೨. ವಿಹಾರವಗ್ಗೋ

೧. ಪಠಮವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ದುತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತುನ್ತಿ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಂ ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತುಂ ನಿಲೀಯಿತುಂ ಏಕೋವ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಿತುಂ ಇಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಮ್ಹಿ ಕೇನಚಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಏಕೇನ ಪಿಣ್ಡಪಾತನೀಹಾರಕೇನಾತಿ ಯೋ ಅತ್ತನಾ ಪಯುತ್ತವಾಚಂ ಅಕತ್ವಾ ಮಮತ್ಥಾಯ ಸದ್ಧೇಸು ಕುಲೇಸು ಪಟಿಯತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಮಯ್ಹಂ ಉಪನಾಮೇಯ್ಯ, ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತನೀಹಾರಕಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನಮ್ಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ವಾ ಗಹಟ್ಠೇನ ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಏವಮಾಹಾತಿ? ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಅಡ್ಢಮಾಸೇ ವಿನೇತಬ್ಬೋ ಸತ್ತೋ ನಾಹೋಸಿ. ಅಥ ಸತ್ಥಾ – ‘‘ಇಮಂ ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖೇನೇವ ವೀತಿನಾಮೇಸ್ಸಾಮಿ, ಇತಿ ಮಯ್ಹಞ್ಚೇವ ಸುಖವಿಹಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗತೇ ಚ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜನತಾ ‘ಸತ್ಥಾಪಿ ಗಣಂ ವಿಹಾಯ ಏಕಕೋ ವಿಹಾಸಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಮಯ’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತದಸ್ಸಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಏವಮಾಹ. ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋಪಿ ಸತ್ಥು ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಪಾತೋವ ಗನ್ಧಕುಟಿಪರಿವೇಣಸಮ್ಮಜ್ಜನಮುಖೋದಕದನ್ತಕಟ್ಠದಾನಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಕತ್ವಾ ಅಪಗಚ್ಛತಿ.

ಯೇನ ಸ್ವಾಹನ್ತಿ ಯೇನ ಸೋ ಅಹಂ. ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಂಯೇವ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸದಿವಸಬ್ಭನ್ತರೇ. ವಿಹರಾಮೀತಿ ಇದಂ ಅತೀತತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ. ತಸ್ಸ ಪದೇಸೇನ ವಿಹಾಸಿನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧವಿಹಾರಸ್ಸ ಪದೇಸೇನ. ತತ್ಥ ಪದೇಸೋ ನಾಮ ಖನ್ಧಪದೇಸೋ ಆಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಝಾನನಾಮರೂಪಪದೇಸೋ ಧಮ್ಮಪದೇಸೋತಿ ನಾನಾವಿಧೋ. ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ತಸ್ಸ ಪದೇಸೇನ ವಿಹಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಭಗವಾ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸದಿವಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಯಥಾ ನಾಮ ಪತ್ತರಜ್ಜೋ ರಾಜಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಭವಸಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಂ ತಂ ಗಬ್ಭಂ ವಿವರಾಪೇತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣರಜತಮುತ್ತಾಮಣಿಆದೀನಿ ರತನಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಹರೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಪ್ಪದೇಸೇ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಡ್ಢಮಾಸೇ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪದೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಮೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ. ತಸ್ಸ ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏವರೂಪಂ ನಾಮ ಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತಿ, ಏವರೂಪಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಓಲೋಕಯತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಪವತ್ತಾ ಸುಖವೇದನಾ, ಯಾವ ಅವೀಚಿತೋ ಪವತ್ತಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ.

ತಥಾ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಾನೇವ ಕತ್ವಾ ವಿಹಾಸಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಡ್ಢಮಾಸೇ ತೇಸಂ ಆಯತನಾನಂ ಪದೇಸಂ ವೇದನಾವಸೇನ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸಂ, ಧಾತೂನಂ ಪದೇಸಂ ವೇದನಾವಸೇನ ಧಮ್ಮಧಾತುಏಕದೇಸಂ, ಸಚ್ಚಾನಂ ಪದೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧವಸೇನೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇಕದೇಸಂ, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪದೇಸಂ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೇಕದೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಪದೇಸಂ ವೇದನಾವಸೇನೇವ ಝಾನಙ್ಗೇಕದೇಸಂ, ನಾಮರೂಪಾನಂ ಪದೇಸಂ ವೇದನಾವಸೇನೇವ ನಾಮೇಕದೇಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ. ಪಠಮಬೋಧಿಯಞ್ಹಿ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸದಿವಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ನಿಪ್ಪದೇಸೇ ಕತ್ವಾ ಅನನ್ತನಯಾನಿ ಸತ್ತ ಪಕರಣಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಡ್ಢಮಾಸೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪದೇಸಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕಮೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಾ ಸಾ ಚ ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿ ವೇದನಾನುಭಾವೇನ ಜಾತಾ.

ಇದಾನಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ವಿಹಾಸಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲವೇದನಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ ವಿಪಾಕವೇದನಾಪಿ. ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾವ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಸಲಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಕುಸಲಾಪಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪಕ್ಖದಿವಸೇಸು ಯಾಗುಭತ್ತಾದೀನಿ ದೇನ್ತಿ, ಅದ್ಧಿಕಾದೀನಂ ವಟ್ಟಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ, ಚತುಮಹಾಪಥೇ ಸಾಲಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಪೋಕ್ಖರಣಿಞ್ಚ ಖಣಾಪೇನ್ತಿ, ದೇವಕುಲಾದೀಸು ಮಾಲಾಗಚ್ಛಂ ರೋಪೇನ್ತಿ, ನದೀವಿದುಗ್ಗಾದೀಸು ಸೇತುಂ ಅತ್ಥರನ್ತಿ, ವಿಸಮಂ ಸಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಇತಿ ನೇಸಂ ಕುಸಲವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪನ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೇ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ, ವಧಬನ್ಧನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ಪಾಣಂ ವಧಿತ್ವಾ ದೇವತಾನಂ ಉಪಹಾರಂ ಉಪಹರನ್ತಿ, ಇತಿ ನೇಸಂ ಅಕುಸಲವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವಿಪಾಕವೇದನಾ ಪನ ಭವನ್ತರಗತಾನಂಯೇವ ಹೋತಿ.

ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲವೇದನಾಪಿ ವಿಪಾಕವೇದನಾಪಿ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕುಸಲಾವ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಬುದ್ಧಪೂಜಂ ದೀಪಮಾಲಂ ಮಹಾಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ದಿಸಾಭಾಗೇ ಚೇತಿಯಪತಿಟ್ಠಾಪನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ಇತಿ ನೇಸಂ ಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೇ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ, ಅತ್ತಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸೇನ್ತಿ, ಪರಂ ವಮ್ಭೇನ್ತಿ, ಇತಿ ನೇಸಂ ಅಕುಸಲವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವಿಪಾಕವೇದನಾ ಪನ ಭವನ್ತರಗತಾನಂಯೇವ ಹೋತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಛನ್ದಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಛನ್ದಪಚ್ಚಯಾ ಅಟ್ಠಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನವೇದನಾವ. ಸಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸೇಸಾ ಛ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿವೇದನಾ.

ಛನ್ದೋ ಚ ಅವೂಪಸನ್ತೋತಿಆದೀಸು ತಿಣ್ಣಂ ಅವೂಪಸಮೇ ಅಟ್ಠಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ಹೋತಿ, ಛನ್ದಮತ್ತಸ್ಸ ವೂಪಸಮೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನವೇದನಾವ. ಛನ್ದವಿತಕ್ಕಾನಂ ವೂಪಸಮೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿವೇದನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವೂಪಸಮೇ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವೇದನಾ. ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಪತ್ತತ್ಥಾಯ. ಅತ್ಥಿ ಆಯಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಿ ವೀರಿಯಂ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಠಾನೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇತಿ ತಸ್ಸ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಸ್ಸ ವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಠಾನಪಚ್ಚಯಾ ವೇದಯಿತಂ. ಏತೇನ ಚತುಮಗ್ಗಸಹಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರವೇದನಾವ ಗಹಿತಾ.

೨. ದುತಿಯವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨. ದುತಿಯೇ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಕಾರಣಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾ ವೇದಯಿತಂ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ವಿಪಾಕವೇದನಂ ಅತಿದೂರೇತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ನ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಹಿ ವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾವ ತಂ ತಂ ವೇದಯಿತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಛನ್ದವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಛನ್ದವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾ ತಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿತಕ್ಕವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನವೇದನಾ. ಸಞ್ಞಾಪಚ್ಚಯಾ ಛಸಮಾಪತ್ತಿವೇದನಾ. ಸಞ್ಞಾವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವೇದನಾ. ಛನ್ದೋ ಚ ವೂಪಸನ್ತೋತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ.

೩-೭. ಸೇಕ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೩-೧೭. ತತಿಯೇ ಸೇಕ್ಖೋತಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೋ. ಕಿಂ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ? ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ. ಸೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ತೀಹಿ ಫಲೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಚ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ. ಸಾಪಿ ಹಿ ಅನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಿಕ್ಖತೇವಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾ. ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಸತ್ತಮಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವಾತಿ.

೮-೧೦. ಪಠಮಕುಕ್ಕುಟಾರಾಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೮-೨೦. ಅಟ್ಠಮೇ ಉಮ್ಮಙ್ಗೋತಿ ಪಞ್ಞಾಉಮ್ಮಙ್ಗೋ, ಪಞ್ಞಾವೀಮಂಸನಂ, ಪಞ್ಞಾಗವೇಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಹಿ ತ್ವಂ ಆವುಸೋತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಾಯ ಆಹ. ನವಮದಸಮಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಮೇವಾತಿ.

ವಿಹಾರವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.