೧. ಪಬ್ಬತವಗ್ಗೋ

೧. ಹಿಮವನ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮೨. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ನಾಗಾತಿ ಇಮೇಪಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಪಿಟ್ಠೇ ಊಮಿಅನ್ತರವಾಸಿನೋವ, ನ ವಿಮಾನಟ್ಠಕನಾಗಾ. ತೇಸಂ ಹಿಮವನ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾಯವಡ್ಢನಾದಿಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇತಿ ಏತ್ಥ ಬೋಧಿಯಾ, ಬೋಧಿಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಾ ಹಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ, ಯಾಯ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನ ಕಾಮಸುಖತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾಯ ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾನನಿದ್ದಾಯ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೮; ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೩). ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಝಾನಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ. ಯೋಪೇಸ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಏತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ. ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ – ‘‘ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ? ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅನುಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೧೭) ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೇನಾಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಪಸತ್ಥೋ ಸುನ್ದರೋ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಸತಿಯೇವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ತಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭಾವೇತೀತಿ ವಡ್ಢೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜನೇತಿ, ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿಆದೀನಿ ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತೇ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ತತ್ಥ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ, ವಿವೇಕತ್ತಯಮೇವ ವುತ್ತಂ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಪಞ್ಚವಿಧವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ಏಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ತೇ ಹಿ ನ ಕೇವಲಂ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಸು ಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಉದ್ಧರನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕ-ಕಸಿಣಜ್ಝಾನ-ಆನಾಪಾನಾಸುಭ-ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಉದ್ಧರನ್ತಿ, ನ ಚ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಮತೇನ ಏತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಏವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ. ಯಥಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ಭಾವೇತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೨. ಕಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮೩. ದುತಿಯೇ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕೋತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕೋ. ಆಹಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸುಭಮ್ಪಿ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ, ಸುಭಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅನುಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ ಉಪ್ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಾ, ದುಕ್ಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ, ಅನತ್ತನಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ, ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಾ, ಮನಸಿಕಾರೋ. ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುಭಾರಮ್ಮಣೇ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಭನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬನೀವರಣೇಸು ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಪಟಿಘೋಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ. ಅರತೀತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅರತಿ? ಪನ್ತೇಸು ವಾ ಸೇನಾಸನೇಸು ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇಸು ವಾ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅರತಿ ಅರತಿತಾ ಅನಭಿರತಿ ಅನಭಿರಮನಾ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ ಪರಿತಸ್ಸಿತಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೫೬).

ತನ್ದೀತಿ ಅತಿಸೀತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಆಗನ್ತುಕಕಾಯಾಲಸಿಯಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ಅತಿಸೀತಂ ಅತಿಉಣ್ಹಂ ಅತಿಚ್ಛಾತೋಸ್ಮಿ ಅತಿಧಾತೋಸ್ಮಿ ಅತಿದೂರಮಗ್ಗಂ ಗತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ತನ್ದಿ, ಯಾ ತನ್ದೀ ತನ್ದಿಯನಾ ತನ್ದಿಮನಕತಾ ಆಲಸ್ಯಂ ಆಲಸ್ಯಾಯನಾ ಆಲಸ್ಯಾಯಿತತ್ತಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ತನ್ದೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೫೭).

ವಿಜಮ್ಭಿತಾತಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಕಾಯವಿನಮನಾ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಜಮ್ಭಿತಾ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಜಮ್ಭನಾ ವಿಜಮ್ಭನಾ ಆನಮನಾ ವಿನಮನಾ ಸನ್ನಮನಾ ಪಣಮನಾ ಬ್ಯಾಧಿಯಕಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಜಮ್ಭಿತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೫೮).

ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋತಿ ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ? ಯಾ ಭುತ್ತಾವಿಸ್ಸ ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾ ಭತ್ತಕಿಲಮಥೋ ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೫೯).

ಚೇತಸೋ ಚ ಲೀನತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀಯನಾಕಾರೋ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಚೇತಸೋ ಲೀನತ್ತಂ? ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಓಲೀಯನಾ ಸಲ್ಲೀಯನಾ ಲೀನಂ ಲೀಯನಾ ಲೀಯಿತತ್ತಂ ಥಿನಂ ಥಿಯನಾ ಥಿಯಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚೇತಸೋ ಲೀನತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೮೬೦).

ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ವೀತಚ್ಚಿಕೋಪಿ ಅಙ್ಗಾರೋ ನೇವ ತಾವ ಸನ್ನಿಸೀದತಿ ಪತಾಪಂ ಕರೋತಿಯೇವ, ಯಥಾ ಚ ಪತ್ತಪಚನಟ್ಠಾನೇ ನೇವ ತಾವ ಸನ್ನಿಸೀದತಿ ಪತಾಪಂ ಕರೋತಿಯೇವ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವೂಪಸನ್ತಾಕಾರೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನೇತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮೇವ ಹೋತಿ.

ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತನಯೋವ. ಏವಮೇತ್ಥ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಕಥಿತಾ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ, ಸೇಸಾ ಸಹಜಾತೇನ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚಾತಿ.

ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಚ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಚ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋತಿ ತತ್ಥ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣಂ.

ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದೀಸು ಕುಸಲಾತಿ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ. ಅಕುಸಲಾತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾ. ಸಾವಜ್ಜಾತಿ ಅಕುಸಲಾ. ಅನವಜ್ಜಾತಿ ಕುಸಲಾ. ಹೀನಪಣೀತಕಣ್ಹಸುಕ್ಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾಯೇವ. ಕಣ್ಹಾ ಹಿ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕದಾನತೋ, ಸುಕ್ಕಾ ಚ ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕದಾನತೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ನಾಮ, ಸದಿಸವಿಪಾಕಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಭಾಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ. ಕಣ್ಹಾನಞ್ಹಿ ಸುಕ್ಕಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾಗಾ, ಸುಕ್ಕಾನಞ್ಚ ಕಣ್ಹಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾಗಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ. ಸಪ್ಪಟಿಬಾಹಿತಟ್ಠೇನ ವಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ. ಅಕುಸಲಞ್ಹಿ ಕುಸಲಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ.

ಆರಮ್ಭಧಾತೂತಿ ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯಂ. ನಿಕ್ಕಮಧಾತೂತಿ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಬಲವತರಂ. ಪರಕ್ಕಮಧಾತೂತಿ ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತಾಯ ತತೋಪಿ ಬಲವತರನ್ತಿ ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ವೀರಿಯಮೇವ ಕಥಿತಂ.

ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ. ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ದರಥಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ದರಥಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಸಮಥನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಥೋಪಿ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ, ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ. ಅಬ್ಯಗ್ಗನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಕಥಿತಾ, ಸೇಸಾ ಆರಮ್ಮಣೇನಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನಪಿ.

೩. ಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮೪. ತತಿಯೇ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಏತ್ಥ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ತೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಮುತ್ತಿ ಪನ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯೇವ. ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸೀಲಾದಯೋ ತಯೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ, ವಿಮುತ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾವ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಲೋಕಿಯಮೇವ.

ದಸ್ಸನಮ್ಪಾಹನ್ತಿ ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಅಹಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ದಸ್ಸನಂ – ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನಂ, ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಪಸನ್ನೇಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಂ ಓಲೋಕನಂ ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನಂ ನಾಮ. ಅರಿಯೇಹಿ ಪನ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ, ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ ಝಾನೇನ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ವಾ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ಪಸನ್ನೇಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಓಲೋಕನಮ್ಪಿ ಬಹುಕಾರಮೇವ. ಸವನನ್ತಿ ‘‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖೀಣಾಸವೋ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ರಟ್ಠೇ ವಾ ಜನಪದೇ ವಾ ಗಾಮೇ ವಾ ನಿಗಮೇ ವಾ ವಿಹಾರೇ ವಾ ಲೇಣೇ ವಾ ವಸತೀ’’ತಿ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸೋತೇನ ಸವನಂ, ಏತಮ್ಪಿ ಬಹುಕಾರಮೇವ. ಉಪಸಙ್ಕಮನನ್ತಿ ‘‘ದಾನಂ ವಾ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಾ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಸೋಸ್ಸಾಮಿ, ಸಕ್ಕಾರಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವರೂಪೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ. ಪಯಿರುಪಾಸನನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾಪಯಿರುಪಾಸನಂ. ಅರಿಯಾನಂ ಗುಣೇ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅನುಸ್ಸತಿನ್ತಿ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನೇಸು ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ‘‘ಇದಾನಿ ಅರಿಯಾ ಲೇಣಗುಹಮಣ್ಡಪಾದೀಸು ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸುಖೇಹಿ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅನುಸ್ಸರಣಂ. ಯೋ ವಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಓವಾದೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ. ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜನ್ತಿ ಅರಿಯೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ ಘರಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ. ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ ತೇಸಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತೇಸಂಯೇವ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನಸ್ಸ ಚರತೋಪಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಾಮ. ಅರಿಯೇಸು ಪಸಾದೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಿಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನಸ್ಸ ಚರತೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪಿ ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಾಮ. ಅಞ್ಞೇಸು ಪನ ಪಸಾದೇನ ಅಞ್ಞೇಸಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂಯೇವ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನಸ್ಸ ಚರತೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ.

ಏವಂ ಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ಪನ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ತಾವ ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ, ತಥಾ ಥೇರಸ್ಸೇವ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ಚ ಚನ್ದಗುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ಸೂರಿಯಗುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸಗುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ಯೋನಕಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಪನ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೋ ಅಸೋಕರಞ್ಞೋ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಕೋಟಿಸಙ್ಖಾ ಅಹೇಸುಂ. ಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅನುಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಯಾವಜ್ಜದಿವಸಾ ಲಙ್ಕಾದೀಪೇ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೇನ ಪಬ್ಬಜನ್ತಾ ಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅನುಪಬ್ಬಜನ್ತಿ ನಾಮ.

ತಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ತಂ ತೇಸಂ ಓವಾದಾನುಸಾಸನೀಧಮ್ಮಂ. ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಸರತಿ. ಅನುವಿತಕ್ಕೇತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ಕರೋತಿ. ಆರದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ. ಪವಿಚಿನತೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ಞಾಣಚಾರವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಪವಿಚಿನತೀತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಚಿನತಿ. ಪವಿಚರತೀತಿ ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಚರಾಪೇತಿ. ಪರಿವೀಮಂಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ವೀಮಂಸನಂ ಓಲೋಕನಂ ಗವೇಸನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಸತ್ತ ಫಲಾ ಸತ್ತಾನಿಸಂಸಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಕಚ್ಚ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇತೀತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಆರಾಧೇನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಆರಾಧೇತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಟಿಕಚ್ಚ, ಅಸಮ್ಪತ್ತೇಯೇವ ಮರಣಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಮರಣಕಾಲೇತಿ ಅಥ ಮರಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾಲೇ.

ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಯೋ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸು ತಾವ ಅವಿಹೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಏಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತದಿವಸೇಯೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ನೋ ಚೇ ನಿಬ್ಬತ್ತದಿವಸೇ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಪಠಮಸ್ಸ ಪನ ಕಪ್ಪಸತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ಅಪರೋ ಏವಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಪ್ಪಸತಾನಂ ಮತ್ಥಕೇ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ. ಅಪರೋ ಏವಮ್ಪಿ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಚತುನ್ನಂ ಕಪ್ಪಸತಾನಂ ಮತ್ಥಕೇ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ.

ಪಞ್ಚಮಂ ಪನ ಕಪ್ಪಸತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅತಪ್ಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ, ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಪತ್ತೋ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ. ಅವಿಹಾದೀಸುಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಪತ್ತೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾರೀಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಕಥೇತಬ್ಬಾ. ಅವಿಹೇಸು ಹಿ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಏಕೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ ಪಞ್ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪಞ್ಚ, ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅತಪ್ಪಾದೀಸು. ಅಕನಿಟ್ಠೇಸು ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಅಟ್ಠಾತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠೋ ಚ. ಕಥಂ? ಸೋ ಹಿ ಸೋಳಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾಯುಕತ್ತಾ ಆಯುನಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಜೇಟ್ಠೋ, ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕನಿಟ್ಠೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ನಾನಾಲಕ್ಖಣಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ.

೪. ವತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮೫. ಚತುತ್ಥೇ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಇತಿ ಚೇ ಮೇ ಹೋತೀತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಏವಂ ಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಮೇ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಏವಂ ಮೇ ಹೋತಿ. ಸುಸಮಾರದ್ಧೋತಿ ಸುಪರಿಪುಣ್ಣೋ. ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ತಿಟ್ಠತಿ – ಉಪ್ಪಾದಂ ಅನಾವಜ್ಜಿತತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಆವಜ್ಜಿತತ್ತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪವತ್ತಂ, ಅಪ್ಪವತ್ತಂ, ನಿಮಿತ್ತಂ, ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಾವಜ್ಜಿತತ್ತಾ, ವಿಸಙ್ಖಾರಂ ಆವಜ್ಜಿತತ್ತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ. ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಥೇರೋ ಜಾನಾತಿ, ವುತ್ತಾಕಾರವಿಪರೀತೇಹೇವ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ಚವನ್ತಂ ಚವತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸೇಸಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಥೇರಸ್ಸ ಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ. ಯದಾ ಹಿ ಥೇರೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ಛ ತದನ್ವಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಾ ಧಮ್ಮವಿಚಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ, ತದಾಪಿ ಸೇಸಾ ತದನ್ವಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿಣ್ಣವಸಿತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಥೇರೋ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಕಥೇಸೀತಿ.

೫. ಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮೬. ಪಞ್ಚಮೇ ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಕಿಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ? ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚತಂ, ಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾತೋ ಪಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ, ಫಲೇನ ಪಬುಜ್ಝನಭಾವತ್ಥಾಯಾತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಕಿಲೇಸಪಹಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸಿತಂ.

೬-೭. ಕುಣ್ಡಲಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೮೭-೧೮೮. ಛಟ್ಠೇ ಆರಾಮನಿಸ್ಸಯೀತಿ ಆರಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಸನಭಾವೇನ ಆರಾಮನಿಸ್ಸಯೀ. ಪರಿಸಾವಚರೋತಿ ಪರಿಸಾಯ ಅವಚರೋ. ಪರಿಸಂ ನಾಮ ಬಾಲಾಪಿ, ಪಣ್ಡಿತಾಪಿ ಓಸರನ್ತಿ, ಯೋ ಪನ ಪರಪ್ಪವಾದಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಾದಂ ದೀಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಯಂ ಪರಿಸಾವಚರೋ ನಾಮ. ಆರಾಮೇನ ಆರಾಮನ್ತಿ ಆರಾಮೇನೇವ ಆರಾಮಂ ಅನುಚಙ್ಕಮಾಮಿ, ನ ಬಾಹಿರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಯ್ಯಾನೇನ ಉಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಆರಾಮೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಮಂ, ಅಞ್ಞೇನ ಉಯ್ಯಾನೇನ ಅಞ್ಞಂ ಉಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಏವಂ ಗಹಣಂ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬೇಠನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಇತಿವಾದೋ ಹೋತಿ ಇತಿವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖೋತಿ ಏತಂ ಆನಿಸಂಸಂ. ಉಪಾರಮ್ಭಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ದೋಸೋ, ಅಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ’’ತಿ ಏವಂ ವಾದದೋಸಾನಿಸಂಸಂ.

ಕಥಂ ಭಾವಿತೋ ಚ, ಕುಣ್ಡಲಿಯ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋತಿ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇನ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ಇದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ‘‘ನ ತಾವ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಗತಾ. ಇದಾನಿ ನಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಪಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಯಮೇವ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ಮನಾಪಂ ನಾಭಿಜ್ಝತೀತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಭಿಜ್ಝಾಯತಿ. ನಾಭಿಹಂಸತೀತಿ ನ ಸಾಮಿಸಾಯ ತುಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಿಹಂಸತಿ. ತಸ್ಸ ಠಿತೋ ಚ ಕಾಯೋ ಹೋತಿ, ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ಠಿತಂ ಹೋತಿ. ಸುಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಣ್ಠಿತಂ. ಸುವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸುವಿಮುತ್ತಂ. ಅಮನಾಪನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ. ನ ಮಙ್ಕು ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನ ಮಙ್ಕು ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಅಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ. ಅದೀನಮಾನಸೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಅದೀನಚಿತ್ತೋ. ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚೇತಸೋತಿ ದೋಸವಸೇನ ಅಪೂತಿಚಿತ್ತೋ.

ಏವಂ ಭಾವಿತೋ ಖೋ, ಕುಣ್ಡಲಿಯ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಏವಂ ಬಹುಲೀಕತೋ ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ಸುಚರಿತಪೂರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಇಮೇಸು ತಾವ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ತಾವ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಾನಿ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಲೋಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ಹೋತಿ. ಲೋಭಸಹಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘‘ಅಹೋ ವತಿದಂ ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪ’’ನ್ತಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ತದೇವ ಹತ್ಥೇನ ಪರಾಮಸನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಸೋತದ್ವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಂ ಸಙ್ಖಪಣವಾದಿತೂರಿಯಭಣ್ಡಂ ಅನಾಮಾಸಂ ಆಮಸನ್ತಸ್ಸ, ಘಾನದ್ವಾರೇ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಂ ಗನ್ಧಮಾಲಾದಿಂ, ಜಿವ್ಹಾದ್ವಾರೇ ರಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಂ ಮಚ್ಛಮಂಸಾದಿಂ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಂ ವತ್ಥತೂಲಕಪಾವಾರಾದಿಂ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಸಪ್ಪಿತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದಿಂ ಆಮಸನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನೇತ್ಥ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಕಾಯವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ವಚೀವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ಮನೋವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ತೀಣೇವ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಭಾವನಾಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಠಿತೋ ಇಮಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಸುಚರಿತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಿ. ಕಥಂ? ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ತಾವ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಾನಿ ಅಚಾಲೇತ್ವಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಮನೋಸುಚರಿತಂ ಹೋತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಖಯಧಮ್ಮಂ ವಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ವಚೀಸುಚರಿತಂ, ‘‘ಅನಾಮಾಸಭಣ್ಡಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ಅನಾಮಸನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಇಮಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ಸುಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಕಾಯಸಂವರೋ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ, ವಚೀಸಂವರೋ ವಚೀಸುಚರಿತಂ, ಮನೋಸಂವರೋ ಮನೋಸುಚರಿತನ್ತಿ ತೀಣೇವ ಸುಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸೀಲಾನುರಕ್ಖಿತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ.

ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ಪಹಾಯಾತಿಆದೀಸು ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ತಿವಿಧಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ. ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಕಾಯಸಂವರವಚೀಸಂವರೇಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಂ, ಮನೋಸಂವರೇನ ತೀಣಿ ಸೀಲಾನೀತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ. ಸಕಲೇ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸುಚರಿತಮೂಲಕಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ, ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ, ತೇಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮೂಲಕಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾವ. ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಮೂಲಕಾ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾವ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸತ್ತಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

೮. ಉಪವಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮೯. ಅಟ್ಠಮೇ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾವ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನ. ಆರಬ್ಭಮಾನೋವಾತಿ ಕುರುಮಾನೋಯೇವ. ಸುವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಿಂಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಕರಿತ್ವಾ, ಅತ್ಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೯. ಪಠಮಉಪ್ಪನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೯೦. ನವಮೇ ನಾಞ್ಞತ್ರ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಾತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವಂ ವಿನಾ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦. ದುತಿಯಉಪ್ಪನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೯೧. ದಸಮೇ ನಾಞ್ಞತ್ರ ಸುಗತವಿನಯಾತಿ ಸುಗತೋವಾದಂ ವಿನಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ.

ಪಬ್ಬತವಗ್ಗೋ.