀಹರತಿ. ಏವಂ ಪನ ಮುದು ಚ ಹೋತಿ ಕಮ್ಮನಿಯೋ ಚ. ಯಥಾ ನಂ ಸೋ ಖಣ್ಡಂ ಖಣ್ಡಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಕೂಟೇನ ಹನನ್ತೋ ದೀಘಚತುರಸ್ಸಾದಿಭೇದಂ ಕರೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿ ಕಥಿತಾ.

೩-೧೦. ಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೮೩೫-೮೪೨. ತತಿಯೇ ವಿವಟ್ಟಪಾದಕಿದ್ಧಿ ಕಥಿತಾ, ತಥಾ ಚತುತ್ಥೇ. ಅಪಿಚ ದ್ವೇ ಫಲಾನಿ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಿಸ್ಸಕಿದ್ಧಿಪಾದಾ ಕಥಿತಾ, ಸತ್ತಸು ಫಲೇಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ. ಸತ್ತಮಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತನಯಾನೇವ.

೧೧-೧೨. ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೮೪೩-೮೪೪. ಏಕಾದಸಮದ್ವಾದಸಮೇಸು ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಇದ್ಧಿಪಾದಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.