೩. ಸಬ್ಬವಗ್ಗೋ

೧. ಸಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ಸಬ್ಬವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸಬ್ಬಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ – ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ, ಆಯತನಸಬ್ಬಂ, ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ, ಪದೇಸಸಬ್ಬನ್ತಿ. ತತ್ಥ –

‘‘ನ ತಸ್ಸ ಅದ್ದಿಟ್ಠಮಿಧಅತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ,

ಅಥೋ ಅವಿಞ್ಞಾತಮಜಾನಿತಬ್ಬಂ;

ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಯದತ್ಥಿ ನೇಯ್ಯಂ,

ತಥಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂ’’ತಿ. (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಧೋತಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೩೨; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೧) –

ಇದಂ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪) ಇದಂ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧) ಇದಂ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಪನ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ…ಪೇ… ತಜ್ಜಾಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ ಇದಂ ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ಇತಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಮತ್ತಂ ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ. ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ. ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ. ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ. ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಯಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನತ್ಥಿತಾಯ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ವಾಚಾವತ್ಥುಕಮೇವಸ್ಸಾತಿ, ವಾಚಾಯ ವತ್ತಬ್ಬವತ್ಥುಮತ್ತಕಮೇವ ಭವೇಯ್ಯ. ಇಮಾನಿ ಪನ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಯಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ಪುಟ್ಠೋ ಚ ನ ಸಮ್ಪಾಯೇಯ್ಯಾತಿ, ‘‘ಕತಮಂ ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮಾ’’ತಿ? ಪುಚ್ಛಿತೋ, ‘‘ಇದಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ದುಕ್ಖಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಯಥಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಸಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಯಥಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಸಯೇ ಪುಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಘಾತೋವ ಹೋತಿ, ಕೂಟಾಗಾರಮತ್ತಂ ಸಿಲಂ ಸೀಸೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಮ್ಭೀರೇ ಉದಕೇ ತರಣಂ ಅವಿಸಯೋ, ತಥಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪಾತನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅವಿಸಯೇ ವಾಯಮನ್ತೋ ವಿಘಾತಮೇವ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅವಿಸಯೇ ವಿಘಾತಮೇವ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨. ಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೪. ದುತಿಯೇ ಸಬ್ಬಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಮೂಲಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಜವನವೇದನಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಸೋತದ್ವಾರಾದಿವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನಕಜವನಂ. ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನವೇದನಾಯ ಜವನವೇದನಾ. ಭವಙ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಆವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗತೋ ಅಮೋಚೇತ್ವಾ ಮನೋತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನೇನ ಭವಙ್ಗಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಜವನವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಜವನಸಹಜಾತಾ ವೇದನಾ. ಸಹಾವಜ್ಜನೇನ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತಾಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ದೇಸನಾ ಅನುಸಿಟ್ಠಿಆಣಾ, ಅಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ.

೩. ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫. ತತಿಯೇ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ. ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೪. ಪಠಮಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಚತುತ್ಥೇ ಅನಭಿಜಾನಂ ಅಪರಿಜಾನಂ ಅವಿರಾಜಯಂ ಅಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ಅನಭಿಜಾನನ್ತೋ ಅಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಅವಿರಾಜೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪಜಹನ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅವಿರಾಜೇನ್ತೋತಿ ಅವಿಗಚ್ಛಾಪೇನ್ತೋ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ಅಭಿಜಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ, ‘‘ಪರಿಜಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ, ‘‘ವಿರಾಜಯಂ ಪಜಹ’’ನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾತಿ.

೫. ದುತಿಯಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭. ಪಞ್ಚಮೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತರೂಪಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ವಾ ಆಪಾಥಗತಂ ಗಹಿತಂ, ಇಧ ಅನಾಪಾಥಗತಂ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ – ಹೇಟ್ಠಾ ಆಪಾಥಗತಮ್ಪಿ ಅನಾಪಾಥಗತಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವ, ಇಧ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ. ತೇ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಹ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೬. ಆದಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮. ಛಟ್ಠೇ ಗಯಾಸೀಸೇತಿ ಗಯಾಗಾಮಸ್ಸ ಹಿ ಅವಿದೂರೇ ಗಯಾತಿ ಏಕಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀಪಿ ಅತ್ಥಿ ನದೀಪಿ, ಗಯಾಸೀಸನಾಮಕೋ ಹತ್ಥಿಕುಮ್ಭಸದಿಸೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋಪಿ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಸ್ಸಪಿ ಓಕಾಸೋ ಪಹೋತಿ, ಭಗವಾ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಯಾಸೀಸೇ’’ತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮದೇಸನಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ತಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಮನ್ತೇಸಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಇತೋ ಕಿರ ದ್ವಾನವುತಿಕಪ್ಪೇ ಮಹಿನ್ದೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ ಫುಸ್ಸೋ ನಾಮ. ಸೋ ಪೂರಿತಪಾರಮೀ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಸತ್ತೋ, ಪರಿಪಾಕಗತೇ ಞಾಣೇ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರುಯ್ಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ. ರಞ್ಞೋ ಕನಿಟ್ಠಪುತ್ತೋ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ ಅಹೋಸಿ, ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತೋ ದುತಿಯಸಾವಕೋ. ರಾಜಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧೋ ಜಾತೋ, ಕನಿಟ್ಠಪುತ್ತೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ, ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತೋ ದುತಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಬುದ್ಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ವಿಹಾರದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕತೋ ಯಾವ ಅತ್ತನೋ ಘರದ್ವಾರಾ ಉಭತೋ ವೇಳುಭಿತ್ತಿಕುಟಿಕಾಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮತ್ಥಕೇ ಸುವಣ್ಣತಾರಕಖಚಿತಸಮೋಸರಿತಗನ್ಧದಾಮಮಾಲಾದಾಮವಿತಾನಂ ಬನ್ಧಾಪೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ರಜತವಣ್ಣಂ ವಾಲುಕಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಕಿರಾಪೇತ್ವಾ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಭಗವತೋ ಆಗಮನಂ ಕಾರೇಸಿ.

ಸತ್ಥಾ ವಿಹಾರಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಿತೋ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋಸಾಣಿಯಾವ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ರಾಜಗೇಹಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಅನ್ತೋಸಾಣಿಯಾವ ಗಚ್ಛತಿ. ಕೋಚಿ ಕಟಚ್ಛುಭಿಕ್ಖಾಮತ್ತಮ್ಪಿ ದಾತುಂ ನ ಲಭತಿ. ತತೋ ನಾಗರಾ ಉಜ್ಝಾಯಿಂಸು, ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ನ ಚ ಮಯಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾತುಂ ಲಭಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಿತತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ರಾಜಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುಞ್ಞಚೇತನಂ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸೇತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ಚ ರಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞೇ ತಯೋ ಪುತ್ತಾ ಅತ್ಥಿ. ನಾಗರಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿಂಸು, ‘‘ರಾಜಕುಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಟೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏಕಂ ಉಪಾಯಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ. ತೇ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ಚೋರೇ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಕತಿಪಯಾ ಗಾಮಾ ಪಹಟಾ’’ತಿ ಸಾಸನಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚಯಿಂಸು. ರಾಜಾ ಪುತ್ತೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ‘‘ತಾತಾ, ಅಹಂ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಗಚ್ಛಥ ಚೋರೇ ವೂಪಸಮೇಥಾ’’ತಿ ಪೇಸೇಸಿ. ಪಯುತ್ತಚೋರಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಅವಿಪ್ಪಕಿರಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಮೇವ ಆಗಚ್ಛಿಂಸು. ತೇ ಅನಾವಾಸೇ ಗಾಮೇ ವಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ವೂಪಸಮಿತಾ ಚೋರಾ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು.

ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ‘‘ತಾತಾ, ವರಂ ವೋ ದೇಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ನಾಗರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತಯಿಂಸು, ‘‘ರಞ್ಞಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವರೋ ದಿನ್ನೋ. ಕಿಂ ಗಣ್ಹಾಮಾ’’ತಿ? ಅಯ್ಯಪುತ್ತಾ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಯೋ ನ ದುಲ್ಲಭಾ, ಬುದ್ಧರತನಂ ಪನ ದುಲ್ಲಭಂ, ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕಸ್ಸ ಫುಸ್ಸಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಜಗ್ಗನವರಂ ಗಣ್ಹಥಾತಿ. ತೇ ‘‘ಏವಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನಾಗರಾನಂ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಕತಮಸ್ಸುಕಮ್ಮಾ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ದೇವ, ನೋ ವರಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿಂಸು. ಕಿಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಥ ತಾತಾತಿ? ದೇವ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀಹಿ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ, ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕಸ್ಸ ನೋ ಫುಸ್ಸಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಜಗ್ಗನವರಂ ದೇಥಾತಿ. ‘‘ಅಯಂ ವರೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಯಾ ಜೀವಮಾನೇನ ದಾತು’’ನ್ತಿ ದ್ವೇ ಕಣ್ಣೇ ಪಿದಹಿ. ‘‘ದೇವ, ನ ತುಮ್ಹೇ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ವರಂ ದಾಪಿತಾ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ತುಟ್ಠೇಹಿ ದಿನ್ನೋ. ಕಿಂ, ದೇವ, ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ದ್ವೇ ಕಥಾ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ? ಸಚ್ಚವಾದಿತಾಯ ಭಣಿಂಸು.

ರಾಜಾ ವಿನಿವತ್ತಿತುಂ ಅಲಭನ್ತೋ – ‘‘ತಾತಾ, ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸತ್ತ ಮಾಸೇ ಸತ್ತ ಚ ದಿವಸೇ ಉಪಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಸುನ್ದರಂ, ದೇವ, ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪಾಟಿಭೋಗಂ ತಾತಾ’’ತಿ? ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಮರಣಪಾಟಿಭೋಗಂ ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ತಾತಾ, ಅಯುತ್ತಂ ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದಾಪೇಥ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಏವಂ ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದಾತುಂ, ತಿಣಗ್ಗೇ ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದುಸದಿಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ನೋ ಚೇ, ದೇವ, ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದೇಥ, ಮಯಂ ಅನ್ತರಾ ಮತಾ ಕಿಂ ಕುಸಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ತೇನ ಹಿ, ತಾತಾ, ಛ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ, ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚ, ಚತ್ತಾರಿ, ತೀಣಿ, ದ್ವೇ, ಏಕಂ ಸಂವಚ್ಛರಂ ದೇಥ’’. ‘‘ಸತ್ತ, ಛ ಮಾಸೇ ದೇಥ…ಪೇ… ಮಾಸಡ್ಢಮತ್ತಂ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ, ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ಸತ್ತದಿವಸಮತ್ತಂ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ದೇವಾತಿ ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು’’. ರಾಜಾ ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸತ್ತ ಮಾಸೇ ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಕತ್ತಬ್ಬಸಕ್ಕಾರಂ ಸತ್ತಸುಯೇವ ದಿವಸೇಸು ಅಕಾಸಿ.

ತತೋ ಪುತ್ತಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಪೇಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಉಸಭವಿತ್ಥತಂ ಮಗ್ಗಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾಪೇಸಿ, ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನೇ ಚತುಉಸಭಪ್ಪಮಾಣಂ ಪದೇಸಂ ಹತ್ಥೀಹಿ ಮದ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ವಾಲುಕಾಯ ಸನ್ಥರಾಪೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾಭಿಕಿಣ್ಣಮಕಾಸಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕದಲಿಯೋ ಚ ಪುಣ್ಣಘಟೇ ಚ ಠಪಾಪೇತ್ವಾ ಧಜಪಟಾಕಾ ಉಕ್ಖಿಪಾಪೇಸಿ. ಉಸಭೇ ಉಸಭೇ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಾಪೇಸಿ, ಅಪರಭಾಗೇ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಗನ್ಧಮಾಲಾಪುಪ್ಫಾಪಣೇ ಪಸಾರಾಪೇಸಿ. ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನೇ ಚತುಉಸಭವಿತ್ಥಾರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಉಸಭವಿತ್ಥಾರೇ ಮಗ್ಗೇ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕೇ ಹರಾಪೇತ್ವಾ ದಣ್ಡದೀಪಿಕಾಯೋ ಕಾರಾಪೇಸಿ. ರಾಜಪುತ್ತಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ಸೋಳಸಉಸಭಮಗ್ಗಂ ತಥೇವ ಅಲಙ್ಕಾರಾಪೇಸುಂ.

ರಾಜಾ ಅತ್ತನೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕೇದಾರಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿದೇವಮಾನೋ, ‘‘ತಾತಾ, ಮಯ್ಹಂ ದಕ್ಖಿಣಕ್ಖಿಂ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಾ ವಿಯ ಗಚ್ಛಥ, ಏವಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಗತಾ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಕರೇಯ್ಯಾಥ. ಮಾ ಸುರಾಸೋಣ್ಡಾ ವಿಯ ಪಮತ್ತಾ ವಿಚರಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ‘‘ಜಾನಿಸ್ಸಾಮ ಮಯಂ, ದೇವಾ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತಾ, ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಾ ಕಾಲೇನ ಥೇರಾಸನೇ, ಕಾಲೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾಸನೇ, ಕಾಲೇನ ಸಙ್ಘನವಕಾಸನೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ದಾನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಜನಾನಂ ಏಕಸದಿಸಮೇವ ಅಹೋಸಿ. ತೇ ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ? ಅಥ ನೇಸಂ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮಗರುನೋ, ನ ಆಮಿಸಗರುನೋ, ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಮಾನಾ ಮಯಂ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ದಾನಸಂವಿಧಾಯಕೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ತಾತಾ, ಇಮಿನಾವ ನೀಹಾರೇನ ಯಾಗುಭತ್ತಖಾದನೀಯಾದೀನಿ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಾ ದಾನಂ ಪವತ್ತೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಾನಸಂವಿದಹನಪಲಿಬೋಧಂ ಛಿನ್ದಿಂಸು.

ಅಥ ನೇಸಂ ಜೇಟ್ಠಭಾತಾ ಪಞ್ಚಸತೇ ಪುರಿಸೇ ಆದಾಯ ದಸಸು ಸೀಲೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ದ್ವೇ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಉದಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಮಾನೋ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ. ಮಜ್ಝಿಮೋ ತೀಹಿ, ಕನಿಟ್ಠೋ ದ್ವೀಹಿ ಪುರಿಸಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಥೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ. ತೇ ಯಾವಜೀವಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ.

ತೇಪಿ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದ್ವಾನವುತಿಕಪ್ಪೇ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ದೇವಲೋಕಂ, ದೇವಲೋಕತೋ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಸಂಸರನ್ತಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥುಕಾಲೇ ದೇವಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು. ತೇಸಂ ದಾನಗ್ಗೇ ಬ್ಯಾವಟೋ ಮಹಾಅಮಚ್ಚೋ ಅಙ್ಗಮಗಧಾನಂ ರಾಜಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತೇ ತಸ್ಸೇವ ರಞ್ಞೋ ರಟ್ಠೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು. ಜೇಟ್ಠಭಾತಾ ಜೇಟ್ಠೋವ ಜಾತೋ, ಮಜ್ಝಿಮಕನಿಟ್ಠಾ ಮಜ್ಝಿಮಕನಿಟ್ಠಾಯೇವ. ಯೇಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿವಾರಮನುಸ್ಸಾ, ತೇ ಪರಿವಾರಮನುಸ್ಸಾವ ಜಾತಾ. ತೇ ವುದ್ಧಿಮನ್ವಾಯ ತಯೋಪಿ ಜನಾ ತಂ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸಂ ಆದಾಯ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಾಪಸಾ ಹುತ್ವಾ ಉರುವೇಲಾಯಂ ನದೀತೀರೇಯೇವ ವಸಿಂಸು. ಅಙ್ಗಮಗಧವಾಸಿನೋ ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ತೇಸಂ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರಂ ಅಭಿಹರನ್ತಿ.

ಅಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಕತಾಭಿನಿಕ್ಖಮನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕೋ ಯಸಾದಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೇ ವಿನೇತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿ ಅರಹನ್ತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ದಿಸಾಸು ಉಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ – ‘‘ತೇ ತಯೋ ಜಟಿಲಭಾತಿಕೇ ದಮೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉರುವೇಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನೇಕೇಹಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಸತೇಹಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತೇ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಸೋ ತಂ ಇದ್ಧಿಮಯಪತ್ತಚೀವರಧರಂ ಸಮಣಸಹಸ್ಸಂ ಆದಾಯ ಗಯಾಸೀಸಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, – ‘‘ಕತರಾ ನು ಖೋ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಸಪ್ಪಾಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ, ‘‘ಇಮೇ ಸಾಯಂಪಾತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರನ್ತಿ. ಇಮೇಸಂ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಆದಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾನಿ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಂ ಇಮೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮಕಾಸಿ. ಅಥ ನೇಸಂ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಇಮಂ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯಂ ಅಭಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮದೇಸನಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ತಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆದಿತ್ತನ್ತಿ ಪದಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತಂ.

೭. ಅದ್ಧಭೂತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯. ಸತ್ತಮೇ ಅದ್ಧಭೂತನ್ತಿ ಅಧಿಭೂತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಂ, ಉಪದ್ದುತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ.

೮. ಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦. ಅಟ್ಠಮೇ ಸಬ್ಬಮಞ್ಞಿತಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞಿತಾನಂ ಸಮುಗ್ಘಾತಾಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಚಕ್ಖುಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಚಕ್ಖುಂ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ಪರೋತಿ ವಾ ಪರಸ್ಸಾತಿ ವಾ ನ ಮಞ್ಞತಿ. ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಅಹಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ, ಮಮ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಪರೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ, ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿನ್ತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ. ಚಕ್ಖುತೋ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಅಹಂ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ, ಮಮ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ, ಪರೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ, ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾನಂ ಏಕಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಂ ಮೇತಿ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಮಮ ಚಕ್ಖೂತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ಮಮತ್ತಭೂತಂ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಠಾನೇಸು ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ.

೯. ಪಠಮಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ನವಮೇ ಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಾತಿ ಸಮುಗ್ಘಾತಸ್ಸ ಉಪಕಾರಭೂತಾ. ತತೋ ತಂ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ತತೋ ತಂ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ ಭವಸತ್ತೋ ಲೋಕೋ ಭವಮೇವಾಭಿನನ್ದತೀತಿ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ವಿಪರಿಣಾಮಂ ಉಪಗಮನೇನ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ ಹುತ್ವಾಪಿ ಭವೇಸು ಸತ್ತೋ ಲಗ್ಗೋ ಲಗಿತೋ ಪಲಿಬುದ್ಧೋ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಭವಂಯೇವ ಅಭಿನನ್ದತಿ. ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯತ್ತಕಂ ಇದಂ ಖನ್ಧಾ ಚ ಧಾತುಯೋ ಚ ಆಯತನಾನಿ ಚಾತಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಂ. ತಮ್ಪಿ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವ ಸಂಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಠಾನೇಸು ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ದಸಮೇ ಏತಂ ಮಮಾತಿಆದೀಹಿ ತೀಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಗಾಹೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಿಪರಿವಟ್ಟನಯೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನ ತೀಸುಪಿ ಇಮೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಕಥಿತಾತಿ.

ಸಬ್ಬವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ.