೨. ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ವೇಸಾಲಿನಗರವಣ್ಣನಾ

೧೪೬. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವೇಸಾಲಿಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ತಂ ಕಿರ ಅಪರಾಪರಂ ವಿಸಾಲೀಭೂತತಾಯ ‘‘ವೇಸಾಲೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾ – ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಕಿರ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಗಬ್ಭೋ ಸಣ್ಠಾಸಿ. ಸಾ ಞತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ನಿವೇದೇಸಿ. ರಾಜಾ ಗಬ್ಭಪರಿಹಾರಂ ಅದಾಸಿ. ಸಾ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಹರೀಯಮಾನಾ ಗಬ್ಭಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ವಿಜಾಯನಘರಂ ಪಾವಿಸಿ. ಪುಞ್ಞವನ್ತೀನಂ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಗಬ್ಭವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸಾ ಚ ತಾಸಂ ಅಞ್ಞತರಾ, ತೇನ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಅಲತ್ತಕಪಟಲಬನ್ಧುಜೀವಕಪುಪ್ಫಸದಿಸಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ವಿಜಾಯಿ. ತತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ದೇವಿಯೋ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸೇ ಪುತ್ತೇ ವಿಜಾಯನ್ತಿ, ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ಮಂಸಪೇಸಿನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ಪುರತೋ ಮಮ ಅವಣ್ಣೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇನ ಅವಣ್ಣಭಯೇನ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತ್ವಾ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛೇತ್ವಾ ಗಙ್ಗಾಯ ಸೋತೇ ಪಕ್ಖಿಪಾಪೇಸಿ. ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಛಡ್ಡಿತಮತ್ತೇ ದೇವತಾ ಆರಕ್ಖಂ ಸಂವಿದಹಿಂಸು. ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಕೇನ ‘‘ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಪಜಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತ್ವಾ ಬನ್ಧಿಂಸು. ತತೋ ತಂ ಭಾಜನಂ ಊಮಿಭಯಾದೀಹಿ ಅನುಪದ್ದುತಂ ಗಙ್ಗಾಸೋತೇನ ಪಾಯಾಸಿ.

ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ತಾಪಸೋ ಗೋಪಾಲಕಕುಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ವಿಹರತಿ. ಸೋ ಪಾತೋವ ಗಙ್ಗಂ ಓತಿಣ್ಣೋ ತಂ ಭಾಜನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಅಥೇತ್ಥ ತಂ ಅಕ್ಖರಪಟ್ಟಿಕಂ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಲಞ್ಛನಂ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಅದ್ದಸ, ದಿಸ್ವಾನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಗಬ್ಭೋ, ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ದುಗ್ಗನ್ಧಪೂತಿಕಭಾವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಮಂ ನೇತ್ವಾ ಸುದ್ಧೇ ಓಕಾಸೇ ಠಪೇಸಿ. ಅಥ ಅಡ್ಢಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ದ್ವೇ ಮಂಸಪೇಸಿಯೋ ಅಹೇಸುಂ. ತಾಪಸೋ ದಿಸ್ವಾ ಸಾಧುತರಂ ಠಪೇಸಿ. ತತೋ ಪುನ ಅಡ್ಢಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ಮಂಸಪೇಸಿಯಾ ಹತ್ಥಪಾದಸೀಸಾನಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಪಿಳಕಾ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು. ಅಥ ತತೋ ಅಡ್ಢಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಏಕಾ ಮಂಸಪೇಸಿ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸೋ ದಾರಕೋ, ಏಕಾ ದಾರಿಕಾ ಅಹೋಸಿ.

ತೇಸು ತಾಪಸಸ್ಸ ಪುತ್ತಸಿನೇಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕತೋ ಚಸ್ಸ ಖೀರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತತೋ ಪಭುತಿ ಚ ಖೀರಭತ್ತಂ ಅಲಭಿತ್ಥ, ಸೋ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಖೀರಂ ದಾರಕಾನಂ ಮುಖೇ ಆಸಿಞ್ಚತಿ. ತೇಸಂ ಉದರಂ ಯಂ ಯಂ ಪವಿಸತಿ, ತಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಮಣಿಭಾಜನಗತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ನಿಚ್ಛವೀ ಅಹೇಸುಂ. ಅಪರೇ ಆಹು ‘‘ಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ವಿಯ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಲೀನಾ ಛವಿ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ಏವಂ ತೇ ನಿಚ್ಛವಿತಾಯ ವಾ ಲೀನಚ್ಛವಿತಾಯ ವಾ ಲಿಚ್ಛವೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು.

ತಾಪಸೋ ದಾರಕೇ ಪೋಸೇನ್ತೋ ಉಸ್ಸೂರೇ ಗಾಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಪವಿಸತಿ, ಅತಿದಿವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ. ತಸ್ಸ ತಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಞತ್ವಾ ಗೋಪಾಲಕಾ ಆಹಂಸು – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ದಾರಕಪೋಸನಂ ಪಲಿಬೋಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ದಾರಕೇ ದೇಥ, ಮಯಂ ಪೋಸೇಸ್ಸಾಮ, ತುಮ್ಹೇ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ. ತಾಪಸೋ ಸಾಧೂತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿ. ಗೋಪಾಲಕಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಓಕಿರಿತ್ವಾ ಧಜಪಟಾಕಾ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ತೂರಿಯೇಹಿ ವಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಅಸ್ಸಮಂ ಆಗತಾ. ತಾಪಸೋ – ‘‘ಮಹಾಪುಞ್ಞಾ ದಾರಕಾ ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ವಡ್ಢೇಥ, ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆವಾಹವಿವಾಹಂ ಕರೋಥ, ಪಞ್ಚಗೋರಸೇನ ರಾಜಾನಂ ತೋಸೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರಂ ಮಾಪೇಥ, ತತ್ಥ ಕುಮಾರಂ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಾರಕೇ ಅದಾಸಿ. ತೇ ಸಾಧೂತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ದಾರಕೇ ನೇತ್ವಾ ಪೋಸೇಸುಂ.

ದಾರಕಾ ವುದ್ಧಿಮನ್ವಾಯ ಕೀಳನ್ತಾ ವಿವಾದಟ್ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞೇ ಗೋಪಾಲಕದಾರಕೇ ಹತ್ಥೇನಪಿ ಪಾದೇನಪಿ ಪಹರನ್ತಿ. ತೇ ರೋದನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ರೋದಥಾ’’ತಿ ಚ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತಿಕಾ ತಾಪಸಪೋಸಿತಾ ಅಮ್ಹೇ ಅತಿಪಹರನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತೋ ತೇಸಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ ‘‘ಇಮೇ ದಾರಕಾ ಅಞ್ಞೇ ದಾರಕೇ ವಿನಾಸೇನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ, ನ ಇಮೇ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಇಮೇ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ತತೋ ಪಭುತಿ ಕಿರ ಸೋ ಪದೇಸೋ ವಜ್ಜೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯೋಜನಸತಿಕೋ ಪರಿಮಾಣೇನ. ಅಥ ತಂ ಪದೇಸಂ ಗೋಪಾಲಕಾ ರಾಜಾನಂ ತೋಸೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ. ತತ್ಥ ಚ ನಗರಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಂ ಕುಮಾರಂ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಅಕಂಸು. ತಾಯ ಚಸ್ಸ ದಾರಿಕಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಿವಾಹಂ ಕತ್ವಾ ಕತಿಕಂ ಅಕಂಸು ‘‘ಬಾಹಿರಕದಾರಿಕಾ ನ ಆನೇತಬ್ಬಾ, ಇತೋ ದಾರಿಕಾ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ದಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ತೇಸಂ ಪಠಮಸಂವಾಸೇನ ದ್ವೇ ದಾರಕಾ ಜಾತಾ ಧೀತಾ ಚ ಪುತ್ತೋ ಚ. ಏವಂ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಜಾತಾ. ತತೋ ತೇಸಂ ದಾರಕಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಡ್ಢನ್ತಾನಂ ಆರಾಮುಯ್ಯಾನನಿವಾಸಟ್ಠಾನಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಾ ನಗರಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಗಾವುತನ್ತರೇನ ಗಾವುತನ್ತರೇನ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿಂಸು. ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸಾಲೀಕತತ್ತಾ ವೇಸಾಲೀತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇಸಾಲಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೇ ನಗರೇ’’ತಿ.

೦೧. ಬಹಿನಗರೇತಿ ನಗರಸ್ಸ ಬಹಿ, ನ ಅಮ್ಬಪಾಲಿವನಂ ವಿಯ ಅನ್ತೋನಗರಸ್ಮಿಂ. ಅಯಂ ಪನ ಜೀವಕಮ್ಬವನಂ ವಿಯ ನಗರಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ವನಸಣ್ಡೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹಿನಗರೇ’’ತಿ. ಅಪರಪುರೇತಿ ಪುರಸ್ಸ ಅಪರೇ, ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಸೋ ಕಿರ ವನಸಣ್ಡೋ ನಗರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯಂ ಗಾವುತಮತ್ತೇ ಠಾನೇ. ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾ ಭಗವತೋ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮಲೇಣಕುಟಿಮಣ್ಡಪಾದೀನಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸುಂ, ಭಗವಾ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪರಪುರೇ ವನಸಣ್ಡೇ’’ತಿ. ಸುನಕ್ಖತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಲಿಚ್ಛವೀನಂ ಪನ ಪುತ್ತತ್ತಾ ಲಿಚ್ಛವಿಪುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತೋತಿ ವಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ ಗಿಹಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಅಧುನಾಪಕ್ಕನ್ತೋ. ಪರಿಸತೀತಿ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ. ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ತೇ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಾ. ವೇಸಾಲಿಯಞ್ಹಿ ಬಹೂ ಮನುಸ್ಸಾ ರತನತ್ತಯೇ ಪಸನ್ನಾ ಬುದ್ಧಮಾಮಕಾ ಧಮ್ಮಮಾಮಕಾ ಸಙ್ಘಮಾಮಕಾ. ತೇ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಮತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತೇ ತ್ವಂ ಕತ್ಥ ಭಗವನ್ತಂ ಪಾಣಂ ಹನನ್ತಂ ಅದ್ದಸ, ಕತ್ಥ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯನ್ತನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಂ ನ ಜಾನಾಸಿ? ಕಿಂ ದನ್ತಾ ಮೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಖಾದಸಿ, ಅಹಿನಙ್ಗುಟ್ಠೇ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಾಯಮಸಿ, ಕಕಚದನ್ತೇಸು ಪುಪ್ಫಾವಳಿಕಂ ಕೀಳಿತುಂ ಇಚ್ಛಸಿ? ಮುಖತೋ ತೇ ದನ್ತೇ ಪಾತೇಸ್ಸಾಮಾತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ. ಸೋ ತೇಸಂ ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಾ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.

ವೇಸಾಲಿನಗರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ

ತತೋ ಉತ್ತರಿಂ ಪನ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಉತ್ತರಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ.

ತತ್ಥ ಅಲಮರಿಯಂ ಞಾತುನ್ತಿ ಅಲಮರಿಯೋ, ಅರಿಯಭಾವಾಯ ಸಮತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ. ಅಲಮರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಚಾತಿ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ. ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಫಲಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಆರಾಧೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೧೧) ಹಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ. ‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೫) ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ‘‘ಅಭಬ್ಬಾ ತೇ ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಅನುತ್ತರಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೯೬) ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ. ‘‘ಅಯಮಞ್ಞೋ ಉತ್ತರಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಗತೋ ಫಾಸು ವಿಹಾರೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೨೮) ಏತ್ಥ ಫಲಂ. ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದಿ, ಅಕುಪ್ಪಾ ಮೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬) ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದಿ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಙ್ಕತೋ ಆಳಾರೋ ಕಾಳಾಮೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೪೦) ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ಇಧ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಞ್ಹಿ ಸೋ ಭಗವತೋ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ.

ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಚರಿಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ – ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನ ಆಚರಿಯೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಪನ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ. ವೀಮಂಸಾನುಚರಿತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಂ ಅನುಜಾನಾತಿ. ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಪಞ್ಞವಾ, ಸೋ ತಂ ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದವಜಿರೂಪಮಂ ವೀಮಂಸಂ ಏವಂ ವಟ್ಟಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ವಟ್ಟಿಸ್ಸತೀತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಅನುಚರಾಪೇತ್ವಾ ವೀಮಂಸಾಯ ಅನುಚರಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ಸಯಂಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ. ಏವಂ ಹಿಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ – ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಾ ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಪನ ಲದ್ಧಪರಿಸೋ, ರಾಜಾನಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಂ ವಿಯ ನಂ ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ, ಸುಫುಸಿತಂ ಪನಸ್ಸ ದನ್ತಾವರಣಂ, ಮುದುಕಾ ಜಿವ್ಹಾ, ಮಧುರೋ ಸರೋ, ಅನೇಲಗಳಾ ವಾಚಾ, ಸೋ ಯಂ ಯದೇವಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಮಹಾಜನಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ.

ಯಸ್ಸ ಚ ಖ್ವಾಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಯಸ್ಸ ಚ ಖೋ ಅತ್ಥಾಯ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ರಾಗಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ದೋಸಪ್ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ, ಮೋಹಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ, ವಿತಕ್ಕೂಪಚ್ಛೇದಾಯ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ.

ಸೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಯೋ ತಂ ಯಥಾದೇಸಿತಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಇದಂ ಪನೇಸ ನ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವದತಿ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ಏವಮೇವಂ ಪವೇದೇಯ್ಯ, ನ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವತ್ತುಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಾ. ವೇಸಾಲಿಯಞ್ಹಿ ಬಹೂ ಸೋತಾಪನ್ನ-ಸಕದಾಗಾಮಿ-ಅನಾಗಾಮಿಉಪಾಸಕಾ. ತೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಸುನಕ್ಖತ್ತ ತ್ವಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ವದಸಿ, ಯದಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಇಮೇ ಕಸ್ಮಾ ಏತ್ತಕಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಜಾತಾ, ಏತ್ತಕಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ಏತ್ತಕಾ ಅನಾಗಾಮೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ಕರೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಇಮಿನಾ ಉಪಾರಮ್ಭಭಯೇನ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅಜ್ಜುನೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋ ಅಮೋಘೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಪನಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ವದತಿ.

ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋತಿ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಸೇಟ್ಠಿಕುಲಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಏವಂ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಸುಣಿ, ನ ಪನ ಪಟಿಸೇಧೇಸಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಕಾರುಞ್ಞತಾಯ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ ಅಯಂ ಕುದ್ಧೋ ಝಾಯಮಾನಂ ವೇಳುವನಂ ವಿಯ ಪಕ್ಖಿತ್ತಲೋಣಂ ಉದ್ಧನಂ ವಿಯ ಚ ಕೋಧವಸೇನ ಪಟಪಟಾಯತಿ, ಮಯಾ ಪಟಿಬಾಹಿತೋ ಪನ ಮಯಿಪಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ತಥಾಗತೇ ಚ ಮಯಿ ಚಾತಿ ದ್ವೀಸು ಜನೇಸು ಆಘಾತೋ ಅತಿಭಾರಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಕಾರುಞ್ಞತಾಯ ನ ಪಟಿಸೇಧೇಸಿ. ಅಪಿ ಚಸ್ಸ ಏವಂ ಅಹೋಸಿ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಅವಣ್ಣಕಥನಂ ನಾಮ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೇ ದೋಸಾರೋಪನಸದಿಸಂ, ಕೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಥಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿ? ಸಯಮೇವ ಖೇಳೇ ಪಚ್ಛಿನ್ನೇ ಮುಖೇ ಸುಕ್ಖೇ ಓರಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ನ ಪಟಿಸೇಧೇಸಿ. ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪರಿಯೇಸನತೋ ಅಪಗತೋ.

೧೪೭. ಕೋಧನೋತಿ ಚಣ್ಡೋ ಫರುಸೋ. ಮೋಘಪುರಿಸೋತಿ ತುಚ್ಛಪುರಿಸೋ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಬುದ್ಧಾ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಫಲೇ ವಾ ಅಸತಿ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿಯೇವ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋಯೇವ, ತೇನ ತಂ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಆಹ. ಕೋಧಾ ಚ ಪನಸ್ಸ ಏಸಾ ವಾಚಾ ಭಾಸಿತಾತಿ ಏಸಾ ಚ ಪನಸ್ಸ ವಾಚಾ ಕೋಧೇನ ಭಾಸಿತಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಭಗವತೋ ಕುದ್ಧೋತಿ? ಅಯಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಥೇಸಿ. ಸೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ನನ್ದನವನಚಿತ್ತಲತಾವನಫಾರುಸಕವನಮಿಸ್ಸಕವನೇಸು ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೇ ದೇವಪುತ್ತೇ ಚ ದೇವಧೀತರೋ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಏತೇಸಂ ಏವರೂಪಾಯ ಅತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತಾನಂ ಕೀವಮಧುರೋ ನು ಖೋ ಸದ್ದೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ದಸಬಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಭಗವಾ ಪನಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ಞತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನ ಕಥೇಸಿ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಿರಹಿತ ತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಗವತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಅಹಂ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಠಮಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿಂ, ಸೋ ‘ಮಯ್ಹಂ ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೂ’ತಿ ಕಥೇಸಿ. ಅಹಂ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇನ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿಂ, ತಂ ಮೇ ನ ಕಥೇಸಿ. ಅದ್ಧಾಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘ಅಯಂ ರಾಜಪಬ್ಬಜಿತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಮಯಾ ಸಮಸಮೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯವಸೇನ ಮಯ್ಹಂ ನ ಕಥೇತೀ’’ತಿ. ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪತ್ವಾಪಿ ನ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ವಿಚರತಿ. ದಸಬಲಂ ಪನ ಅಸತಾ ತುಚ್ಛೇನ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಕೋಧಾ ಚ ಪನಸ್ಸ ಏಸಾ ವಾಚಾ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ.

ವಣ್ಣೋ ಹೇಸೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತೇನ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೇನ ಏತದತ್ಥಮೇವ ವಾಯಾಮೋ ಕತೋ ‘‘ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋ ಮೇ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ, ಸೋ ವಣ್ಣಂಯೇವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಾಸತಿ. ವಣ್ಣೋ ಹೇಸೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣೋ ಏಸೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ, ನ ಅಗುಣೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ನಾಮ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಸುನಕ್ಖತ್ತೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭಗವಾ ಕಿರ ಅಯಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ಮೋಘಪುರಿಸೋ ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋತಿ ವದತಿ. ಮಯ್ಹಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚೇತೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಯೇವ. ಏವರೂಪೇಸು ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇಸು ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ವಿಜಾನನಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮನ್ವಯಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮ ಏತಸ್ಸ ಮೋಘಪುರಿಸಸ್ಸ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ನಾಮ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ಅನ್ವೇತೀತಿ ಅನ್ವಯೋ, ಜಾನಾತಿ, ಅನುಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನ್ವಯೋ ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ, ತಂ ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಧಮ್ಮಂ ಜಾನನಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಏವರೂಪಮ್ಪಿ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾನಿತುಂ ತಸ್ಸ ಮೋಘಪುರಿಸಸ್ಸ ಧಮ್ಮನ್ವಯೋಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದಸಬಲಞಾಣಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೪೮. ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನನ್ತರಂ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಾಸು ವುತ್ತಾಸು ಉಪರಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ ನ ಪರಿಪೂರತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ಅವತ್ವಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದಸಬಲಞಾಣಂ ಪರಿಪೂರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಥಾಗತಬಲಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಾನಿ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನಿ, ತಥಾ ಆಗತಬಲಾನೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಕಾಯಬಲಞ್ಚ ಞಾಣಬಲಞ್ಚ. ತೇಸು ಕಾಯಬಲಂ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –

‘‘ಕಾಲಾವಕಞ್ಚ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಂ, ಪಣ್ಡರಂ ತಮ್ಬಪಿಙ್ಗಲಂ;

ಗನ್ಧಮಙ್ಗಲಹೇಮಞ್ಚ, ಉಪೋಸಥಛದ್ದನ್ತಿಮೇ ದಸಾ’’ತಿ.

ಇಮಾನಿ ಹಿ ದಸ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಾಲಾವಕನ್ತಿ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಕಾಯಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಾಲಾವಕಹತ್ಥಿನೋ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಕಾಲಾವಕಾನಂ ಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡರಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಣ್ಡರಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಮ್ಬಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ತಮ್ಬಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಿಙ್ಗಲಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಿಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗನ್ಧಹತ್ಥೀನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಮಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಹೇಮವತಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಹೇಮವತಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಉಪೋಸಥಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಛದ್ದನ್ತಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಛದ್ದನ್ತಾನಂ ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ. ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿಪಿ ಇದಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತದೇತಂ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಗಣನಾಯ ಹತ್ಥೀನಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಪುರಿಸಗಣನಾಯ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಬಲಂ ಹೋತಿ. ಇದಂ ತಾವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಂ.

ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ತಾವ ಆಗತಮೇವ. ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ. ಸಂಯುತ್ತಕೇ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೪) ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏತಂ ಞಾಣಬಲಂ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಬಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯೇಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯೇಹಿ ದಸಹಿ ಞಾಣಬಲೇಹಿ ಉಪೇತೋ ಸಮುಪೇತೋ. ಆಸಭಂ ಠಾನನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಉತ್ತಮಟ್ಠಾನಂ. ಆಸಭಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಗವಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ಉಸಭೋ, ಗವಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ. ವಜಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ವಾ ಉಸಭೋ, ವಜಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ. ಸಬ್ಬಗವಸೇಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಪರಿಸ್ಸಯಸಹೋ ಸೇತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಮಹಾಭಾರವಹೋ ಅಸನಿಸತಸದ್ದೇಹಿಪಿ ಅಕಮ್ಪನಿಯೋ ನಿಸಭೋ, ಸೋ ಇಧ ಉಸಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ. ಠಾನನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ. ಇದಂ ಪನ ಆಸಭಂ ವಿಯಾತಿ ಆಸಭಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸಭೋ ಉಸಭಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ದಸಹಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಪಾದೇಹಿ ಅಟ್ಠಪರಿಸಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ ಅಕಮ್ಪಿಯೋ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ತಿಟ್ಠಮಾನೋವ ತಂ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ.

ಪರಿಸಾಸೂತಿ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು. ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ, ಸೀಹನಾದಸದಿಸಂ ವಾ ನಾದಂ ನದತಿ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ವಾ ಸೀಹೋ ಸಹನತೋ ಹನನತೋ ಚ ಸೀಹೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹನತೋ ಪರಪ್ಪವಾದಾನಞ್ಚ ಹನನತೋ ಸೀಹೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸೀಹಸ್ಸ ನಾದಂ ಸೀಹನಾದಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸೀಹೋ ಸೀಹಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸೀಹೋಪಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ಇತಿ ರೂಪನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾನಾವಿಧದೇಸನಾವಿಲಾಸಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಸಾಸು ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀ’’ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ. ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ –

ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಲಕ್ಖಣೇ ಚ, ರಥಙ್ಗೇ ಇರಿಯಾಪಥೇ;

ದಾನೇ ರತನಧಮ್ಮೂರ-ಚಕ್ಕಾದೀಸು ಚ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಇಧ ಮತೋ, ತಞ್ಚ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭಾವಯೇ.

‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಹಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೫) ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ. ‘‘ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೧) ಏತ್ಥ ರಥಙ್ಗೇ. ‘‘ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೯) ಏತ್ಥ ಇರಿಯಾಪಥೇ. ‘‘ದದಂ ಭುಞ್ಜ ಮಾ ಚ ಪಮಾದೋ, ಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಯ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೭.೧೪೯) ಏತ್ಥ ದಾನೇ. ‘‘ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುರಹೋಸೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೩) ಏತ್ಥ ರತನಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೫೬೨) ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೧.೧೦೪; ೧.೫.೧೦೩) ಏತ್ಥ ಉರಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಖುರಪರಿಯನ್ತೇನ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೬) ಏತ್ಥ ಪಹರಣಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೬೧; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೬೨) ಏತ್ಥ ಅಸನಿಮಣ್ಡಲೇ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚೇವ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪಭಾವಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಬಲಾವಹಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ. ಕರುಣಾಪಭಾವಿತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅರಿಯಬಲಾವಹಂ ದೇಸನಾಞಾಣಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನತೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತುಸಿತಭವನತೋ ವಾ ಯಾವ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ದೇಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಞ್ಹಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮ. ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಓರಸಞಾಣಂ.

ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಥಾಗತೋ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಯಾನಿ ಆದಿತೋವ ‘‘ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಇಧ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಕಾರಣತೋ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿಯಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಭಗವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತೂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಠಾನಂ. ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಹೇತೂ ನ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಅಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಜಾನನ್ತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನೇತಂ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೦೯) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ. ಇದಮ್ಪಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ. ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಹೇತುತೋ ಚ. ತತ್ಥ ಗತಿಉಪಧಿಕಾಲಪಯೋಗಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಠಾನಂ. ಕಮ್ಮಂ ಹೇತು. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚಾನಿ ಪಾಪಕಾನಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಿ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೦) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.

ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಗತಿಗಾಮಿನಿಂ ಅಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ. ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ ಪಾಣಂ ಘಾತೇನ್ತೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ ನಿರಯಗಾಮಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮಿನೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಏಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ನಿರಯಗಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೧) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.

ಅನೇಕಧಾತುನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀಹಿ ಕಾಮಧಾತುಆದೀಹಿ ವಾ ಧಾತೂಹಿ ಬಹುಧಾತುಂ. ನಾನಾಧಾತುನ್ತಿ ತಾಸಂಯೇವ ಧಾತೂನಂ ವಿಲಕ್ಖಣತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಧಾತುಂ. ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತಾಸಂ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಖನ್ಧನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಸತ್ತಾನಂ. ಪರಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ತತೋ ಪರೇಸಂ ಹೀನಸತ್ತಾನಂ. ಏಕತ್ಥಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಪದದ್ವಯಂ. ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಪನ ದ್ವೇಧಾ ವುತ್ತಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಭಾವಂ ಅಪರಭಾವಞ್ಚ, ವುದ್ಧಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಸಪಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಪಜಾನಾತಿ ಅನುಸಯಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೪) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.

ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ. ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ. ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ. ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ. ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೮೨೮) ಏವಂ ವುತ್ತಪಗುಣಜ್ಝಾನಞ್ಚೇವ ಭವಙ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ. ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭವಙ್ಗೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಝಾಯೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಝಾಯೀ, ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಝಾಯೀ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ವಿಪತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೨೮) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ. ಸತ್ತನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ. ಆಸವಕ್ಖಯಕಥಾ ಭಯಭೇರವೇ.

೧೪೯. ಇಮಾನಿ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ ಯಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ಅವೋಚಂ, ಇಮಾನಿ ತಾನೀತಿ ಅಪ್ಪನಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ಪರವಾದೀಕಥಾ ಹೋತಿ – ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪಭೇದೋತಿ. ತಂ ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ದಸಬಲಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ತಮ್ಪಿ ತತೋ ಅವಸೇಸಮ್ಪಿ ಪಜಾನಾತಿ. ದಸಬಲಞಾಣೇಸು ಹಿ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಮೇವ ಜಾನಾತಿ. ದುತಿಯಂ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವ. ತತಿಯಂ ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ. ಚತುತ್ಥಂ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣಮೇವ. ಪಞ್ಚಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಮೇವ. ಛಟ್ಠಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಮೇವ. ಸತ್ತಮಂ ಝಾನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಮೇವ. ಅಟ್ಠಮಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಖನ್ಧಸನ್ತತಿಮೇವ. ನವಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ. ದಸಮಂ ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಏತೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ. ಏತೇಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಪಿಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಏತಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ? ಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾನೀತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತತೋ ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾನೀತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಸಿಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತಥಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ತತೋ ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಅವಸಾನೇ ಏಕಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಮೇವ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ ಲೋಕಿಯಮೇವಾತಿ ವಕ್ಖತಿ.

ಏವಮೇತ್ಥ ಅನುಪದವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಪಠಮಂಯೇವ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚೇವ ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚ. ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಞಾಣೇನ ವಿಪಾಕಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿದಸ್ಸನತೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀಪಟಿಪದಾಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ. ಏವಂ ಅನಾವರಣಾನಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣೇನ ಅನುಕೂಲಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಚರಿಯವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ. ಅಥ ನೇಸಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣೇನ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ. ಅಥೇವಂ ದಿಟ್ಠಾಧಿಮುತ್ತೀನಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸದ್ಧಾದೀನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವದಸ್ಸನತೋ. ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಿನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಾ ಪನ ತೇ ಸಚೇ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಿ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು ವಸೀಭೂತತ್ತಾ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇನ ತೇ ಖಿಪ್ಪಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಚ ನೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಪುಬ್ಬಜಾತಿಭಾವನಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಭಾವತೋ ಪತ್ತಬ್ಬೇನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪತಿ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಆಸವಕ್ಖಯಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹತ್ತಾ ಆಸವಕ್ಖಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಇಮಾನಿ ದಸಬಲಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ತಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವಾಚಂ ಅಪ್ಪಹಾಯಾತಿಆದೀಸು ಪುನ ಏವರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ನ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ವದನ್ತೋ ತಂ ವಾಚಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ. ಪುನ ಏವರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ. ಪುನ ಏವರೂಪಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಜಹನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ತಥಾ ಅಕರೋನ್ತೋ ನೇವ ಪಜಹತಿ, ನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವಂ ನಿರಯೇತಿ ಯಥಾ ನಿರಯಪಾಲೇಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋ, ಏವಂ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಾಧಕಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿಆದೀಸು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನೇವ ವಿನಿವತ್ತೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧೀಹಿ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ಏವಂ ಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವದಾಮಿ ಇಮಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಏವರೂಪಮೇವ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾವ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾವ ನಿರಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಕಲಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಇಮಾಯ ಉಪಮಾಯ ಗಾಳ್ಹತರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಉಪಮಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

೧೫೦. ವೇಸಾರಜ್ಜಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾರಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ, ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಸಾರಜ್ಜಾಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಮನಸ್ಸಮಯಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋತಿ ಅಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಯಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನತೋ ತವ. ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಇಮೇ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾ ತಯಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ. ತತ್ರ ವತಾತಿ ತೇಸು ವತ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಏವಂ ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸು. ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹೇತುನಾ ಸಕಾರಣೇನ ವಚನೇನ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ವಿಯ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ನಿಮಿತ್ತಮೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಧಮ್ಮೋಪಿ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯೋ ಮಂ ಪಟಿಚೋದೇಸ್ಸತಿ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಯಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ತಯಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಮಂ ಪಟಿಚೋದೇಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಖೇಮಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಖೇಮಂ ಪತ್ತೋ, ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ಇಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಹೇತಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ದಸಬಲಸ್ಸ ಹಿ ಅಯಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ತಯಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಚೋದಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಚೋದನಾಕಾರಣಂ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಂ ವಾ ಅಪಸ್ಸತೋ ಸಭಾವಬುದ್ಧೋಯೇವ ವಾ ಸಮಾನೋ ಅಹಂ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮೀತಿ ವದಾಮೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಬಲವತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ ನಾಮ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಖೇಮಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ, ತೇ ಅತ್ಥತೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಞ್ಹಿ ಅನ್ತಮಸೋ ದುಕ್ಕಟ-ದುಬ್ಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮೇಥುನಂ ಸೇವತೋ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಸ್ಸಂಸಯಮೇವ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅನ್ತರಾಯೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ತೇಸು ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ರಾಗಕ್ಖಯಾದೀಸು ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ. ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾದಿಧಮ್ಮೋ ಕಥಿತೋ. ತತ್ರ ವತ ಮನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇ ಮಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಸಬಲಞಾಣಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಟ್ಠಪರಿಸವಣ್ಣನಾ

೧೫೧. ‘‘ಅಟ್ಠ ಖೋ ಇಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ? ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ಬಲದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಬ್ಯತ್ತಂ ಪರಿಸಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧನಸಮತ್ಥಾಯ ಕಥಾಯ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಛೇಕಭಾವೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಇಮಾ ಅಟ್ಠ ಪರಿಸಾ ಪತ್ವಾ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ವೇಸಾರಜ್ಜಭಾವೋ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ಬಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ಅಟ್ಠ ಖೋ ಇಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ, ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಮಾರಕಾಯಿಕಾನಂ ಪನ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಮಾರಪರಿಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಮಾರಾನಂ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚೇತಾ ಪರಿಸಾ ಉಗ್ಗಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಹಿತಾ. ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ‘‘ಏತ್ಥ ರಾಜಾ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ ಪಕತಿವಚನಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಕಚ್ಛೇಹಿ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏವಂ ಉಗ್ಗಾ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತೀಸು ವೇದೇಸು ಕುಸಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗಹಪತಯೋ ನಾನಾವೋಹಾರೇಸು ಚೇವ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಾಯ ಚ. ಸಮಣಾ ಸಕವಾದಪರವಾದೇಸು ಕುಸಲಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಮಜ್ಝೇ ಧಮ್ಮಕಥಾಕಥನಂ ನಾಮ ಅತಿವಿಯ ಭಾರೋ. ಅಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಉಗ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಮನುಸ್ಸೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇಪಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಸಙ್ಕಮ್ಪತಿ, ತೇಸಂ ರೂಪಂ ವಾ ದಿಸ್ವಾ ಸದ್ದಂ ವಾ ಸುತ್ವಾ ಸತ್ತಾ ವಿಸಞ್ಞಿನೋ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸಪರಿಸಾ ಉಗ್ಗಾ. ತಾಸುಪಿ ಧಮ್ಮಕಥಾಕಥನಂ ನಾಮ ಅತಿವಿಯ ಭಾರೋ. ಇತಿ ಉಗ್ಗಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ತಾ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಜ್ಝೋಗಾಹತೀತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ. ಅನೇಕಸತಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸನ್ತಿ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸಮಾಗಮ ಞಾತಿಸಮಾಗಮ ಲಿಚ್ಛವೀಸಮಾಗಮಸದಿಸಂ. ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಲಬ್ಭತಿಯೇವ. ಕಿಂ ಪನ ಭಗವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿಪಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ? ಆಮ ಗಚ್ಛತಿ. ಕೀದಿಸೋ ಹುತ್ವಾ? ಯಾದಿಸಾ ತೇ, ತಾದಿಸೋಯೇವ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಆನನ್ದ, ಅನೇಕಸತಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಾ, ತತ್ಥ ಯಾದಿಸಕೋ ತೇಸಂ ವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಕೋ ಮಯ್ಹಂ ವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ. ಯಾದಿಸಕೋ ತೇಸಂ ಸರೋ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಕೋ ಮಯ್ಹಂ ಸರೋ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸೇಮಿ ಸಮಾದಪೇಮಿ ಸಮುತ್ತೇಜೇಮಿ ಸಮ್ಪಹಂಸೇಮಿ. ಭಾಸಮಾನಞ್ಚ ಮಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ‘ಕೋ ನು ಖೋ ಅಯಂ ಭಾಸತಿ ದೇವೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸೋ ವಾ’ತಿ. ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ ಸಮುತ್ತೇಜೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಧಾಯಾಮಿ. ಅನ್ತರಹಿತಞ್ಚ ಮಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ‘ಕೋ ನು ಖೋ ಅಯಂ ಅನ್ತರಹಿತೋ ದೇವೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸೋ ವಾ’’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೭೨).

ಖತ್ತಿಯಾ ಕೇಯೂರಙ್ಗದಮಾಲಾಗನ್ಧಾದಿವಿಭೂಸಿತಾ ನಾನಾವಿರಾಗವಸನಾ ಆಮುಕ್ಕಮಣಿಕುಣ್ಡಲಾ ಮೋಳಿಧರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕಿಂ ಭಗವಾಪಿ ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಮಣ್ಡೇತಿ? ತೇ ಚ ಓದಾತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಳಾಪಿ ಮಂಗುಲಚ್ಛವೀಪಿ. ಕಿಂ ಸತ್ಥಾಪಿ ಏವರೂಪೋ ಹೋತೀತಿ? ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ಪಬ್ಬಜಿತವಸೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇಸಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಅಜ್ಜ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರಾಜಾ ಅತಿವಿಯ ವಿರೋಚತೀ’’ತಿ ಹೋತಿ. ತೇ ಚ ಭಿನ್ನಸ್ಸರಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಗಗ್ಗಸ್ಸರಾಪಿ ಕಾಕಸ್ಸರಾಪಿ. ಸತ್ಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನೇವ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತಿ. ತಾದಿಸಕೋ ಮಯ್ಹಂ ಸರೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಭಾಸನ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಥಿತಂ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪನ ತಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ರಾಜಾ ಮಧುರೇನ ಸರೇನ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಹೋತಿ. ಕಥೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕನ್ತೇ ಚ ಭಗವತಿ ಪುನ ರಾಜಾನಂ ಆಗತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ವೀಮಂಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕೋ ನು ಖೋ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಇದಾನೇವ ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಮಧುರೇನ ಸರೇನ ಕಥೇನ್ತೋ ಅನ್ತರಹಿತೋ, ಕಿಂ ದೇವೋ, ಉದಾಹು ಮನುಸ್ಸೋತಿ? ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನೇವಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ? ವಾಸನತ್ಥಾಯ. ಏವಂ ಸುತೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅನಾಗತೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಅನಾಗತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದೇಸೇತೀತಿ.

ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ನಿಸಿನ್ನಪುಬ್ಬಂ. ಸಲ್ಲಪಿತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪೋ ಕತಪುಬ್ಬೋ. ಸಾಕಚ್ಛಾತಿ ಧಮ್ಮಸಾಕಚ್ಛಾಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಪುಬ್ಬಾ. ಅನೇಕಸತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಸನ್ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಸೋಣದಣ್ಡಸಮಾಗಮಾದಿವಸೇನ ಚೇವ ಅಞ್ಞಚಕ್ಕವಾಳವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಟ್ಠಪರಿಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುಯೋನಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೨. ಚತಸ್ಸೋ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಯೋನಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಯೋನೀತಿ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಸ್ಸಪಿ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ನಾಮಂ. ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ನಾಗಯೋನಿಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ಸುಪಣ್ಣಯೋನಿಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೩೪೨, ೩೯೨) ಏತ್ಥ ಹಿ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನಿ ನಾಮ. ‘‘ಯೋನಿ ಹೇಸಾ ಭೂಮಿಜ ಫಲಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೨೭) ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ. ‘‘ನ ಚಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಯೋನಿಜಂ ಮತ್ತಿಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೫೭; ಧ. ಪ. ೩೯೬) ಏತ್ಥ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೋ. ಇಧ ಪನ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತತ್ಥ ಅಣ್ಡೇ ಜಾತಾ ಅಣ್ಡಜಾ. ಜಲಾಬುಮ್ಹಿ ಜಾತಾ ಜಲಾಬುಜಾ. ಸಂಸೇದೇ ಜಾತಾ ಸಂಸೇದಜಾ. ವಿನಾ ಏತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ವಿಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಓಪಪಾತಿಕಾ. ಅಭಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನವಸೇನ ಜಾಯನ್ತಿ. ಪೂತಿಕುಣಪೇ ವಾತಿಆದೀಹಿ ಅನಿಟ್ಠಟ್ಠಾನಾನೇವ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ಇಟ್ಠೇಸುಪಿ ಸಪ್ಪಿತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀಸು ಸತ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿ ಏವ. ದೇವಾತಿಆದೀಸು ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿದೇವಾ ಓಪಪಾತಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಭೂಮದೇವಾ ಪನ ಚತುಯೋನಿಕಾ. ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಕೇಚಿ ದೇವಾ ವಿಯ ಓಪಪಾತಿಕಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನೇತೇ ಜಲಾಬುಜಾವ, ಅಣ್ಡಜಾಪಿ ಏತ್ಥ ಕೋನ್ತಪುತ್ತಾ ದ್ವೇಭಾತಿಯತ್ಥೇರಾ ವಿಯ, ಸಂಸೇದಜಾಪಿ ಪದುಮಗಬ್ಭೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಪದುಮವತಿದೇವೀಆದಯೋ ವಿಯ, ಏವಂ ವಿನಿಪಾತಿಕೇಸು ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಪೇತಾ ನೇರಯಿಕಾ ವಿಯ ಓಪಪಾತಿಕಾಯೇವ, ಅವಸೇಸಾ ಚತುಯೋನಿಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ತೇ ಏವಂ ಯಕ್ಖಾಪಿ ಸಬ್ಬಚತುಪ್ಪದಪಕ್ಖಿಜಾತಿದೀಘಜಾತಿಆದಯೋಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಚತುಯೋನಿಕಾಯೇವ.

ಚತುಯೋನಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಚಗತಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೩. ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಗತಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮವಸೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಗತಿಯೋ. ಅಪಿಚ ಗತಿಗತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಗತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಗತಿ ವಿಭವಗತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತೀತಿ ಬಹುವಿಧಾ ಗತಿ ನಾಮ. ತತ್ಥ ‘‘ತಂ ಗತಿಂ ಪೇಚ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೮೪) ಚ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಗತಿಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ದೇವಾ ಗನ್ಧಬ್ಬಮಾನುಸಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೪೨೦) ಚ ಅಯಂ ಗತಿಗತಿ ನಾಮ. ‘‘ಇಮೇಸಂ ಖೋ ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ನೇವ ಜಾನಾಮಿ ಗತಿಂ ವಾ ಅಗತಿಂ ವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦೮) ಅಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಗತಿ ನಾಮ. ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಖೋ ತೇ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೇ ಗತಿಂ ಚ ಪಜಾನಾಮಿ ಜುತಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦೩) ಅಯಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಗತಿ ನಾಮ. ‘‘ವಿಭವೋ ಗತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೩೩೯) ಅಯಂ ವಿಭವಗತಿ ನಾಮ. ‘‘ದ್ವೇಯೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೫೮; ೨.೩೪) ಅಯಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತಿ ನಾಮ. ತಾಸು ಇಧ ಗತಿಗತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ನಿರಯೋತಿಆದೀಸು ನಿರತಿಅತ್ಥೇನ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ನಿರಯೋ. ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಛಿತಾತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾ. ತೇಸಂ ಯೋನಿ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ. ಪೇಚ್ಚಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿಸಯೋತಿ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ. ಮನಸೋ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಾ. ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇಹಿ ಚ ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾ. ನಿರಯಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದೀಸು ನಿರಯೋತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಓಕಾಸೇನ ಖನ್ಧಾ. ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಚಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಉಭಯೇನಾಪಿ ವುತ್ತಗತಿಸಂವತ್ತನಿಕ ಕಮ್ಮಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಅಪಾಯನ್ತಿಆದೀಸು ವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತಾ ಸುಖಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಅಯಾ ಅಪೇತತ್ತಾ ಅಪಾಯೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿ. ದುಕ್ಕಟಕಾರಿನೋ ಏತ್ಥ ವಿನಿಪತನ್ತೀತಿ ವಿನಿಪಾತೋ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾಹನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಗತಿಗತಿಮೇವ, ಗತಿನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಜಾನಾಮೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಮಾಹ. ಇಧ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪದಾತಿ ಉಭಯೇನಾಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋವ ವುತ್ತೋ.

ಪಞ್ಚಗತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಾಕಾರವಣ್ಣನಾ

೧೫೪. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಧಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಾತಿ ನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾ ನಿರನ್ತರದುಕ್ಖಾ. ತಿಬ್ಬಾತಿ ಬಹಲಾ. ಕಟುಕಾತಿ ಖರಾ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿಆದೀನಿ ಓಪಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಾಸೂತಿ ಆವಾಟೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ರಾಸಿಪಿ.

‘‘ಕಿನ್ನು ಸನ್ತರಮಾನೋವ, ಕಾಸುಂ ಖಣಸಿ ಸಾರಥಿ;

ಪುಟ್ಠೋ ಮೇ ಸಮ್ಮ ಅಕ್ಖಾಹಿ, ಕಿಂ ಕಾಸುಯಾ ಕರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೨೨.೩) –

ಏತ್ಥ ಹಿ ಆವಾಟೋ ಕಾಸು ನಾಮ.

‘‘ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಅಪರೇ ಫುನನ್ತಿ, ನರಾ ರುದನ್ತಾ ಪರಿದಡ್ಢಗತ್ತಾ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೨೨.೪೬೨) –

ಏತ್ಥ ರಾಸಿ. ಇಧ ಪನ ಆವಾಟೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಾಧಿಕಪೋರಿಸಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಾಧಿಕಂ ಪೋರಿಸಂ ಪಮಾಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಾಧಿಕಪೋರಿಸಾ, ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚರತನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೀತಚ್ಚಿಕಾನಂ ವೀತಧೂಮಾನನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಿಳಾಹಸ್ಸ ಬಲವಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಅಚ್ಚಿಯಾ ವಾ ಸತಿ ಧೂಮೇ ವಾ ಸತಿ, ವಾತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ತೇನ ಪರಿಳಾಹೋ ನ ಬಲವಾ ಹೋತಿ. ಘಮ್ಮಪರೇತೋತಿ ಘಮ್ಮಾನುಗತೋ. ತಸಿತೋತಿ ಜಾತತಣ್ಹೋ. ಪಿಪಾಸಿತೋತಿ ಉದಕಂ ಪಾತುಕಾಮೋ. ಏಕಾಯನೇನ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಏಕಪಥೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ, ಅನುಕ್ಕಮನಿಯೇನ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ನಿರನ್ತರಕಣ್ಟಕರುಕ್ಖಗಹನೇನ. ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಂ ಪತ್ಥನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಆರಬ್ಭ ಪನ ಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ಠಪಿತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ.

ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಅಙ್ಗಾರಕಾಸು ವಿಯ ಹಿ ನಿರಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ನಿರಯೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ. ಮಗ್ಗಾರುಳ್ಹೋ ವಿಯ ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೋ ಭಗವಾ. ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮಗ್ಗಾರುಳ್ಹಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಂ ಪತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ಏವಮೇವಂ ಭಗವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹನ್ತಂ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತ್ತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಅಪರಭಾಗೇ ತಂ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಾ ಪತಿತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಭಗವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ‘‘ಸೋ ಪುರಿಸೋ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕುಹಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕಾಲೇ ಅಞ್ಞೋ ವಣ್ಣೋ, ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋ. ಅಥಾಪಿ ‘‘ಸೋ ಸತ್ತೋ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋಪಿ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿ ಸೋಯೇವ ಸತ್ತೋ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಬಲಂ ನಾಮ ಏತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ದುತಿಯಉಪಮಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಂ ವಿಯ ಗೂಥಕೂಪೇ ಪರಿಳಾಹೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಭಗವಾ ಹತ್ಥಿಯೋನಿಆದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಧಬನ್ಧನಆಕಡ್ಢನವಿಕಡ್ಢನಾದೀಹಿ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿಯೇವ.

ತತಿಯಉಪಮಾಯಂ ತನುಪತ್ತಪಲಾಸೋತಿ ನ ಅಬ್ಭಪಟಲಂ ವಿಯ ತನುಪಣ್ಣೋ, ವಿರಳಪಣ್ಣತ್ತಂ ಪನಸ್ಸ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ. ಕಬರಚ್ಛಾಯೋತಿ ವಿರಳಚ್ಛಾಯೋ. ದುಕ್ಖಬಹುಲಾತಿ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ಬಹುಲಂ, ಸುಖಂ ಪರಿತ್ತಂ ಕದಾಚಿ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚತುತ್ಥಉಪಮಾಯಂ ಬಹಲಪತ್ತಪಲಾಸೋತಿ ನಿರನ್ತರಪಣ್ಣೋ ಪತ್ತಸಞ್ಛನ್ನೋ. ಸನ್ತಚ್ಛಾಯೋತಿ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಘನಚ್ಛಾಯೋ. ಸುಖಬಹುಲಾ ವೇದನಾತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಖತ್ತಿಯಕುಲಾದೀಸು ಸುಖಬಹುಲಾ ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ, ತಾ ವೇದಯಮಾನಂ ನಿಪನ್ನಂ ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ವಾ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಧಾಪಿ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಞ್ಚಮಉಪಮಾಯಂ ಪಾಸಾದೋತಿ ದೀಘಪಾಸಾದೋ. ಉಲ್ಲಿತ್ತಾವಲಿತ್ತನ್ತಿ ಅನ್ತೋ ಚೇವ ಉಲ್ಲಿತ್ತಂ ಬಹಿ ಚ ಅವಲಿತ್ತಂ. ಫುಸಿತಗ್ಗಳನ್ತಿ ದ್ವಾರಬಾಹಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸುಪಿಹಿತಕವಾಟಂ. ಗೋನಕತ್ಥತೋತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕಲೋಮೇನ ಕಾಳಕೋಜವೇನ ಅತ್ಥತೋ. ಪಟಿಕತ್ಥತೋತಿ ಉಣ್ಣಾಮಯೇನ ಸೇತಅತ್ಥರಣೇನ ಅತ್ಥತೋ. ಪಟಲಿಕತ್ಥತೋತಿ ಘನಪುಪ್ಫಕೇನ ಉಣ್ಣಾಮಯಅತ್ಥರಣೇನ ಅತ್ಥತೋ. ಕದಲಿಮಿಗಪವರಪಚ್ಚತ್ಥರಣೋತಿ ಕದಲಿಮಿಗಚಮ್ಮಮಯೇನ ಉತ್ತಮಪಚ್ಚತ್ಥರಣೇನ ಅತ್ಥತೋ. ತಂ ಕಿರ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ಸೇತವತ್ಥಸ್ಸ ಉಪರಿ ಕದಲಿಮಿಗಚಮ್ಮಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ ಕರೋನ್ತಿ. ಸಉತ್ತರಚ್ಛದೋತಿ ಸಹ ಉತ್ತರಚ್ಛದೇನ, ಉತ್ತರಿಬದ್ಧೇನ ರತ್ತವಿತಾನೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಭತೋಲೋಹಿತಕೂಪಧಾನೋತಿ ಸೀಸೂಪಧಾನಞ್ಚ ಪಾದೂಪಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕಸ್ಸ ಉಭತೋ ಠಪಿತಲೋಹಿತಕೂಪಧಾನೋ. ಇಧಾಪಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಪರಭಾಗಯೋಜನಾ, ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮಗ್ಗಾರುಳ್ಹಮೇವ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಾಸಾದಂ ಆರುಯ್ಹ ಕೂಟಾಗಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಿಸ್ಸತಿ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ವಾ’’ತಿ, ಏವಮೇವಂ ಭಗವಾ ದಾನಾದೀಸು ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹನ್ತಂಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಅಪರಭಾಗೇ ತಂ ಪಾಸಾದಂ ಆರುಯ್ಹ ಕೂಟಾಗಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ವಾ ನಿಪನ್ನಂ ವಾ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿರನ್ತರಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವಂ ಭಗವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ‘‘ಸೋ ತಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಕತ್ವಾ ಕುಹಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನನ್ದನವನಾದೀಸು ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಪರಿವುತಂ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನಂ.

ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಾಕಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಆಸವಕ್ಖಯವಾರವಣ್ಣನಾ

ಆಸವಕ್ಖಯವಾರೇ ‘‘ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತಮೇನಂ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ನಿಯಮಾಭಾವಾ. ಇಮಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾಪಿ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನಾಪಿ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನಪಿ ಜಾನಿಸ್ಸತಿಯೇವ. ಏಕನ್ತಸುಖಾ ವೇದನಾತಿ ಇದಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇವಲೋಕಸುಖೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಏಕಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ನಾನಾ ಹೋತಿ. ದೇವಲೋಕಸುಖಞ್ಹಿ ರಾಗಪರಿಳಾಹಾದೀನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ನ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸುಖಂ. ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ಪನ ಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹಾನಂ ವೂಪಸಮಾಯ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಏಕನ್ತಸುಖಂ. ಉಪಮಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಯಥಾ ಪಾಸಾದೇ ಏಕನ್ತಸುಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಮಗ್ಗಪರಿಳಾಹಸ್ಸ ಅವೂಪಸನ್ತತಾಯ ಛಾತಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಪಿಪಾಸಾಭಿಭೂತತಾಯ ಚ ನ ಏಕನ್ತಮೇವ ಸುಖಂ. ವನಸಣ್ಡೇ ಪನ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಂ ಓರುಯ್ಹ ರಜೋಜಲ್ಲಸ್ಸ ಪವಾಹಿತತ್ತಾ ಮಗ್ಗದರಥಸ್ಸ ವೂಪಸನ್ತತಾಯ ಭಿಸಮೂಲಖಾದನೇನ ಚೇವ ಮಧುರೋದಕಪಾನೇನ ಚ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾನಂ ವಿನೀತತಾಯ ಉದಕಸಾಟಕಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಮಟ್ಠದುಕೂಲಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ತಣ್ಡುಲತ್ಥವಿಕಂ ಉಸ್ಸೀಸಕೇ ಕತ್ವಾ ಉದಕಸಾಟಕಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಮನ್ದಮನ್ದೇನ ಚ ವಾತೇನ ಬೀಜಯಮಾನಸ್ಸ ನಿಪನ್ನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ಹೋತಿ.

ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಪೋಕ್ಖರಣೀ ವಿಯ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪೋಕ್ಖರಣಿಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ. ಮಗ್ಗಾರುಳ್ಹೋ ವಿಯ ಪಟಿಪದಾಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ. ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಭಗವಾ. ವನಸಣ್ಡೋ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮಗ್ಗಾರುಳ್ಹಂ ದಿಸ್ವಾವ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಂ ನ್ಹತ್ವಾ ರಮಣೀಯೇ ವನಸಣ್ಡೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿಸ್ಸತಿ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ವಾ’’ತಿ, ಏವಮೇವಂ ಭಗವಾ ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇನ್ತಮೇವ ನಾಮರೂಪಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಮೇವ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತಮೇವ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಮೇವ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಂ ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಆಸವೇ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಅಪರಭಾಗೇ ತಾಯಂ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಂ ನ್ಹತ್ವಾ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ವಾ ನಿಪನ್ನಂ ವಾ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಭಗವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ನಿರೋಧಸಯನವರಗತಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ.

ಆಸವಕ್ಖಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾದಿಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೫. ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ? ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆರದ್ಧಂ. ಅಯಂ ಕಿರ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಸುದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಲದ್ಧಿಕೋ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಮಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ದುಕ್ಕರಂ ಕತಂ, ದುಕ್ಕರಕಾರಕೋ ನಾಮ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ. ದುಕ್ಕರಕಾರೇನ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಸತಿ ಅಹಮೇವ ಸುದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ಅಪಿಚ ಅಯಂ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಪಸನ್ನೋ, ಸೋ ಚಸ್ಸ ಪಸನ್ನಭಾವೋ, ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ, ಭಗ್ಗವ, ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ಲಿಚ್ಛವಿಪುತ್ತೋ ಅಚೇಲಂ ಕೋರಕ್ಖತ್ತಿಯಂ ಚತುಕ್ಕುಣ್ಡಿಕಂ ಛಮಾನಿಕಿಣ್ಣಂ ಭಕ್ಖಸಂ ಮುಖೇನ ಖಾದನ್ತಂ ಮುಖೇನ ಭುಞ್ಜನ್ತಂ. ದಿಸ್ವಾನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ ‘ಸಾಧು ರೂಪೋ ವತ, ಭೋ, ಅಯಂ ಸಮಣೋ ಚತುಕ್ಕುಣ್ಡಿಕೋ ಛಮಾನಿಕಿಣ್ಣಂ ಭಕ್ಖಸಂ ಮುಖೇನೇವ ಖಾದತಿ, ಮುಖೇನೇವ ಭುಞ್ಜತೀ’’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪಾಥಿಕಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೩.೭) ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಥ ಭಗವಾ ಅಯಂ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಪಸನ್ನೋ, ಮಯಾ ಚ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ದುಕ್ಕರಂ ಕತಂ, ದುಕ್ಕರಕಾರೇ ಪಸೀದನ್ತೇನಾಪಿ ಅನೇನ ಮಯಿ ಪಸೀದಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಸೋಪಿಸ್ಸ ಪಸಾದೋ ಮಯಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ.

ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ದಾನಮ್ಪಿ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮ್ಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಿ ಮೇಥುನವಿರತಿಪಿ ಸದಾರಸನ್ತೋಸೋಪಿ ಉಪೋಸಥೋಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಕಲಸಾಸನಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝಾಸಯೋಪಿ ವೀರಿಯಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಕಿಂ ತೇ ವತಂ ಕಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,

ಕಿಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ;

ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,

ಇದಞ್ಚ ತೇ ನಾಗ ಮಹಾವಿಮಾನಂ.

ಅಹಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ,

ಸದ್ಧಾ ಉಭೋ ದಾನಪತೀ ಅಹುಮ್ಹಾ;

ಓಪಾನಭೂತಂ ಮೇ ಘರಂ ತದಾಸಿ,

ಸನ್ತಪ್ಪಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ.

ತಂ ಮೇ ವತಂ ತಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,

ತಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ;

ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,

ಇದಞ್ಚ ಮೇ ಧೀರ ಮಹಾವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ. (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೫೯೨, ೧೫೯೩, ೧೫೯೫) –

ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪುಣ್ಣಕಜಾತಕೇ ದಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಕೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ಕೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ;

ಕೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತಿ.

ತೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ತೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ;

ತೇನ ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಪೇ. ವ. ೨೭೫) –

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಕುರಪೇತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಏವಂ ಖೋ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿತ್ತಿರಿಯಂ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೧೧) ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ತಿರಜಾತಕೇ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಪಞ್ಚಸಿಖ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನೇವ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನ ವಿರಾಗಾಯ ನ ನಿರೋಧಾಯ, ಯಾವದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೨೯) ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಮಿಂ, ಸಹಸ್ಸಂ ಮಚ್ಚುಹಾಯಿನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೪) ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಪರೇ ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೮೩) ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತೇ ಮೇಥುನವಿರತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

‘‘ಮಯಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮ,

ಅಮ್ಹೇ ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ;

ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮ,

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೦.೯೭) –

ಮಹಾಧಮ್ಮಪಾಲಜಾತಕೇ ಸದಾರಸನ್ತೋಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ;

ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಚ ದೇವತ್ತಂ, ಉತ್ತಮೇನ ವಿಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೮.೭೫) –

ಏವಂ ನಿಮಿಜಾತಕೇ ಅತ್ತದಮನವಸೇನ ಕತೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಉಪೋಸಥೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಇದಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ, ಪಞ್ಚಸಿಖ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ…ಪೇ… ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೨೯) ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಫೀತಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ ಪುಥುಭೂತಂ ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೭೪) ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಅಪಿ ಅತರಮಾನಾನಂ, ಫಲಾಸಾವ ಸಮಿಜ್ಝತಿ;

ವಿಪಕ್ಕಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋಸ್ಮಿ, ಏವಂ ಜಾನಾಹಿ ಗಾಮಣೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೮) –

ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಇಧ ಪನ ವೀರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ವೀರಿಯಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಂ. ತದೇತಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಪಸ್ಸೀ ಸುದಂ ಹೋಮೀತಿ ಸುದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ತಪನಿಸ್ಸಿತಕೋ ಹೋಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಮತಪಸ್ಸೀತಿ ಪರಮೋ ತಪಸ್ಸೀ, ತಪನಿಸ್ಸಿತಕಾನಂ ಉತ್ತಮೋ. ಲೂಖೋ ಸುದಂ ಹೋಮೀತಿ ಲೂಖೋ ಹೋಮಿ. ಜೇಗುಚ್ಛೀತಿ ಪಾಪಜೇಗುಚ್ಛಿಕೋ. ಪವಿವಿತ್ತೋ ಸುದಂ ಹೋಮೀತಿ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಹಂ ಹೋಮಿ. ತತ್ರಾಸ್ಸು ಮೇ ಇದಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ ತತ್ರ ಚತುರಙ್ಗೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇ ಇದಂ ಮಮ ತಪಸ್ಸಿತಾಯ ಹೋತಿ, ತಪನಿಸ್ಸಿತಕಭಾವೇ ಮಯ್ಹಂ ಇದಂ ಅಚೇಲಕಾದಿತಪಸ್ಸಿತಕತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತತ್ಥ ಅಚೇಲಕೋತಿ ನಿಚ್ಚೇಲೋ ನಗ್ಗೋ. ಮುತ್ತಾಚಾರೋತಿ ವಿಸಟ್ಠಾಚಾರೋ, ಉಚ್ಚಾರಕಮ್ಮಾದೀಸು ಲೋಕಿಯಕುಲಪುತ್ತಾಚಾರೇನ ವಿರಹಿತೋ, ಠಿತಕೋವ ಉಚ್ಚಾರಂ ಕರೋಮಿ, ಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋಮಿ, ಖಾದಾಮಿ ಭುಞ್ಜಾಮಿ ಚ. ಹತ್ಥಾಪಲೇಖನೋತಿ ಹತ್ಥೇ ಪಿಣ್ಡಮ್ಹಿ ಠಿತೇ ಜಿವ್ಹಾಯ ಹತ್ಥಂ ಅಪಲಿಖಾಮಿ, ಉಚ್ಚಾರಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಹತ್ಥಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಹತ್ಥೇನ ಅಪಲಿಖಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇ ಕಿರ ದಣ್ಡಕಂ ಸತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಏವಮಕಾಸಿ. ಭಿಕ್ಖಾಗಹಣತ್ಥಂ ಏಹಿ ಭದ್ದನ್ತೇತಿ ವುತ್ತೋ ನ ಏತೀತಿ ನ ಏಹಿಭದ್ದನ್ತಿಕೋ. ತೇನ ಹಿ ತಿಟ್ಠ ಭದ್ದನ್ತೇತಿ ವುತ್ತೋಪಿ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನ ತಿಟ್ಠಭದ್ದನ್ತಿಕೋ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಏವಂ ಏತಸ್ಸ ವಚನಂ ಕತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ಅಹಮ್ಪಿ ಏವಂ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಭಿಹಟನ್ತಿ ಪುರೇತರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹಟಂ ಭಿಕ್ಖಂ. ಉದ್ದಿಸ್ಸಕತನ್ತಿ ಇದಂ ತುಮ್ಹೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಆರೋಚಿತಭಿಕ್ಖಂ. ನ ನಿಮನ್ತನನ್ತಿ ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಕುಲಂ ವಾ ವೀಥಿಂ ವಾ ಗಾಮಂ ವಾ ಪವಿಸೇಯ್ಯಾಥಾತಿ ಏವಂ ನಿಮನ್ತಿತಭಿಕ್ಖಮ್ಪಿ ನ ಸಾದಿಯಾಮಿ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ.

ನ ಕುಮ್ಭಿಮುಖಾತಿ ಕುಮ್ಭಿತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಭಿಕ್ಖಂ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ನ ಕಳೋಪಿಮುಖಾತಿ ಕಳೋಪೀತಿ ಉಕ್ಖಲಿ ವಾ ಪಚ್ಛಿ ವಾ. ತತೋಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಕುಮ್ಭಿಕಳೋಪಿಯೋ ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಟಚ್ಛುನಾ ಪಹಾರಂ ಲಭನ್ತೀತಿ. ನ ಏಳಕಮನ್ತರನ್ತಿ ಉಮ್ಮಾರಂ ಅನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಯಂ ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನ್ತರಕರಣಂ ಲಭತೀತಿ. ದಣ್ಡಮುಸಲೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಭುಞ್ಜಮಾನೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಉಟ್ಠಾಯ ದೇನ್ತೇ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಕಬಳನ್ತರಾಯೋ ಹೋತೀತಿ. ನ ಗಬ್ಭಿನಿಯಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಗಬ್ಭಿನಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ದಾರಕೋ ಕಿಲಮತಿ, ಪಾಯನ್ತಿಯಾ ದಾರಕಸ್ಸ ಖೀರನ್ತರಾಯೋ ಹೋತಿ, ಪುರಿಸನ್ತರಗತಾಯ ರತಿಅನ್ತರಾಯೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ನ ಸಂಕಿತ್ತೀಸೂತಿ ಸಂಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಕತಭತ್ತೇಸು. ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಸಮಯೇ ಕಿರ ಅಚೇಲಕಸಾವಕಾ ಅಚೇಲಕಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ತತೋ ತತೋ ತಣ್ಡುಲಾದೀನಿ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ ಭತ್ತಂ ಪಚನ್ತಿ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಾಚೇಲಕೋ ತತೋಪಿ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ನ ಯತ್ಥ ಸಾತಿ ಯತ್ಥ ಸುನಖೋ ಪಿಣ್ಡಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಅದತ್ವಾ ಆಹಟಂ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಏತಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡನ್ತರಾಯೋ ಹೋತೀತಿ. ಸಣ್ಡಸಣ್ಡಚಾರಿನೀತಿ ಸಮೂಹಸಮೂಹಚಾರಿನೀ, ಸಚೇ ಹಿ ಅಚೇಲಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖಂ ದಸ್ಸಾಮಾತಿ ಮಾನುಸಕಾ ಭತ್ತಗೇಹಂ ಪವಿಸನ್ತಿ. ತೇಸು ಚ ಪವಿಸನ್ತೇಸು ಕಳೋಪಿಮುಖಾದೀಸು ನಿಲೀನಾ ಮಕ್ಖಿಕಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಸಣ್ಡಸಣ್ಡಾ ಚರನ್ತಿ. ತತೋ ಆಹಟಂ ಭಿಕ್ಖಂ ನ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ಗೋಚರನ್ತರಾಯೋ ಜಾತೋತಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತಥಾ ಅಕಾಸಿಂ. ನ ಥುಸೋದಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಸ್ಸಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಕತಂ ಲೋಣಸೋವೀರಕಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುರಾಪಾನಮೇವ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಅಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಸಾವಜ್ಜಸಞ್ಞೀ.

ಏಕಾಗಾರಿಕೋತಿ ಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಗೇಹೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಲಭಿತ್ವಾ ನಿವತ್ತತಿ. ಏಕಾಲೋಪಿಕೋತಿ ಯೋ ಏಕೇನೇವ ಆಲೋಪೇನ ಯಾಪೇತಿ. ದ್ವಾಗಾರಿಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏಕಿಸ್ಸಾಪಿ ದತ್ತಿಯಾತಿ ಏಕಾಯ ದತ್ತಿಯಾ. ದತ್ತಿ ನಾಮ ಏಕಾ ಖುದ್ದಕಪಾತಿ ಹೋತಿ, ಯತ್ಥ ಅಗ್ಗಭಿಕ್ಖಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ. ಏಕಾಹಿಕನ್ತಿ ಏಕದಿವಸನ್ತರಿಕಂ. ಅದ್ಧಮಾಸಿಕನ್ತಿ ಅದ್ಧಮಾಸನ್ತರಿಕಂ. ಪರಿಯಾಯಭತ್ತಭೋಜನನ್ತಿ ವಾರಭತ್ತಭೋಜನಂ. ಏಕಾಹವಾರೇನ ದ್ವೀಹವಾರೇನ ಸತ್ತಾಹವಾರೇನ ಅಡ್ಢಮಾಸವಾರೇನಾತಿ ಏವಂ ದಿವಸವಾರೇನ ಆಭತಂ ಭತ್ತಭೋಜನಂ.

ಸಾಕಭಕ್ಖೋತಿ ಅಲ್ಲಸಾಕಭಕ್ಖೋ. ಸಾಮಾಕಭಕ್ಖೋತಿ ಸಾಮಾಕತಣ್ಡುಲಭಕ್ಖೋ. ನೀವಾರಾದೀಸು ನೀವಾರಾ ನಾಮ ತಾವ ಅರಞ್ಞೇ ಸಯಂಜಾತವೀಹಿಜಾತಿ. ದದ್ದುಲನ್ತಿ ಚಮ್ಮಕಾರೇಹಿ ಚಮ್ಮಂ ಲಿಖಿತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತಕಸಟಂ. ಹಟಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಿಲೇಸೋಪಿ ಸೇವಾಲೋಪಿ ಕಣಿಕಾರಾದಿರುಕ್ಖನಿಯ್ಯಾಸೋಪಿ. ಕಣನ್ತಿ ಕುಣ್ಡಕಂ. ಆಚಾಮೋತಿ ಭತ್ತಉಕ್ಖಲಿಕಾಯ ಲಗ್ಗೋ ಝಾಮಓದನೋ, ತಂ ಛಡ್ಡಿತಟ್ಠಾನೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಖಾದತಿ. ‘‘ಓದನಕಞ್ಜಿಯ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಪಿಞ್ಞಾಕಾದಯೋ ಪಾಕಟಾ ಏವ. ಪವತ್ತಫಲಭೋಜೀತಿ ಪತಿತಫಲಭೋಜೀ.

ಸಾಣಾನೀತಿ ಸಾಣವಾಕಚೋಳಾನಿ. ಮಸಾಣಾನೀತಿ ಮಿಸ್ಸಕಚೋಳಾನಿ. ಛವದುಸ್ಸಾನೀತಿ ಮತಸರೀರತೋ ಛಡ್ಡಿತವತ್ಥಾನಿ. ಏರಕತಿಣಾದೀನಿ ವಾ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಕತನಿವಾಸನಾನಿ. ಪಂಸುಕೂಲಾನೀತಿ ಪಥವಿಯಂ ಛಡ್ಡಿತನನ್ತಕಾನಿ. ತಿರಿತಾನೀತಿ ರುಕ್ಖತ್ತಚವತ್ಥಾನಿ. ಅಜಿನನ್ತಿ ಅಜಿನಮಿಗಚಮ್ಮಂ. ಅಜಿನಕ್ಖಿಪನ್ತಿ ತದೇವ ಮಜ್ಝೇ ಫಾಲಿತಂ. ಸಖುರಕನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಕುಸಚೀರನ್ತಿ ಕುಸತಿಣಂ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಕತಚೀರಂ. ವಾಕಚೀರಫಲಕಚೀರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕೇಸಕಮ್ಬಲನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಕೇಸೇಹಿ ಕತಕಮ್ಬಲಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತನ್ತಾವುತಾನಂ ವತ್ಥಾನಂ, ಕೇಸಕಮ್ಬಲೋ ತೇಸಂ ಪಟಿಕುಟ್ಠೋ ಅಕ್ಖಾಯತಿ. ಕೇಸಕಮ್ಬಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೀತೇ ಸೀತೋ, ಉಣ್ಹೇ ಉಣ್ಹೋ, ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೩೮). ವಾಲಕಮ್ಬಲನ್ತಿ ಅಸ್ಸವಾಲಾದೀಹಿ ಕತಕಮ್ಬಲಂ. ಉಲೂಕಪಕ್ಖಕನ್ತಿ ಉಲೂಕಪತ್ತಾನಿ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಕತನಿವಾಸನಂ. ಉಬ್ಭಟ್ಠಕೋತಿ ಉದ್ಧಂ ಠಿತಕೋ. ಉಕ್ಕುಟಿಕಪ್ಪಧಾನಮನುಯುತ್ತೋತಿ ಉಕ್ಕುಟಿಕವೀರಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋ, ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಉಕ್ಕುಟಿಕೋವ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ. ಕಣ್ಟಕಾಪಸ್ಸಯಿಕೋತಿ ಅಯಕಣ್ಟಕೇ ವಾ ಪಕತಿಕಣ್ಟಕೇ ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚಮ್ಮಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಾನಚಙ್ಕಮಾದೀನಿ ಕರೋಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಯನ್ತೋಪಿ ತತ್ಥೇವ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಮಿ. ಸಾಯಂ ತತಿಯಮಸ್ಸಾತಿ ಸಾಯತತಿಯಕಂ. ಪಾತೋ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಸಾಯನ್ತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಾಪಂ ಪವಾಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಉದಕೋರೋಹನಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೫೬. ನೇಕವಸ್ಸಗಣಿಕನ್ತಿ ನೇಕವಸ್ಸಗಣಸಞ್ಜಾತಂ. ರಜೋಜಲ್ಲನ್ತಿ ರಜಮಲಂ, ಇದಂ ಅತ್ತನೋ ರಜೋಜಲ್ಲಕವತಸಮಾದಾನಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಜೇಗುಚ್ಛಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಭಾವೇ. ಯಾವ ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಹಿಪೀತಿ ಯಾವ ಉದಕಥೇವಕೇಪಿ ಮಮ ದಯಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಸಕ್ಖರಕಠಲದಣ್ಡಕವಾಲಿಕಾದೀಸು. ತೇ ಕಿರ ಉದಕಬಿನ್ದುಂ ಚ ಏತೇ ಚ ಸಕ್ಖರಕಠಲಾದಯೋ ಖುದ್ದಕಪಾಣಾತಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಹಿಪಿ ಮೇ ದಯಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಪಿ ನ ಹನಾಮಿ ನ ವಿನಾಸೇಮಿ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ. ಮಾಹಂ ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ವಿಸಮಗತೇ ಸಙ್ಘಾತಂ ಆಪಾದೇಸಿನ್ತಿ. ನಿನ್ನಥಲತಿಣಗ್ಗರುಕ್ಖಸಾಖಾದೀಸು ವಿಸಮಟ್ಠಾನೇ ಗತೇ ಉದಕಬಿನ್ದುಸಙ್ಖಾತೇ ಖುದ್ದಕಪಾಣೇ ಸಙ್ಘಾತಂ ವಧಂ ಮಾ ಆಪಾದೇಸಿನ್ತಿ. ಏತಮತ್ಥಂ ‘‘ಸತೋವ ಅಭಿಕ್ಕಮಾಮೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಚೇಲಕೇಸು ಕಿರ ಭೂಮಿಂ ಅಕ್ಕನ್ತಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಸೀಲವಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾಪಿ ದುಸ್ಸೀಲಾವ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಗೇಹೇ ಭುಞ್ಜನ್ತಾಪಿ ದುಸ್ಸೀಲಾವ ಹುತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ. ಆಗಚ್ಛನ್ತಾಪಿ ದುಸ್ಸೀಲಾವ ಹುತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ಮೋರಪಿಞ್ಛೇನ ಫಲಕಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ತದಾ ಸೀಲವನ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ.

ವನಕಮ್ಮಿಕನ್ತಿ ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾಫಲಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ವನೇ ವಿಚರನ್ತಂ. ವನೇನ ವನನ್ತಿ ವನತೋ ವನಂ, ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸಂಪತಾಮೀತಿ ಗಚ್ಛಾಮಿ. ಆರಞ್ಞಕೋತಿ ಅರಞ್ಞೇ ಜಾತವುದ್ಧೋ, ಇದಂ ಅತ್ತನೋ ಆಜೀವಕಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಕಿರ ಪಾಸಣ್ಡಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಣತ್ಥಾಯ ತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿ, ನಿರತ್ಥಕಭಾವಂ ಪನ ಞತ್ವಾಪಿ ನ ಉಪ್ಪಬ್ಬಜ್ಜಿತೋ, ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಹಿ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಉಪೇನ್ತಿ, ತತೋ ಅನಿವತ್ತಿತಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪನ ಮಾ ಮಂ ಕೋಚಿ ಅದ್ದಸಾತಿ ತತೋವ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಟ್ಠೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಾ ಮಂ ತೇ ಅದ್ದಸಂಸು ಅಹಞ್ಚ ಮಾ ತೇ ಅದ್ದಸ’’ನ್ತಿ.

ಗೋಟ್ಠಾತಿ ಗೋವಜಾ. ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಗಾವೋ. ತತ್ಥ ಚತುಕ್ಕುಣ್ಡಿಕೋತಿ ವನನ್ತೇಯೇವ ಠಿತೋ ಗೋಪಾಲಕಾನಂ ಗಾವೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪಗತಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ದ್ವೇ ಹತ್ಥೇ ದ್ವೇ ಚ ಜಣ್ಣುಕಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಏವಂ ಚತುಕ್ಕುಣ್ಡಿಕೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾನಿ ಸುದಂ ಆಹಾರೇಮೀತಿ ಮಹಲ್ಲಕವಚ್ಛಕಾನಂ ಗೋಮಯಾನಿ ಕಸಟಾನಿ ನಿರೋಜಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾನಿ ತರುಣವಚ್ಛಕಾನಂ ಖೀರಪಾನೇನೇವ ವಡ್ಢನ್ತಾನಂ ಸಓಜಾನಿ ಗೋಮಯಾನಿ ತಾನಿ ಕುಚ್ಛಿಪೂರಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಪುನ ವನಸಣ್ಡಮೇವ ಪವಿಸತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತಾನಿ ಸುದಂ ಆಹಾರೇಮೀ’’ತಿ. ಯಾವಕೀವಞ್ಚ ಮೇತಿ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಮಮ ಸಕಂ ಮುತ್ತಕರೀಸಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಂ ಹೋತಿ. ಯಾವ ಮೇ ದ್ವಾರವಳಞ್ಜೋ ಪವತ್ತಿತ್ಥ, ತಾವ ತದೇವ ಆಹಾರೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಲೇ ಪನ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಪರಿಕ್ಖೀಣಮಂಸಲೋಹಿತೋ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನದ್ವಾರವಳಞ್ಜೋ ವಚ್ಛಕಾನಂ ಗೋಮಯಾನಿ ಆಹಾರೇಮಿ. ಮಹಾವಿಕಟಭೋಜನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮಹನ್ತೇ ವಿಕಟಭೋಜನೇ, ಅಪಕತಿಭೋಜನೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೫೭. ತತ್ರಾಸ್ಸುದಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭಿಂಸನಕಸ್ಸ ವನಸಣ್ಡಸ್ಸ ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ ಹೋತೀತಿ. ತತ್ರಾತಿ ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖನಂ. ಸುದನ್ತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ. ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ ಆಲಪನಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ತತ್ರಾತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಭಿಂಸನಕಂ ವನಸಣ್ಡನ್ತಿ, ತತ್ರ ಯೋ ಸೋ ಭಿಂಸನಕೋ ವನಸಣ್ಡೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಿಂಸನಕಸ್ಸ ವನಸಣ್ಡಸ್ಸ ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ ಹೋತಿ, ಭಿಂಸನಕಕಿರಿಯಾಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ಹೋತಿ? ಇದಂ ಹೋತಿ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅವೀತರಾಗೋ…ಪೇ… ಲೋಮಾನಿ ಹಂಸನ್ತೀತಿ.

ಅಥ ವಾ ತತ್ರಾತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಸು ಇತಿ ನಿಪಾತೋ. ಕಿಂ ಸು ನಾಮ ತೇ ಭೋನ್ತೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಇದನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಚನಂ. ಸುದನ್ತಿ ಸು ಇದಂ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಇಕಾರಲೋಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಿಂ ಸೂಧವಿತ್ತನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ, ತಸ್ಸ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭಿಂಸನಕಸ್ಸ ವನಸಣ್ಡಸ್ಸ ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ ಇದಂಸು ಹೋತೀತಿ. ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಿಂಸನಕಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಸ ತಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಭಿಂಸನಕತ್ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಯೇವ ವಾ ಪಾಠೋ, ಭಿಂಸನಕತಾಯ ಇತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ, ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಭಿಂಸನಕಭಾವೇ ಇದಂಸು ಹೋತಿ, ಭಿಂಸನಕಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ ಭಿಂಸನಕಭಾವಹೇತು, ಭಿಂಸನಕಭಾವಪಚ್ಚಯಾ ಇದಂಸು ಹೋತಿ. ಯೋ ಕೋಚಿ ಅವೀತರಾಗೋ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಸತಿ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಲೋಮಾನಿ ಹಂಸನ್ತಿ ಬಹುತರಾನಿ ಲೋಮಾನಿ ಹಂಸನ್ತಿ, ಉದ್ಧಂ ಮುಖಾನಿ ಸೂಚಿಸದಿಸಾನಿ ಕಣ್ಟಕಸದಿಸಾನಿ ಚ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಾನಿ ನ ಹಂಸನ್ತಿ, ಬಹುತರಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಂಸನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಕಾನಂ ಅತಿಸೂರಪುರಿಸಾನಂ ನ ಹಂಸನ್ತೀತಿ.

ಅನ್ತರಟ್ಠಕಾತಿ ಮಾಘಮಾಸಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ಚತಸ್ಸೋ, ಫಗ್ಗುಣಮಾಸಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ಚತಸ್ಸೋತಿ ಏವಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಅನ್ತರೇ ಅಟ್ಠರತ್ತಿ. ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇತಿ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಹಿಮಪಾತಸಮಯೇ ರತ್ತಿಂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ವಿಹರತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಲೋಮಕೂಪೇಸು ಆವುತಮುತ್ತಾ ವಿಯ ಹಿಮಬಿನ್ದೂನಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸರೀರಂ ಸೇತದುಕೂಲಪಾರುತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ದಿವಾ ವನಸಣ್ಡೇತಿ ದಿವಾ ಹಿಮಬಿನ್ದೂಸು ಸೂರಿಯಾತಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ವಿಗತೇಸು ಅಸ್ಸಾಸೋಪಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಯಂ ಪನ ಸೂರಿಯೇ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೇಯೇವ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಸತಿ, ತತ್ರಾಪಿಸ್ಸ ಸೂರಿಯಾತಪೇನ ಪಗ್ಘರನ್ತಂ ಹಿಮಂ ಸರೀರೇಯೇವ ಪತತಿ. ದಿವಾ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ವಿಹರಾಮಿ ರತ್ತಿಂ ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ಕಿರೇಸ ದಿವಾ ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ವಿಹಾಸಿ, ತೇನಸ್ಸ ಕಚ್ಛೇಹಿ ಸೇದಧಾರಾ ಮುಚ್ಚಿಂಸು, ರತ್ತಿಂ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಯಂ ಪನ ಸೂರಿಯೇ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಯೇವ ವನಸಣ್ಡಂ ಪವಿಸತಿ. ಅಥಸ್ಸ ದಿವಾ ಗಹಿತಉಸ್ಮೇ ವನಸಣ್ಡೇ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಅತ್ತಭಾವೋ ಪರಿದಯ್ಹಿತ್ಥ. ಅನಚ್ಛರಿಯಾತಿ ಅನುಅಚ್ಛರಿಯಾ. ಪಟಿಭಾಸೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ.

ಸೋತತ್ತೋತಿ ದಿವಾ ಆತಪೇನ ರತ್ತಿಂ ವನಉಸ್ಮಾಯ ಸುತತ್ತೋ. ಸೋಸಿನ್ನೋತಿ ರತ್ತಿಂ ಹಿಮೇನ ದಿವಾ ಹಿಮೋದಕೇನ ಸುಟ್ಠು ತಿನ್ತೋ. ಭಿಂಸನಕೇತಿ ಭಯಜನಕೇ. ನಗ್ಗೋತಿ ನಿಚ್ಚೇಲೋ. ನಿವಾಸನಪಾರುಪನೇ ಹಿ ಸತಿ ಸೀತಂ ವಾ ಉಣ್ಹಂ ವಾ ನ ಅತಿಬಾಧೇಯ್ಯ, ತಮ್ಪಿ ಮೇ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಚಗ್ಗಿಮಾಸಿನೋತಿ ಅಗ್ಗಿಮ್ಪಿ ನ ಉಪಗತೋ. ಏಸನಾಪಸುತೋತಿ ಸುದ್ಧಿಏಸನತ್ಥಾಯ ಪಸುತೋ, ಪಯುತ್ತೋ. ಮುನೀತಿ, ತದಾ ಅತ್ತಾನಂ ಮುನೀತಿ ಕತ್ವಾ ಕಥೇತಿ.

ಛವಟ್ಠಿಕಾನೀತಿ ಉಪಡ್ಢದಡ್ಢಾನಿ ಅಟ್ಠೀನಿ. ಉಪಧಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಸೀಸೂಪಧಾನಞ್ಚ ಪಾದೂಪಧಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಗಾಮಣ್ಡಲಾತಿ ಗೋಪಾಲದಾರಕಾ. ತೇ ಕಿರ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಸುಮೇಧ, ತ್ವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಸ್ಮಾ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಕಥೇಹೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಅಧೋಮುಖೋ ನಿಸೀದತಿ, ನ ಕಥೇತಿ. ಅಥ ನಂ ತೇ ಅಕಥೇತುಂ ನ ದಸ್ಸಾಮಾತಿ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಓಟ್ಠುಭನ್ತಿ ಸರೀರೇ ಖೇಳಂ ಪಾತೇನ್ತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಏವಮ್ಪಿ ನ ಕಥೇತಿ. ಅಥ ನಂ ತ್ವಂ ನ ಕಥೇಸೀತಿ ಓಮುತ್ತೇನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾವಮಸ್ಸ ಉಪರಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಏವಮ್ಪಿ ನ ಕಥೇತಿಯೇವ. ತತೋ ನಂ ಕಥೇಹಿ ಕಥೇಹೀತಿ ಪಂಸುಕೇನ ಓಕಿರನ್ತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಏವಮ್ಪಿ ನ ಕಥೇತಿಯೇವ. ಅಥಸ್ಸ ನ ಕಥೇಸೀತಿ ದಣ್ಡಕಸಲಾಕಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಣ್ಣಸೋತೇಸು ಪವೇಸೇನ್ತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ದುಕ್ಖಾ ತಿಬ್ಬಾ ಕಟುಕಾ ವೇದನಾ ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಮತಕೋ ವಿಯ ಅಚ್ಛತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ತೇಸು ಪಾಪಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ’’ತಿ. ನ ಮಯಾ ತೇಸು ಪಾಪಕಂ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಸ್ಮಿಂ ಹೋತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರೋ ಹೋತಿ. ವಿಹಾರೋ ಏವ ಹಿ ವಿಹಾರಸ್ಮಿನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ತೇನೇವ ಚ ‘‘ಇದಂಸು ಮೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಂಸು ಮೇತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಏವರೂಪಾನಿ ಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಇಮಿನಾ ಇತೋ ಏಕನವುತಿಕಪ್ಪೇ ಪೂರಿತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ –

‘‘ಸುಖಪತ್ತೋ ನ ರಜ್ಜಾಮಿ, ದುಕ್ಖೇ ನ ಹೋಮಿ ದುಮ್ಮನೋ;

ಸಬ್ಬತ್ಥ ತುಲಿತೋ ಹೋಮಿ, ಏಸಾ ಮೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮೀ’’ತಿ.

ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾದಿಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಆಹಾರಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೮. ಆಹಾರೇನ ಸುದ್ಧೀತಿ ಕೋಲಾದಿನಾ ಏಕಚ್ಚೇನ ಪರಿತ್ತಕಆಹಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಜ್ಝಿತುನ್ತಿ ಏವಂದಿಟ್ಠಿನೋ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮಾಹಂಸೂತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಿ. ಕೋಲೇಹೀತಿ ಪದರೇಹಿ. ಕೋಲೋದಕನ್ತಿ ಕೋಲಾನಿ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಕತಪಾನಕಂ. ಕೋಲವಿಕತಿನ್ತಿ ಕೋಲಸಾಳವಕೋಲಪೂವಕೋಲಗುಳಾದಿಕೋಲವಿಕಾರಂ. ಏತಪರಮೋತಿ ಏತಂ ಪಮಾಣಂ ಪರಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏತಪರಮೋ. ತದಾ ಏಕನವುತಿಕಪ್ಪಮತ್ಥಕೇ ಪನ ನ ಬೇಲುವಪಕ್ಕತಾಲಪಕ್ಕಪಮಾಣೋ ಕೋಲೋ ಹೋತಿ, ಯಂ ಏತರಹಿ ಕೋಲಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ, ಏತ್ತಕೋವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೫೯. ಅಧಿಮತ್ತಕಸಿಮಾನನ್ತಿ ಅತಿವಿಯ ಕಿಸಭಾವಂ. ಆಸೀತಿಕಪಬ್ಬಾನಿ ವಾ ಕಾಳಪಬ್ಬಾನಿ ವಾತಿ ಯಥಾ ಆಸೀತಿಕವಲ್ಲಿಯಾ ವಾ ಕಾಳವಲ್ಲಿಯಾ ವಾ ಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಮಿಲಾಯಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಉನ್ನತುನ್ನತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಮಯ್ಹಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಓಟ್ಠಪದನ್ತಿ ಯಥಾ ಓಟ್ಠಸ್ಸ ಪದಂ ಮಜ್ಝೇ ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಮಿಲಾತೇ ಮಂಸಲೋಹಿತೇ ವಚ್ಚದ್ವಾರಸ್ಸ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ಆನಿಸದಂ ಮಜ್ಝೇ ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಸರಪೋಙ್ಖೇನ ಅಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಯ ಮಜ್ಝೇ ಉನ್ನತಂ ಹೋತಿ. ವಟ್ಟನಾವಳೀತಿ ಯಥಾ ರಜ್ಜುಯಾ ಆವುನಿತ್ವಾ ಕತಾ ವಟ್ಟನಾವಳೀ ವಟ್ಟನಾನಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಿನ್ನಾ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟನಟ್ಠಾನೇಸು ಉನ್ನತಾ, ಏವಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೋ ಉನ್ನತಾವನತೋ ಹೋತಿ, ಜರಸಾಲಾಯ ಗೋಪಾನಸಿಯೋತಿ ಜಿಣ್ಣಸಾಲಾಯ ಗೋಪಾನಸಿಯೋ, ತಾ ವಂಸತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಮಣ್ಡಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಮಣ್ಡಲತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯನ್ತಿ; ಏವಂ ಏಕಾ ಉಪರಿ ಹೋತಿ, ಏಕಾ ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಓಲುಗ್ಗವಿಲುಗ್ಗಾ ಭವನ್ತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಪನ ನ ಏವಂ ಫಾಸುಳಿಯೋ, ತಸ್ಸ ಹಿ ಲೋಹಿತೇ ಛಿನ್ನೇ ಮಂಸೇ ಮಿಲಾತೇ ಫಾಸುಳನ್ತರೇಹಿ ಚಮ್ಮಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಓತಿಣ್ಣಾನಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ.

ಓಕ್ಖಾಯಿಕಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ಲೋಹಿತೇ ಛಿನ್ನೇ ಮಂಸೇ ಮಿಲಾತೇ ಅಕ್ಖಿಆವಾಟಕಾ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಆಹಚ್ಚ ಅಟ್ಠಂಸು, ತೇನಸ್ಸ ಏವರೂಪಾ ಅಕ್ಖಿತಾರಕಾ ಅಹೇಸುಂ. ಆಮಕಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಅತಿತರುಣಕಾಲೇ ಛಿನ್ನೋ, ಸೋ ಹಿ ವಾತಾತಪೇನ ಸಂಫುಸತಿ ಚೇವ ಮಿಲಾಯತಿ ಚ. ಯಾವಸ್ಸು ಮೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಮಯ್ಹಂ ಉದರಚ್ಛವಿ ಯಾವ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಅಲ್ಲೀನಾ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಯಾವಸ್ಸು ಮೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭಾರಿಯಭಾರಿಯಾ ಅಹೋಸಿ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ, ಮಯ್ಹಂ ಉದರಚ್ಛವಿ ಯಾವ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಅಲ್ಲೀನಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮೀತಿ ಸಹಉದರಚ್ಛವಿಂ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ಉದರಚ್ಛವಿಂಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮೀತಿ ಸಹಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಾಮಿ. ಅವಕುಜ್ಜೋ ಪಪತಾಮೀತಿ ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವತ್ಥಾಯ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಪಸ್ಸಾವೋ ನೇವ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ವಚ್ಚಂ ಪನ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಕಟಕಟ್ಠಿಮತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಮತಿ. ಬಲವದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಸರೀರತೋ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ಅವಕುಜ್ಜೋ ಭೂಮಿಯಂ ಪತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಕುಜ್ಜೋ ಪಪತಾಮೀ’’ತಿ. ತಮೇವ ಕಾಯನ್ತಿ ತಂ ಏಕನವುತಿಕಪ್ಪಮತ್ಥಕೇ ಕಾಯಂ. ಮಹಾಸಚ್ಚಕಸುತ್ತೇ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಕಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇಮಮೇವ ಕಾಯನ್ತಿ ಆಹ. ಪೂತಿಮೂಲಾನೀತಿ ಮಂಸೇ ವಾ ಲೋಹಿತೇ ವಾ ಸತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅಭಾವೇ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡೇ ಲೋಮಾನಿ ವಿಯ ಹತ್ಥೇಯೇವ ಲಗ್ಗನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪೂತಿಮೂಲಾನಿ ಲೋಮಾನಿ ಕಾಯಸ್ಮಾ ಪತನ್ತೀ’’ತಿ.

ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸನ್ತಿ ಅರಿಯಭಾವಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಂ. ಇಮಿಸ್ಸಾಯೇವ ಅರಿಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಅನಧಿಗಮಾ. ಯಾಯಂ ಅರಿಯಾತಿ ಯಾ ಅಯಂ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಗತಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಏತರಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಗತಾ, ಏವಂ ಏಕನವುತಿಕಪ್ಪಮತ್ಥಕೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ ನಾಧಿಗತೋಸ್ಮೀತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕತ್ಥೇರಾ ಪನಾಹು, ಇಮಿಸ್ಸಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಪಞ್ಞಾಪಿ ಯಾಯಂ ಅರಿಯಾತಿ ವುತ್ತಪಞ್ಞಾಪಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯೇವ. ಅಥ ನೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹಂಸು ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಂ ನಾಧಿಗತೋಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ಆವುಸೋ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೀಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ದ್ವೇಪಿ ಪನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯೇವಾತಿ, ಏತದೇವ ಚೇತ್ಥ ಯುತ್ತಂ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಯಾ ಅಯನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ಅನನುರೂಪೋ ಸಿಯಾ.

ಆಹಾರಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಆದಿವಣ್ಣನಾ

೧೬೦. ಸಂಸಾರೇನ ಸುದ್ಧೀತಿ ಬಹುಕಂ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಸುದ್ಧೀತಿ ಬಹುಕಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಆವಾಸೇನ ಸುದ್ಧೀತಿ ಬಹೂಸು ಠಾನೇಸು ವಸಿತ್ವಾ ಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ತೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಸಂಸರಣಕವಸೇನ ಸಂಸಾರೋ. ಉಪಪಜ್ಜನಕವಸೇನ ಉಪಪತ್ತಿ. ವಸನಕವಸೇನ ಆವಾಸೋತಿ ಖನ್ಧಾಯೇವ ವುತ್ತಾ. ಯಞ್ಞೇನಾತಿ ಬಹುಯಾಗೇ ಯಜಿತ್ವಾ ಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಮುದ್ಧಾವಸಿತ್ತೇನಾತಿ ತೀಹಿ ಸಙ್ಖೇಹಿ ಖತ್ತಿಯಾಭಿಸೇಕೇನ ಮುದ್ಧನಿ ಅಭಿಸಿತ್ತೇನ. ಅಗ್ಗಿಪಾರಿಚರಿಯಾಯಾತಿ ಬಹುಅಗ್ಗಿಪರಿಚರಣೇನ ಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ.

೧೬೧. ದಹರೋತಿ ತರುಣೋ. ಯುವಾತಿ ಯೋಬ್ಬನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸುಸುಕಾಳಕೇಸೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಕಾಳಕೇಸೋ. ಭದ್ರೇನ ಯೋಬ್ಬನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಯೇನ ಯೋಬ್ಬನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಯುವಾ, ತಂ ಯೋಬ್ಬನಂ ಭದ್ದಂ ಲದ್ಧಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಠಮೇನ ವಯಸಾತಿ ಪಠಮವಯೋ ನಾಮ ತೇತ್ತಿಂಸ ವಸ್ಸಾನಿ, ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನಾತಿ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಭಾವೇನ. ಜಿಣ್ಣೋತಿ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ. ವುದ್ಧೋತಿ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೋ. ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೋ. ಅದ್ಧಗತೋತಿ ಬಹುಅದ್ಧಾನಂ ಗತೋ ಚಿರಕಾಲಾತಿಕ್ಕನ್ತೋ. ವಯೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ಆಸೀತಿಕೋ ಮೇ ವಯೋ ವತ್ತತೀತಿ ಇಮಂ ಕಿರ ಸುತ್ತಂ ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಂವಚ್ಛರೇ ಕಥೇಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ. ಪರಮಾಯಾತಿ ಉತ್ತಮಾಯ. ಸತಿಯಾತಿಆದೀಸು ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ವದನ್ತಸ್ಸೇವ ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾ ಸತಿ ನಾಮ. ತದೇವ ಆಧಾರಣಉಪನಿಬನ್ಧನಸಮತ್ಥತಾ ಗತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ಗಹಿತಂ ಧಾರಿತಂ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥವೀರಿಯಂ ಧಿತಿ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಕಾರಣಞ್ಚ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ ನಾಮ.

ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ ಧನುಗ್ಗಹೋತಿ ದಳ್ಹಂ ಧನುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಇಸ್ಸಾಸೋ. ದಳ್ಹಧನು ನಾಮ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ವುಚ್ಚತಿ, ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ನಾಮ ಯಸ್ಸ ಆರೋಪಿತಸ್ಸ ಜಿಯಾಬದ್ಧೋ ಲೋಹಸೀಸಾದೀನಂ ಭಾರೋ ದಣ್ಡೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾವ ಕಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪಥವಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿ. ಸಿಕ್ಖಿತೋತಿ ದಸ ದ್ವಾದಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಆಚರಿಯಕುಲೇ ಉಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪೋ. ಕತಹತ್ಥೋತಿ ಕೋಚಿ ಸಿಪ್ಪಮೇವ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕತಹತ್ಥೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಕತಹತ್ಥೋ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ. ಕತೂಪಾಸನೋತಿ ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತಸಿಪ್ಪೋ. ಲಹುಕೇನ ಅಸನೇನಾತಿ ಅನ್ತೋ ಸುಸಿರಂ ಕತ್ವಾ ತೂಲಾದೀನಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ಕತಲಾಖಾಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಸಲ್ಲಹುಕಕಣ್ಡೇನ. ಏವಂ ಕತಞ್ಹಿ ಏಕಉಸಭಗಾಮೀ ದ್ವೇ ಉಸಭಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಟ್ಠಉಸಭಗಾಮೀ ಸೋಳಸಉಸಭಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನಾತಿ ನಿದುಕ್ಖೇನ. ಅತಿಪಾತೇಯ್ಯಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಅಧಿಮತ್ತಸತಿಮನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಸೋ ಧನುಗ್ಗಹೋ ತಂ ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಛಾಯಂ ಸೀಘಂ ಏವ ಅತಿಕ್ಕಮೇತಿ, ಏವಂ ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಉಪಧಾರೇತುಂ ಸಜ್ಝಾಯಿತುಂ ಅತ್ಥಕಾರಣಾನಿ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಸಿತಪೀತಖಾಯಿತಸಾಯಿತಾತಿ ಅಸಿತಪೀತಾದೀನಿ ಹಿ ಭಗವತಾಪಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖೂಹಿಪಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಕರಣಮತ್ತಕಾಲಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಪರಿಯಾದಿನ್ನಾಯೇವಾತಿ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾಯೇವ. ಸಚೇ ಹಿ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಞ್ಞೋ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಂ, ಅಞ್ಞೋ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ, ಅಯ್ಯೋ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ. ಇಮಿನಾ ಪುಟ್ಠಂ ಅಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏಕೋ ಏಕಂ ನ ಓಲೋಕೇತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಸಂ ವಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಏವಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ವಾರೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಛಾಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮತೋ ಪುರೇತರಂಯೇವ ಭಗವಾ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ, ನವವಿಧೇನ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಂ, ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ಕಥೇತಿ. ತಿಟ್ಠನ್ತು ವಾ ತಾವ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ. ಸಚೇ ಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು, ಅಞ್ಞೇ ಇದ್ಧಿಪಾದೇಸು, ಅಞ್ಞೇ ಪಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು, ಅಞ್ಞೇ ಪಞ್ಚ ಬಲೇಸು, ಅಞ್ಞೇ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು, ಅಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸು ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ತಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಕಥೇಯ್ಯ. ತಿಟ್ಠನ್ತು ವಾ ಏತೇ ಅಟ್ಠ. ಸಚೇ ಅಞ್ಞೇ ಸತ್ತತಿಂಸ ಜನಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ತಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಾವದೇವ ಕಥೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಾವತಾ ಹಿ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಾ ಏಕಂ ಪದಂ ಕಥೇನ್ತಿ. ತಾವ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಅಟ್ಠ ಪದಾನಿ ಕಥೇತಿ. ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇ ಪನ ಏಕಂ ಪದಂ ಕಥೇನ್ತೇಯೇವ ಭಗವಾ ಸೋಳಸಪದಾನಿ ಕಥೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಭಗವತೋ ಹಿ ಜಿವ್ಹಾ ಮುದುಕಾ ದನ್ತಾವರಣಂ ಸುಫುಸಿತಂ ವಚನಂ ಅಗಲಿತಂ ಭವಙ್ಗಪರಿವಾಸೋ ಲಹುಕೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಿಯಾದಿನ್ನಾಯೇವಸ್ಸ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮದಸೇನಾತಿ ತನ್ತಿಠಪನಾ. ಧಮ್ಮಪದಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಂ ಅಕ್ಖರಂ. ಪಞ್ಹಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಂ. ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ತಥಾಗತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದಹರಕಾಲೇ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಪದಂ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪದಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಗಾಥಂ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಚತುಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಾ ಅಟ್ಠಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಾ ಸೋಳಸಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಾ ಪದೇಹಿ ಯುತ್ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಇದಾನಿ ಪನ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಪದಂ ವಾ, ಪದಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಗಾಥಂ ವಾ, ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ವಾ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಏವಂ ನತ್ಥಿ. ದಹರಕಾಲೇ ಚ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇ ಚ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಪರಿಯಾದಿನ್ನಮೇವಾತಿ ಇಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಞ್ಚಕೇನ ಚೇಪಿ ಮನ್ತಿ ಇದಂ ಬುದ್ಧಬಲದೀಪನತ್ಥಮೇವ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಆಹ. ದಸಬಲಂ ಪನ ಮಞ್ಚಕೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಗಾಮನಿಗಮರಾಜಧಾನಿಯೋ ಪರಿಹರಣಕಾಲೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತಥಾಗತಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಮೇ ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಅನಭಿಭೂತಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಸರೀರಸ್ಸ ವೇವಣ್ಣಿಯೇ ಅನನುಪ್ಪತ್ತೇ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯಮನಾಪಕಾಲೇಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ.

೧೬೨. ನಾಗಸಮಾಲೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಪಠಮಬೋಧಿಯಞ್ಹಿ ವೀಸತಿವಸ್ಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಉಪವಾನನಾಗಿತಮೇಘಿಯತ್ಥೇರಾ ವಿಯ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಅಹೋಸಿ. ಬೀಜಯಮಾನೋತಿ ಮನ್ದಮನ್ದೇನ ತಾಲವಣ್ಟವಾತೇನ ಭಗವತೋ ಉತುಸುಖಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಯಮಾನೋ. ಏತದವೋಚಾತಿ ಸಕಲಸುತ್ತನ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬಚರಿತಂ ದುಕ್ಕರಕಾರಕಂ ಆಗಮ್ಮ ಪಸನ್ನೋ ಏತಂ ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ. ತತ್ಥ ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ. ಅಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಭೂತನ್ತಿ ಅಬ್ಭುತಂ. ಉಭಯೇನಪಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಮ್ಹಯಮೇವ ದೀಪೇತಿ. ಕೋ ನಾಮೋ ಅಯಂ ಭನ್ತೇತಿ ಇದಂ ಭದ್ದಕೋ ವತಾಯಂ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ, ಹನ್ದಸ್ಸ ಭಗವನ್ತಂ ಆಯಾಚಿತ್ವಾ ನಾಮಂ ಗಣ್ಹಾಪೇಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಆಹ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ನಾಮಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಸ್ಮಾ ತಿಹ ತ್ವನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ, ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ತವ ಲೋಮಾನಿ ಹಟ್ಠಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಿಹ ತ್ವಂ, ನಾಗಸಮಾಲ, ಇಮಂ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಂ ‘‘ಲೋಮಹಂಸನ ಪರಿಯಾಯೋ’’ತ್ವೇವ ನಂ ಧಾರೇಹೀತಿ.

ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಆದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.