೨. ಸೀಹನಾದವಗ್ಗೋ

೧. ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಚಸ್ಸ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ಕತರಾಯ ಪನಿದಂ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ? ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಪಚ್ಚಯಾ ತಿತ್ಥಿಯಪರಿದೇವಿತೇ. ಭಗವತೋ ಕಿರ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಮಹಾಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕೋ ಹಿ ಅಯಂ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ, ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಘೋಸಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಧಾ ಠಿತೋ.

ತೇಸಂ ಇದಂ ನಾನಾಕರಣಂ – ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆರೋಹಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪರಿಣಾಹಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಾನಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಸಾದಂ ಜನೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ.

ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಘೋಸಪ್ಪಸನ್ನೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರವಣ್ಣನಾಯ ಪರಥೋಮನಾಯ ಪರಪಸಂಸನಾಯ ಪರವಣ್ಣಹಾರಿಕಾಯ, ತತ್ಥ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಸಾದಂ ಜನೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಘೋಸಪ್ಪಸನ್ನೋ.

ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚೀವರಲೂಖಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಲೂಖಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಸೇನಾಸನಲೂಖಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ವಿವಿಧಂ ವಾ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಸಾದಂ ಜನೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನೋ.

ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸೀಲಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಸಾದಂ ಜನೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ.

ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ಭಗವತೋ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಣ್ಠಾನಪಾರಿಪೂರಿವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಂ, ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತತ್ತಾ ನಾನಾರತನವಿಚಿತ್ತಮಿವ ಸುವಣ್ಣಮಹಾಪಟಂ, ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಸಮಾಕಿಣ್ಣತಾಯ ತಾರಾಗಣಸಮುಜ್ಜಲಂ ವಿಯ ಗಗನತಲಂ ಸಬ್ಬಫಾಲಿಫುಲ್ಲಂ ವಿಯ ಚ ಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧಂ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಂ ಅಟ್ಠಾರಸರತನುಬ್ಬೇಧಂ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಸಸ್ಸಿರಿಕಂ ಅನೋಪಮಸರೀರಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ.

ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ, ಭಗವತಾ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರಿತಾ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅತ್ತಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ನಯನಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಚ ಕತೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತಂ ಘೋಸಂ ಸುತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ.

ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ಭಗವತೋ ಚೀವರಲೂಖಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸಚೇ ಭಗವಾ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸಿಸ್ಸ, ಕಾಸಿಕವತ್ಥಮೇವ ಅಧಾರಯಿಸ್ಸ. ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪನಾನೇನ ಸಾಣಪಂಸುಕೂಲಚೀವರೇನ ಸನ್ತುಸ್ಸಮಾನೇನ ಭಾರಿಯಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ. ಪತ್ತಲೂಖಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸನ್ತೇನ ರತ್ತವರಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇಸು ಚಕ್ಕವತ್ತಿಭೋಜನಾರಹಂ ಸುಗನ್ಧಸಾಲಿಭೋಜನಂ ಪರಿಭುತ್ತಂ, ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪನ ಪಾಸಾಣಮಯಂ ಪತ್ತಂ ಆದಾಯ ಉಚ್ಚನೀಚಕುಲದ್ವಾರೇಸು ಸಪದಾನಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪೇನ ಸನ್ತುಸ್ಸಮಾನೋ ಭಾರಿಯಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ. ಸೇನಾಸನಲೂಖಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ – ‘‘ಅಯಂ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸನ್ತೋ ತಿಣ್ಣಂ ಉತೂನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕೇಸು ತೀಸು ಪಾಸಾದೇಸು ತಿವಿಧನಾಟಕಪರಿವಾರೋ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವಿಯ ರಜ್ಜಸಿರಿಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಸೇನಾಸನಾದೀಸು ದಾರುಫಲಕಸಿಲಾಪಟ್ಟಪೀಠಮಞ್ಚಕಾದೀಹಿ ಸನ್ತುಸ್ಸಮಾನೋ ಭಾರಿಯಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ. ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಮಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾಪಿ – ‘‘ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ನಾಮ ಮುಗ್ಗಯೂಸಕುಲತ್ಥಯೂಸಹರೇಣುಯೂಸಾದೀನಂ ಪಸಟಮತ್ತೇನ ಯಾಪೇಸ್ಸತಿ, ಅಪ್ಪಾಣಕಂ ಝಾನಂ ಝಾಯಿಸ್ಸತಿ, ಸರೀರೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ವಿಹರಿಸ್ಸತಿ, ಅಹೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಕೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ.

ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ಭಗವತೋ ಸೀಲಗುಣಂ ಸಮಾಧಿಗುಣಂ ಪಞ್ಞಾಗುಣಂ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪದಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದೇವೋರೋಹಣಂ ಪಾಥಿಕಪುತ್ತದಮನಾದೀನಿ ಚ ಅನೇಕಾನಿ ಅಚ್ಛರಿಯಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ, ತೇ ಏವಂ ಪಸನ್ನಾ ಭಗವತೋ ಮಹನ್ತಂ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಂ ಅಭಿಹರನ್ತಿ. ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಪನ ಬಾವೇರುಜಾತಕೇ ಕಾಕಸ್ಸ ವಿಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಪರಿಹಾಯಿತ್ಥ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅದಸ್ಸನೇನ ಮೋರಸ್ಸ, ಸಿಖಿನೋ ಮಞ್ಜುಭಾಣಿನೋ;

ಕಾಕಂ ತತ್ಥ ಅಪೂಜೇಸುಂ, ಮಂಸೇನ ಚ ಫಲೇನ ಚ.

ಯದಾ ಚ ಸರಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಮೋರೋ ಬಾವೇರುಮಾಗಮಾ;

ಅಥ ಲಾಭೋ ಚ ಸಕ್ಕಾರೋ, ವಾಯಸಸ್ಸ ಅಹಾಯಥ.

ಯಾವ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಪಭಙ್ಕರೋ;

ತಾವ ಅಞ್ಞೇ ಅಪೂಜೇಸುಂ, ಪುಥೂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ.

ಯದಾ ಚ ಸರಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಮದೇಸಯಿ;

ಅಥ ಲಾಭೋ ಚ ಸಕ್ಕಾರೋ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅಹಾಯಥಾ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೪.೧೫೩-೧೫೬);

ತೇ ಏವಂ ಪಹೀನಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾ ರತ್ತಿಂ ಏಕದ್ವಙ್ಗುಲಮತ್ತಂ ಓಭಾಸೇತ್ವಾಪಿ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ ಖಜ್ಜೋಪನಕಾ ವಿಯ ಹತಪ್ಪಭಾ ಅಹೇಸುಂ.

ಯಥಾ ಹಿ ಖಜ್ಜೋಪನಕಾ, ಕಾಳಪಕ್ಖಮ್ಹಿ ರತ್ತಿಯಾ;

ನಿದಸ್ಸಯನ್ತಿ ಓಭಾಸಂ, ಏತೇಸಂ ವಿಸಯೋ ಹಿ ಸೋ.

ಯದಾ ಚ ರಸ್ಮಿಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಬ್ಭುದೇತಿ ಪಭಙ್ಕರೋ;

ಅಥ ಖಜ್ಜುಪಸಙ್ಘಾನಂ, ಪಭಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ.

ಏವಂ ಖಜ್ಜುಪಸದಿಸಾ, ತಿತ್ಥಿಯಾಪಿ ಪುಥೂ ಇಧ;

ಕಾಳಪಕ್ಖೂಪಮೇ ಲೋಕೇ, ದೀಪಯನ್ತಿ ಸಕಂ ಗುಣಂ.

ಯದಾ ಚ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಉದೇತಿ ಅಮಿತಪ್ಪಭೋ;

ನಿಪ್ಪಭಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೂರಿಯೇ ಖಜ್ಜುಪಕಾ ಯಥಾತಿ.

ತೇ ಏವಂ ನಿಪ್ಪಭಾ ಹುತ್ವಾ ಕಚ್ಛುಪಿಳಕಾದೀಹಿ ಕಿಣ್ಣಸರೀರಾ ಪರಮಪಾರಿಜುಞ್ಞಪತ್ತಾ ಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಯೇನ ಧಮ್ಮೋ ಯೇನ ಸಙ್ಘೋ ಯೇನ ಚ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸನ್ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ತೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತರವೀಥಿಯಮ್ಪಿ ಸಿಙ್ಘಾಟಕೇಪಿ ಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಸಭಾಯಮ್ಪಿ ಠತ್ವಾ ಪರಿದೇವನ್ತಿ –

‘‘ಕಿಂ ಭೋ ಸಮಣೋಯೇವ ಗೋತಮೋ ಸಮಣೋ, ಮಯಂ ಅಸ್ಸಮಣಾ; ಸಮಣಸ್ಸೇವ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ಸಮಣಾ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಾವಕಾ ಅಸ್ಸಮಣಾ? ಸಮಣಸ್ಸೇವ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಾನಞ್ಚಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ, ನ ಅಮ್ಹಾಕಂ, ಸಾವಕಾನಞ್ಚ ನೋ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ? ನನು ಸಮಣೋಪಿ ಗೋತಮೋ ಸಮಣೋ, ಮಯಮ್ಪಿ ಸಮಣಾ. ಸಮಣಸ್ಸಪಿ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ಸಮಣಾ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಸಾವಕಾ ಸಮಣಾ. ಸಮಣಸ್ಸಪಿ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಾನಞ್ಚಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಸಾವಕಾನಞ್ಚ ನೋ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಞ್ಚೇವ? ಸಮಣಸ್ಸಪಿ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಾನಞ್ಚಸ್ಸ ದೇಥ ಕರೋಥ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಸಾವಕಾನಞ್ಚ ನೋ ದೇಥ ಸಕ್ಕರೋಥ? ನನು ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಪುರಿಮಾನಿ ದಿವಸಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಮಯಂ ಪನ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ವಿರವನ್ತಿ. ಅಥ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಉಪಾಸಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ತೇಸಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸುಂ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾ ಭನ್ತೇ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವಾ – ‘‘ಮಾ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವಚನೇನ ‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಮಣೋ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ಸಞ್ಞಿನೋ ಅಹುವತ್ಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯೇಸು ಸಮಣಭಾವಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಇಧೇವ ಚ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಾಸನೇ. ಅಯಂ ಪನ ನಿಯಮೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದುತಿಯಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಸಮಣಾ ಇಧೇವ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ. ಸಮಣೋತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಠಮೋ ಸಮಣೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ, ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಠಮೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧).

ದುತಿಯೋತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕತಮೋ ಚ? ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ. ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ, ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ. ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ.

ತತಿಯೋತಿ ಅನಾಗಾಮೀ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತತಿಯೋ ಸಮಣೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಓಪಪಾತಿಕೋ ಹೋತಿ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ. ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತತಿಯೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ.

ಚತುತ್ಥೋತಿ ಅರಹಾ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತುತ್ಥೋ ಸಮಣೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತುತ್ಥೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಚತ್ತಾರೋ ಫಲಟ್ಠಕಸಮಣಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ಸುಞ್ಞಾತಿ ರಿತ್ತಾ ತುಚ್ಛಾ. ಪರಪ್ಪವಾದಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ, ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ, ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ, ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಆಗತಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ. ಇತೋ ಬಾಹಿರಾನಂ ಪರೇಸಂ ವಾದಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ನಾಮ. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಫಲಟ್ಠಕಸಮಣೇಹಿ ಸುಞ್ಞಾ, ನ ಹಿ ತೇ ಏತ್ಥ ಸನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಏತೇಹೇವ ಸುಞ್ಞಾ, ಚತೂಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗಟ್ಠಕಸಮಣೇಹಿಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೇಹಿಪೀತಿ ದ್ವಾದಸಹಿಪಿ ಸಮಣೇಹಿ ಸುಞ್ಞಾ ಏವ. ಇಮಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವತಾ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಏಕೂನತಿಂಸೋ ವಯಸಾ ಸುಭದ್ದ,

ಯಂ ಪಬ್ಬಜಿಂ ಕಿಂ ಕುಸಲಾನುಏಸೀ;

ವಸ್ಸಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸ ಸಮಾಧಿಕಾನಿ,

ಯತೋ ಅಹಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸುಭದ್ದ;

ಞಾಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದೇಸವತ್ತೀ,

ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮಣೋಪಿ ನತ್ಥಿ.

‘‘ದುತಿಯೋಪಿ ಸಮಣೋ ನತ್ಥಿ, ತತಿಯೋಪಿ ಸಮಣೋ ನತ್ಥಿ, ಚತುತ್ಥೋಪಿ ಸಮಣೋ ನತ್ಥಿ. ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪).

ಏತ್ಥ ಹಿ ಪದೇಸವತ್ತೀತಿ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಮಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಂ ಫಲಟ್ಠನ್ತಿ ತಯೋಪಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಮಣೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ. ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಂ ಫಲಟ್ಠನ್ತಿ ತಯೋಪಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ದುತಿಯೋಪಿ ಸಮಣೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ. ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ? ಅಖೇತ್ತತಾಯ. ಯಥಾ ಹಿ ನ ಆರಗ್ಗೇ ಸಾಸಪೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಅಗ್ಗಿ ಜಲತಿ, ನ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಬೀಜಾನಿ ರುಹನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಬಾಹಿರೇಸು ತಿತ್ಥಾಯತನೇಸು ನ ಇಮೇ ಸಮಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪನ ಸಾಸನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಖೇತ್ತತಾಯ. ತೇಸಂ ಅಖೇತ್ತತಾ ಚ ಖೇತ್ತತಾ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಚ ಭಾವತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಖೋ, ಸುಭದ್ದ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸಮಣೋಪಿ ತತ್ಥ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ದುತಿಯೋಪಿ ತತ್ಥ ಸಮಣೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತತಿಯೋಪಿ ತತ್ಥ ಸಮಣೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಚತುತ್ಥೋಪಿ ತತ್ಥ ಸಮಣೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಸುಭದ್ದ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸಮಣೋಪಿ ತತ್ಥ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ದುತಿಯೋಪಿ ತತ್ಥ…ಪೇ…. ಚತುತ್ಥೋಪಿ ತತ್ಥ ಸಮಣೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖೋ, ಸುಭದ್ದ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಇಧೇವ, ಸುಭದ್ದ, ಸಮಣೋ, ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಇಧ ತತಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಇಧ ಚತುತ್ಥೋ ಸಮಣೋ, ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪).

ಏವಂ ಯಸ್ಮಾ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ ಅಖೇತ್ತಂ, ಸಾಸನಂ ಖೇತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸುರತ್ತಹತ್ಥಪಾದೋ ಸೂರಕೇಸರಕೋ ಸೀಹೋ ಮಿಗರಾಜಾ ನ ಸುಸಾನೇ ವಾ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟೇ ವಾ ಪಟಿವಸತಿ, ತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸವಿತ್ಥತಂ ಪನ ಹಿಮವನ್ತಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಮಣಿಗುಹಾಯಂಯೇವ ಪಟಿವಸತಿ. ಯಥಾ ಚ ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಗರಾಜಾ ನ ಗೋಚರಿಯಹತ್ಥಿಕುಲಾದೀಸು ನವಸು ನಾಗಕುಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಛದ್ದನ್ತಕುಲೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ಚ ವಲಾಹಕೋ ಅಸ್ಸರಾಜಾ ನ ಗದ್ರಭಕುಲೇ ವಾ ಘೋಟಕಕುಲೇ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಿನ್ಧುಯಾ ತೀರೇ ಪನ ಸಿನ್ಧವಕುಲೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ಚ ಸಬ್ಬಕಾಮದದಂ ಮನೋಹರಂ ಮಣಿರತನಂ ನ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟೇ ವಾ ಪಂಸುಪಬ್ಬತಾದೀಸು ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೇಪುಲ್ಲಪಬ್ಬತಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ಚ ತಿಮಿರಪಿಙ್ಗಲೋ ಮಚ್ಛರಾಜಾ ನ ಖುದ್ದಕಪೋಕ್ಖರಣೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚತುರಾಸೀತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸಗಮ್ಭೀರೇ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ಚ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಿಕೋ ಸುಪಣ್ಣರಾಜಾ ನ ಗಾಮದ್ವಾರೇ ಏರಣ್ಡವನಾದೀಸು ಪಟಿವಸತಿ, ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪನ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಸಿಮ್ಬಲಿದಹವನೇಯೇವ ಪಟಿವಸತಿ. ಯಥಾ ಚ ಧತರಟ್ಠೋ ಸುವಣ್ಣಹಂಸೋ ನ ಗಾಮದ್ವಾರೇ ಆವಾಟಕಾದೀಸು ಪಟಿವಸತಿ, ನವುತಿಹಂಸಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕೂಟಪಬ್ಬತೇಯೇವ ಪಟಿವಸತಿ. ಯಥಾ ಚ ಚತುದ್ದೀಪಿಸ್ಸರೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ ನ ನೀಚಕುಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಜಾತಿಖತ್ತಿಯಕುಲೇಯೇವ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಮೇವ ಇಮೇಸು ಸಮಣೇಸು ಏಕಸಮಣೋಪಿ ನ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪನ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಹಿ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ.

ಸಮ್ಮಾ ಸೀಹನಾದಂ ನದಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾತಿ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ಕಾರಣೇನ. ಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ಅಭೀತನಾದಂ ಅಪ್ಪಟಿನಾದಂ. ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಮಣಾನಂ ಇಧೇವ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಅಯಂ ನಾದೋ ಸೇಟ್ಠನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಉತ್ತಮನಾದೋ. ‘‘ಇಮೇ ಸಮಣಾ ಇಧೇವ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞತೋ ಭಯಂ ವಾ ಆಸಙ್ಕಾ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಭೀತನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಸಾಸನೇ ಇಮೇ ಸಮಣಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪೂರಣಾದೀಸು ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅಯಂ ನಾದೋ ಅಪ್ಪಟಿನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ಅಭೀತನಾದಂ ಅಪ್ಪಟಿನಾದ’’ನ್ತಿ.

೧೪೦. ಠಾನಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಖೋ ಪನ ಕಾರಣಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಯಂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ. ಏತ್ಥ ಚ ತಿತ್ಥಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ತಿತ್ಥಕರೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ತಿತ್ಥಂನಾಮ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ತರನ್ತಿ ಉಪ್ಪಲವನ್ತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಿತ್ಥನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತಾಸಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ ತಿತ್ಥಕರೋ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾತಿ ಗಿಹಿಬನ್ಧನಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಾ. ಅಸ್ಸಾಸೋತಿ ಅವಸ್ಸಯೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ. ಬಲನ್ತಿ ಥಾಮೋ. ಯೇನ ತುಮ್ಹೇತಿ ಯೇನ ಅಸ್ಸಾಸೇನ ವಾ ಬಲೇನ ವಾ ಏವಂ ವದೇಥ.

ಅತ್ಥಿ ಖೋ ನೋ, ಆವುಸೋ, ತೇನ ಭಗವತಾ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಅರಹತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತೇನ ಭಗವತಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಂ ಜಾನತಾ, ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಂ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಾ. ಅಪಿಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹಿ ಜಾನತಾ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ. ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಛಹಿ ವಾ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಜಾನನಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಸಯಾತೀತಾನಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತಾನಿ ವಾಪಿ ರೂಪಾನಿ ಅತಿವಿಸುದ್ಧೇನ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ. ಅತ್ತಹಿತಸಾಧಿಕಾಯ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಾಯ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತಾ, ಪರಹಿತಸಾಧಿಕಾಯ ಕರುಣಾಪದಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಾ. ಅರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ ಚ ಅರಹತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ. ಅನ್ತರಾಯಿಕಧಮ್ಮೇ ವಾ ಜಾನತಾ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸತಾ. ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಾತಿ, ಏವಂ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಸೇನ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಥೋಮಿತೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಕ್ಖಾತಾ, ಯೇ ಮಯಂ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನಾ ಏವಂ ವದೇಮ, ನ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಕಾಯಬಲನ್ತಿ.

ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋತಿ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪ್ಪಸಾದೋ. ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋತಿ ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಧಮ್ಮಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪ್ಪಸಾದೋ. ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾತಿ ಅರಿಯಕನ್ತೇಸು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾ. ಅರಿಯಕನ್ತಸೀಲಾನಿ ನಾಮ ಪಞ್ಚಸೀಲಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಭವನ್ತರಗತೋಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಸಾವಕಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋಪಿ ನ ವೀತಿಕ್ಕಮತಿ. ಸಚೇಪಿ ಹಿ ನಂ ಕೋಚಿ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಇಮಂ ಸಕಲಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಹೀ’’ತಿ, ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಯಂ ಸೋ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಕರೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಅರಿಯಾನಂ ಸೀಲಾನಿ ಕನ್ತಾನಿ ಪಿಯಾನಿ ಮನಾಪಾನಿ. ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾ’’ತಿ.

ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ ಖೋ ಪನಾತಿ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖುನೀ ಸಿಕ್ಖಮಾನಾ ಸಾಮಣೇರೋ ಸಾಮಣೇರೀ ಉಪಾಸಕೋ ಉಪಾಸಿಕಾತಿ ಏತೇ ಸತ್ತ ಸಹಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ. ಏತೇಸು ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಧಮ್ಮಂ ಚರತಿ ಸಮಾನಸಿಕ್ಖತಾಯ. ತಥಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ…ಪೇ… ಉಪಾಸಿಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾಹಿ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸೋತಾಪನ್ನೇಹಿ, ಸಕದಾಗಾಮೀ…ಪೇ… ಅನಾಗಾಮೀಹಿ ಸಹಧಮ್ಮಂ ಚರತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅರಿಯಸಾವಕಾಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನಮ್ಹಿ ವಿವಾದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಏಕಧಮ್ಮಚಾರಿತಾಯ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ. ಇಮಿನಾ, ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಙ್ಘಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪ್ಪಸಾದೋ ಕಥಿತೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ಇಮೇ ಖೋ ನೋ, ಆವುಸೋತಿ, ಆವುಸೋ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ತೇನ ಭಗವತಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಚೇವ ಬಲಞ್ಚಾತಿ ಅಕ್ಖಾತಾ, ಯೇ ಮಯಂ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನಾ ಏವಂ ವದೇಮ.

೧೪೧. ಯೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪೂರಣಕಸ್ಸಪಾದಿಕೇ ಛ ಸತ್ಥಾರೋ ಅಪದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಇದಾನಿ ಸಾಸನೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾದೀಸು ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ’’ತಿ ಗೇಹಸಿತಪೇಮಂ ಹೋತಿ. ಏವರೂಪಂ ಪೇಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ನಾಮ ನ ಏಕಸ್ಸ, ನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಏಕೋವ ಸತ್ಥಾ, ತಸ್ಮಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ’ ತಿ ಏಕಪದೇನೇವ ಸತ್ಥಾರಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಿನಾವ ಪದೇನ ವಿರುದ್ಧಾ ಪರಾಜಿತಾ’’ತಿ. ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಯಥಾ ಇದಾನಿ ಸಾಸನೇ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ದೀಘನಿಕಾಯೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ’’ತಿ ಮಮಾಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಗೇಹಸಿತಪೇಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ. ಸೀಲೇಸೂತಿ ಅಜಸೀಲಗೋಸೀಲಮೇಣ್ಡಕಸೀಲಕುಕ್ಕುರಸೀಲಾದೀಸು. ಇಧ ನೋ ಆವುಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಪಸಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ. ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋತಿ ಕೋ ಅಧಿಕಪ್ಪಯೋಗೋ. ಯದಿದನ್ತಿ ಯಮಿದಂ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚೇವ ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ನಾನಾಕರಣಂ ವದೇಯ್ಯಾಥ. ತಂ ಕಿಂ ನಾಮ? ತುಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಹಿ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಪಸಾದೋ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ. ನನು ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಸಾದೇ ತುಮ್ಹೇ ಚ ಅಮ್ಹೇ ಚ ದ್ವೇಧಾ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ಏಕಸದಿಸಾತಿ ವಾಚಾಯ ಸಮಧುರಾ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು.

ಅಥ ನೇಸಂ ತಂ ಸಮಧುರತಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ಭಗವಾ ಏವಂ ವಾದಿನೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏಕಾ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಯಾ ತಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾ ನಿಟ್ಠಾ, ಕಿಂ ಸಾ ಏಕಾ, ಉದಾಹು ಪುಥೂತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಥಾತಿ ವದತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ನಿಟ್ಠಂ ಅಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ನಿಟ್ಠಾ, ಮಹಾತಾಪಸಾನಂ ಆಭಸ್ಸರಾ, ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ, ಆಜೀವಕಾನಂ ‘‘ಅನನ್ತಮಾನಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ನಿಟ್ಠಾ. ಸಬ್ಬೇವ ಚೇತೇ ಅರಹತ್ತಮೇವ ನಿಟ್ಠಾತಿ ವದನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದೀನಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಏಕಮೇವ ನಿಟ್ಠಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಕರಮಾನಾತಿಆದಿಮಾಹ.

ಇದಾನಿ ಭಿಕ್ಖೂನಮ್ಪಿ ಏಕಾ ನಿಟ್ಠಾ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಮ್ಪಿ ಏಕಾ ನಿಟ್ಠಾತಿ ದ್ವೀಸು ಅಟ್ಟಕಾರಕೇಸು ವಿಯ ಠಿತೇಸು ಭಗವಾ ಅನುಯೋಗವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಾ ಪನಾವುಸೋ, ನಿಟ್ಠಾ ಸರಾಗಸ್ಸ, ಉದಾಹು ವೀತರಾಗಸ್ಸಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ರಾಗರತ್ತಾದೀನಂ ನಿಟ್ಠಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಇಮಂ ದೋಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ‘‘ವೀತರಾಗಸ್ಸ ಆವುಸೋ ಸಾ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ.

ತತ್ಥ ವಿದ್ದಸುನೋತಿ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ. ಅನುರುದ್ಧಪಟಿವಿರುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ರಾಗೇನ ಅನುರುದ್ಧಸ್ಸ ಕೋಧೇನ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಸ್ಸ. ಪಪಞ್ಚಾರಾಮಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚರತಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ಆರಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆರಾಮೋ. ಪಪಞ್ಚೋ ಆರಾಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಪಞ್ಚಾರಾಮೋ. ಪಪಞ್ಚೇ ರತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಪಞ್ಚರತಿ. ಪಪಞ್ಚೋತಿ ಚ ಮತ್ತಪಮತ್ತಾಕಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇಧ ಪನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸರಾಗಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಏಕೋವ ಕಿಲೇಸೋ ಆಗತೋ. ತಸ್ಸ ಆಕಾರತೋ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸರಾಗಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗವಸೇನ ಗಹಿತೋ. ಸತಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಭವತಣ್ಹಾವಸೇನ. ಸಉಪಾದಾನಸ್ಸಾತಿ ಗಹಣವಸೇನ. ಅನುರುದ್ಧಪಟಿವಿರುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಯುಗಳವಸೇನ. ಪಪಞ್ಚಾರಾಮಸ್ಸಾತಿ ಪಪಞ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ. ಸರಾಗಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಅಕುಸಲಮೂಲವಸೇನ ಗಹಿತೋ. ಸತಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನದಸ್ಸನವಸೇನ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ. ಥೇರೋ ಪನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವಿದ್ಧಂಸೇಥ? ಏಕೋಯೇವ ಹಿ ಅಯಂ ಲೋಭೋ ರಜ್ಜನವಸೇನ ರಾಗೋತಿ ವುತ್ತೋ. ತಣ್ಹಾಕರಣವಸೇನ ತಣ್ಹಾ. ಗಹಣಟ್ಠೇನ ಉಪಾದಾನಂ. ಯುಗಳವಸೇನ ಅನುರೋಧಪಟಿವಿರೋಧೋ. ಪಪಞ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಪಪಞ್ಚೋ’’ತಿ.

೧೪೨. ಇದಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮೂಲಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಿವಾದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದ್ವೇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ವಿಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ಭವದಿಟ್ಠಿಂ ಅಲ್ಲೀನಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ಅಲ್ಲೀನಾ. ಉಪಗತಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನೇವ ಉಪಗತಾ. ಅಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನೇವ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ. ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ ತೇ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ – ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಅನ್ಧಬಾಲಾ ನ ಜಾನಾಥ, ಸಸ್ಸತೋ ಅಯಂ ಲೋಕೋ, ನಾಯಂ ಲೋಕೋ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ ನಿಚ್ಚಂ ಕಲಹಭಣ್ಡನಪಸುತಾ ವಿಹರನ್ತಿ. ದುತಿಯವಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಸಮುದಯಞ್ಚಾತಿಆದೀಸು ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಮುದಯಾ ಖಣಿಕಸಮುದಯೋ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯೋ ಚ. ಖಣಿಕಸಮುದಯೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯೋ ಅಟ್ಠ ಠಾನಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ, ಫಸ್ಸೋಪಿ, ಸಞ್ಞಾಪಿ, ವಿತಕ್ಕೋಪಿ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ, ಪಾಪಮಿತ್ತೋಪಿ, ಪರತೋಘೋಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಖನ್ಧಾ ಹೇತು ಖನ್ಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ಏವಂ ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ಅವಿಜ್ಜಾ… ಫಸ್ಸೋ… ಸಞ್ಞಾ… ವಿತಕ್ಕೋ… ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ… ಪಾಪಮಿತ್ತೋ… ಪರತೋಘೋಸೋ ಹೇತು, ಪರತೋಘೋಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ಏವಂ ಪರತೋಘೋಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ’’ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೪). ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಪಿ ದ್ವೇಯೇವ ಖಣಿಕತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಚ. ಖಣಿಕತ್ಥಙ್ಗಮೋ ನಾಮ ಖಯೋ ವಯೋ ಭೇದೋ ಪರಿಭೇದೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಅನ್ತರಧಾನಂ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥಙ್ಗಮೋ ನಾಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ವುತ್ತೋ.

ಅಸ್ಸಾದನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ಆನಿಸಂಸಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಂದಿಟ್ಠಿಕೋ ಸತ್ಥಾ ಹೋತಿ, ತಂದಿಟ್ಠಿಕಾ ಸಾವಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಂದಿಟ್ಠಿಕಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಸಾವಕಾ ಸಕ್ಕರೋನ್ತಿ, ಗರುಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಮಾನೇನ್ತಿ, ಪೂಜೇನ್ತಿ, ಲಭನ್ತಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಂ. ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ. ಆದೀನವನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಮೂಲಕಂ ಉಪದ್ದವಂ. ಸೋ ವಗ್ಗುಲಿವತಂ ಉಕ್ಕುಟಿಕಪ್ಪಧಾನಂ ಕಣ್ಟಕಾಪಸ್ಸಯತಾ ಪಞ್ಚಾತಪತಪ್ಪನಂ ಸಾನುಪಪಾತಪತನಂ ಕೇಸಮಸ್ಸುಲುಞ್ಚನಂ ಅಪ್ಪೋಣಕಂ ಝಾನನ್ತಿಆದೀನಂ ವಸೇನಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನನ್ತೀತಿ ಯೇ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾಸಭಾವಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ. ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾತಿ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ಏತೇಸಂ ನಿಟ್ಠಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾತಿ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ಏತೇಸಂ ನಿಟ್ಠಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಟ್ಟಕಾರಕಾನಂ ಅಟ್ಟಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಸಾಸನಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಿಟ್ಠಾಯ ಅತ್ಥಿತಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತಿ.

೧೪೩. ಇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಚ್ಛೇದನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪಾದಾನಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾಯೇವ.

ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಪರಿಞ್ಞಾವಾದಾ ಪಟಿಜಾನಮಾನಾತಿ ಮಯಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ವದಾಮಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನಮಾನಾ. ನ ಸಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಸಮ್ಮಾ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಮತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಮತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸಾಪಿ. ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತೇಸಂ ಪನ ಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿಯೇವ, ಛನ್ನವುತಿ ಪಾಸಣ್ಡಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಕಾಮಾ ಖೋ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ಥುಪಟಿಸೇವನಂ ಕಾಮಂ ಕಪ್ಪತೀತಿ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಯೇ ಪನ ಸೇವನ್ತಿ, ತೇ ಥೇಯ್ಯೇನ ಸೇವನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಚರನ್ತಿ. ‘‘ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ ವತೇನ ಸುದ್ಧಿ, ಭಾವನಾಯ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಅತ್ತುಪಲದ್ಧಿಂ ನ ಪಜಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ, ನ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ, ನ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ತಂ ಅಪಞ್ಞಾಪನಂ ಏತೇಸಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಇಮಾನಿ ಹಿ ತೇ ಭೋನ್ತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಭೋನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಕಾರಣಾನಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪರಿಞ್ಞಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಕಾರಣಂ ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚೇವ ಸೀಲಬ್ಬತಞ್ಚ ‘‘ಏತಂ ಪಹಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಜಾನನ್ತಿ. ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪರತೋ ದ್ವೇ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಯೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಯೇ ಪನ ‘‘ನ ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ, ನ ವತೇನ ಸುದ್ಧಿ, ನ ಭಾವನಾಯ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪನ ಏಕೋಪಿ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋಪಿ ಹಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇ ಪಾಣಿನಾ ಪರಿಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚರಮಾನಾಪಿ ಚ ತಿತ್ಥಿಯಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಅತ್ತವಾದಂ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪತನ್ತಿ. ಪಥವಿಜಿಗುಚ್ಛನಸಸಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಏತೇ.

ತತ್ಥಾಯಂ ಅತ್ಥಸಲ್ಲಾಪಿಕಾ ಉಪಮಾ – ಪಥವೀ ಕಿರ ಸಸಕಂ ಆಹ – ‘‘ಭೋ ಸಸಕಾ’’ತಿ. ಸಸಕೋ ಆಹ – ‘‘ಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಮಮೇವ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥೇ ಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಮಂ ನ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ. ‘‘ಸುಟ್ಠು ತಯಾ ಅಹಂ ದಿಟ್ಠೋ, ಮಯಾ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಅಙ್ಗುಲಗ್ಗೇಹಿ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠಉದಕಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ, ಕರೀಸಂ ಕತಕಫಲಮತ್ತಂ. ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀಹಿ ಪನ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಂ, ಪಸ್ಸಾವೋಪಿ ನೇಸಂ ಘಟಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಉಚ್ಚಾರೋಪಿ ಪಚ್ಛಿಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಅಲಂ ಮಯ್ಹಂ ತಯಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪತಿತೋ. ತತೋ ನಂ ಪಥವೀ ಆಹ – ‘‘ಅರೇ ದೂರಂ ಗತೋಪಿ ನನು ಮಯ್ಹಂ ಉಪರಿಯೇವ ಪತಿತೋಸೀ’’ತಿ. ಸೋ ಪುನ ತಂ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪತಿತೋ, ಏವಂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಪತಮಾನೋ ಸಸಕೋ ಪಥವಿಂ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಏವಮೇವಂ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಸಬ್ಬೂಪಾದಾನಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂಯೇವ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಅತ್ತವಾದಂ ಪನ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪತನ್ತೀತಿ.

ಏವಂ ಯಂ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಚ್ಛೇದವಾದಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಸಾದಪಚ್ಛೇದವಾದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮವಿನಯೇತಿ ಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ವಿನಯೇ ಚ, ಉಭಯೇನಪಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯೋ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ ಸೋ ನ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಮ್ಹಿ ಹಿ ಸತ್ಥಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಹೋಪಿ ಹೋತಿ, ಬ್ಯಗ್ಘೋಪಿ ಹೋತಿ, ದೀಪಿಪಿ ಅಚ್ಛೋಪಿ ತರಚ್ಛೋಪಿ. ಸಾವಕಾ ಪನಸ್ಸ ಮಿಗಾಪಿ ಸೂಕರಾಪಿ ಪಸದಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಮಯ್ಹಂ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ’’ತಿ ಖನ್ತಿಂ ವಾ ಮೇತ್ತಂ ವಾ ಅನುದ್ದಯಂ ವಾ ಅಕತ್ವಾ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಪತಿತ್ವಾ ಲೋಹಿತಂ ಪಿವತಿ, ಥೂಲಥೂಲಮಂಸಾನಿಪಿ ಖಾದತಿ. ಸತ್ಥಾ ವಾ ಪನ ಬಿಳಾರೋ ಹೋತಿ, ಸಾವಕಾ ಕುಕ್ಕುಟಾ ವಾ ಮೂಸಿಕಾ ವಾ. ಅಥ ನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಅಕತ್ವಾ ಖಾದತಿ. ಅಥ ವಾ ಸತ್ಥಾ ನಿರಯಪಾಲೋ ಹೋತಿ, ಸಾವಕಾ ನೇರಯಿಕಸತ್ತಾ. ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಮಯ್ಹಂ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ’’ತಿ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿವಿಧಾ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾ ಕರೋತಿ, ಆದಿತ್ತೇಪಿ ರಥೇ ಯೋಜೇತಿ, ಅಙ್ಗಾರಪಬ್ಬತಮ್ಪಿ ಆರೋಪೇತಿ, ಲೋಹಕುಮ್ಭಿಯಮ್ಪಿ ಖಿಪತಿ, ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಜೇತಿ. ಸಾವಕಾ ವಾ ಪನ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಹಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸತ್ಥಾ ಮಿಗಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ. ತೇ ‘‘ಇಮಂ ಮಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹಿಮ್ಹಾ, ಸತ್ಥಾ ನೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖನ್ತಿಂ ವಾ ಮೇತ್ತಂ ವಾ ಅನುದ್ದಯಂ ವಾ ಅಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ. ಏವಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಯೋ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ, ಸೋ ನ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಹೋತಿ, ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಪಚ್ಛಾ ವಿನಸ್ಸತಿಯೇವ.

ಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ ನಾಮ, ಉಗ್ಗಹಿತಪರಿಯಾಪುಟ – ಧಾರಿತವಾಚಿತ್ತಮತ್ತಕೇ ತನ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಮೋಕ್ಖೋ ಪನೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏತ್ಥ ಪಸಾದೋ, ಸೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಟ್ಟಮೇವ ಗಮ್ಭೀರಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಾಸನಸ್ಮಿಂ ಅಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಅಸಭಾವತೋ ಅಕ್ಖಾಯತಿ.

ಯಾ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾತಿ ಯಾಪಿ ಚ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಅಜಸೀಲಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾ, ಸಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ವಟ್ಟಮೋಕ್ಖಂ ಭವನಿಸ್ಸರಣಂ ನ ಸಮ್ಪಾಪೇತಿ, ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಪನ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಆವಹತಿ, ವಿಪಚ್ಚಮಾನಾ ನಿರಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ನ ಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಅಕ್ಖಾಯತಿ. ಯಾ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸೂತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಯೇ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ, ತೇಸು ಯಸ್ಮಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಹಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ಮಿಗಾದಯೋ, ತತ್ಥ ಸೀಹಾದಿಭೂತಾ ‘‘ಇಮೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಮಿಗಾದಿಭೂತೇಸು ಖನ್ತಿಆದೀನಿ ಅಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನೇಸಂ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸು ಪಿಯಮನಾಪತಾಪಿ ಅಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಅಕ್ಖಾಯತಿ.

ಇದಂ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾರಣಭೇದಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಏವಞ್ಹೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹೋತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಂಖೇಪತ್ಥೋ – ಏವಞ್ಹೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹೋತಿ, ಯಂ ಮಯಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೋ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ ಸೋ ನ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಅಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ, ತಂ ಏವಮೇವ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಪಸಾದಾದಯೋ ದುರಕ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ …ಪೇ… ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತೇತಿ, ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾ ತನ್ತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತತ್ಥ ದುರಕ್ಖಾತೇತಿ ದುಕ್ಕಥಿತೇ, ದುಕ್ಖಥಿತತ್ತಾಯೇವ ದುಪ್ಪವೇದಿತೇ. ಸೋ ಪನೇಸ ಯಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಫಲತ್ಥಾಯ ನ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ. ರಾಗಾದೀನಂ ಉಪಸಮಾಯ ಅಸಂವತ್ತನತೋ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೋ. ನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾ ಪವೇದಿತೋತಿ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೇ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೇ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತೇ. ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವಾ ತಿತ್ಥಿಯೇಸು ಪಸಾದೋ ಸುರಾಪೀತಸಿಙ್ಗಾಲೇ ಪಸಾದೋ ವಿಯ ನಿರತ್ಥಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏಕೋ ಕಿರ ಕಾಳಸಿಙ್ಗಾಲೋ ರತ್ತಿಂ ನಗರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ಸುರಾಜಲ್ಲಿಕಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಪುನ್ನಾಗವನೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗನ್ತುಂ, ಬಹೂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವೇರಿನೋ, ಏಕಂ ವಞ್ಚೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಏಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಇಮಂ ವಞ್ಚೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ‘‘ಅಯ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ ಆಹ. ಕೋ ಏಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪಕ್ಕೋಸತೀತಿ. ‘‘ಅಹಂ, ಸಾಮೀ, ಇತೋ ತಾವ ಏಹೀತಿ. ಕಿಂ ಭೋತಿ? ಮಂ ಬಹಿಗಾಮಂ ನೇಹಿ, ಅಹಂ ತೇ ದ್ವೇ ಕಹಾಪಣಸತಾನಿ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಸೋಪಿ ನಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಪಾದೇಸು ಗಣ್ಹಿ. ಅರೇ ಬಾಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ನ ಮಯ್ಹಂ ಕಹಾಪಣಾ ಛಡ್ಡಿತಕಾ ಅತ್ಥಿ, ದುಲ್ಲಭಾ ಕಹಾಪಣಾ, ಸಾಧುಕಂ ಮಂ ಗಣ್ಹಾಹೀತಿ. ಕಥಂ ಭೋ ಗಣ್ಹಾಮೀತಿ? ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೇನ ಗಣ್ಠಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಂಸೇ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾಹೀತಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಂ ತಥಾ ಗಹೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರಸಮೀಪಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಏತ್ಥ ಓತಾರೇಮೀತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಕತರಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಏತನ್ತಿ? ಮಹಾದ್ವಾರಂ ಏತನ್ತಿ. ಅರೇ ಬಾಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಿಂ ತವ ಞಾತಕಾ ಅನ್ತರದ್ವಾರೇ ಕಹಾಪಣಂ ಠಪೇನ್ತಿ, ಪರತೋ ಮಂ ಹರಾ’’ತಿ. ಸೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಓತಾರೇಮಿ ಏತ್ಥ ಓತಾರೇಮೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ತಜ್ಜಿತೋ ಖೇಮಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಓತಾರೇಹೀತಿ ವುತ್ತೋ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಸಾಟಕಂ ಗಣ್ಹಿ. ಕಾಳಸಿಙ್ಗಾಲೋ ಆಹ ‘‘ಅಹಂ ತೇ ದ್ವೇ ಕಹಾಪಣಸತಾನಿ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅವೋಚಂ. ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಕಹಾಪಣಾ ಬಹೂ, ನ ದ್ವೇ ಕಹಾಪಣಸತಾನೇವ, ಯಾವ ಅಹಂ ಕಹಾಪಣೇ ಆಹರಾಮಿ, ತಾವ ತ್ವಂ ಸೂರಿಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪುನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಆಹ ‘‘ಅಯ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾ ಇತೋ ಓಲೋಕೇಹಿ, ಸೂರಿಯಮೇವ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಕೇತಕವನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಯಥಾರುಚಿಂ ಪಕ್ಕನ್ತೋ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಸೂರಿಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸೇವ ನಲಾಟತೋ ಚೇವ ಕಚ್ಛೇಹಿ ಚ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚಿಂಸು. ಅಥ ನಂ ರುಕ್ಖದೇವತಾ ಆಹ –

‘‘ಸದ್ದಹಾಸಿ ಸಿಙ್ಗಾಲಸ್ಸ, ಸುರಾಪೀತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ;

ಸಿಪ್ಪಿಕಾನಂ ಸತಂ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಕಂಸಸತಾ ದುವೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೧೧೩);

ಏವಂ ಯಥಾ ಕಾಳಸಿಙ್ಗಾಲೇ ಪಸಾದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ, ಏವಂ ತಿತ್ಥಿಯೇಸುಪೀತಿ.

೧೪೪. ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಪಸಾದಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ತಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಥಾಗತೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಏವರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏವರೂಪೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ವಿನಯೇ ಚ. ಉಭಯೇನಪಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋತಿ ಏವರೂಪೇ ಸಾಸನೇ ಯೋ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ, ಸೋ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಅಕ್ಖಾಯತಿ, ಭವದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ.

ತತ್ರಿಮಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ – ಭಗವಾ ಕಿರ ವೇದಿಯಕಪಬ್ಬತೇ ಇನ್ದಸಾಲಗುಹಾಯಂ ಪಟಿವಸತಿ. ಅಥೇಕೋ ಉಲೂಕಸಕುಣೋ ಭಗವತಿ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸನ್ತೇ ಉಪಡ್ಢಮಗ್ಗಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ಉಪಡ್ಢಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕರೋತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬತಾ ಓರುಯ್ಹ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖೇ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಸೀಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ದಸಬಲಂ ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಭಗವಾ ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಿತಂ ಪಾತ್ವಾಕಾಸಿ. ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿತಸ್ಸ ಪಾತುಕಮ್ಮಾಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ‘‘ಪಸ್ಸಾನನ್ದ, ಇಮಂ ಉಲೂಕಸಕುಣಂ, ಅಯಂ ಮಯಿ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪೇ ದೇವೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ –

ಉಲೂಕಮಣ್ಡಲಕ್ಖಿಕ, ವೇದಿಯಕೇ ಚಿರದೀಘವಾಸಿಕ;

ಸುಖಿತೋಸಿ ತ್ವಂ ಅಯ್ಯ ಕೋಸಿಯ, ಕಾಲುಟ್ಠಿತಂ ಪಸ್ಸಸಿ ಬುದ್ಧವರಂ.

ಮಯಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಅನುತ್ತರೇ;

ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದುಗ್ಗತೇಸೋ ನ ಗಚ್ಛತಿ.

ದೇವಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾನ, ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಚೋದಿತೋ;

ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅನನ್ತಞಾಣೋ, ಸೋಮನಸ್ಸೋತಿ ವಿಸ್ಸುತೋತಿ.

ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಚೇತ್ಥ ರಾಜಗಹನಗರೇ ಸುಮನಮಾಲಾಕಾರವತ್ಥು ಮಹಾಭೇರಿವಾದಕವತ್ಥು ಮೋರಜಿಕವತ್ಥು ವೀಣಾವಾದಕವತ್ಥು ಸಙ್ಖಧಮಕವತ್ಥೂತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ವತ್ಥೂನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ಏವಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಹೋತಿ.

ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಮ್ಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಹೋತಿ. ಸರಮತ್ತೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಣನ್ತಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಾಯಕೋ ಹೋತಿ, ಪರಮತ್ಥೇ ಕಿಂ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಮಣ್ಡೂಕದೇವಪುತ್ತಾದೀನಂ ವತ್ಥುವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಮ್ಹಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಪಿ ಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಹೋತಿ, ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆವಹತಿ. ತತ್ಥ ಛತ್ತಮಾಣವಕವತ್ಥುಸಾಮಣೇರವತ್ಥುಆದೀನಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸೂತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸು ಪಿಯಮನಾಪತಾಪಿ ಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಹೋತಿ, ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆವಹತಿ. ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಮಾನಪೇತವತ್ಥೂಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಖೀರೋದನಮಹಮದಾಸಿಂ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ…

ಫಾಣಿತಂ…ಪೇ… ಉಚ್ಛುಖಣ್ಡಿಕಂ… ತಿಮ್ಬರುಸಕಂ… ಕಕ್ಕಾರಿಕಂ…

ಏಳಾಲುಕಂ… ವಲ್ಲಿಪಕ್ಕಂ… ಫಾರುಸಕಂ… ಹತ್ಥಪತಾಕಂ…

ಸಾಕಮುಟ್ಠಿಂ … ಪುಪ್ಫಕಮುಟ್ಠಿಂ… ಮೂಲಕಂ… ನಿಮ್ಬಮುಟ್ಠಿಂ…

ಅಮ್ಬಿಕಞ್ಜಿಕಂ… ದೋಣಿನಿಮ್ಮಜ್ಜನಿಂ… ಕಾಯಬನ್ಧನಂ…

ಅಂಸಬದ್ಧಕಂ… ಆಯೋಗಪಟ್ಟಂ… ವಿಧೂಪನಂ… ತಾಲವಣ್ಟಂ…

ಮೋರಹತ್ಥಂ… ಛತ್ತಂ… ಉಪಾಹನಂ… ಪೂವಂ ಮೋದಕಂ…

ಸಕ್ಖಲಿಕಂ ಅಹಮದಾಸಿಂ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ…

ತಸ್ಸಾ ಮೇ ಪಸ್ಸ ವಿಮಾನಂ, ಅಚ್ಛರಾ ಕಾಮವಣ್ಣಿನೀಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ (ವಿ. ವ. ೪೦೬).

ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೪೫. ಇದಾನಿ ಯೇಸಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ತಿತ್ಥಿಯಾ ನ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತಥಾಗತೋ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಿಂನಿದಾನಾತಿಆದೀಸು ನಿದಾನಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಕಾರಣವೇವಚನಾನಿ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಫಲಂ ನಿದೇತಿ ಹನ್ದ, ನಂ ಗಣ್ಹಥಾತಿ ಅಪ್ಪೇತಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ನಿದಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತತೋ ಜಾಯತಿ ಸಮುದೇತಿ ಪಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮುದಯೋ, ಜಾತಿ, ಪಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ – ಕಿಂ ನಿದಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂನಿದಾನಾ. ಕೋ ಸಮುದಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂಸಮುದಯಾ. ಕಾ ಜಾತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂಜಾತಿಕಾ. ಕೋ ಪಭವೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂಪಭವಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಸಂ ತಣ್ಹಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ನಿದಾನಞ್ಚೇವ ಸಮುದಯೋ ಚ ಜಾತಿ ಚ ಪಭವೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಣ್ಹಾನಿದಾನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾದಾನಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯಪಿ, ತಣ್ಹಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ವೇದನಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಜಾನಾತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾ ಚಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ.

ಯತೋ ಚ ಖೋತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀನಾ ಹೋತೀತಿ ವಟ್ಟಮೂಲಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ಪಹೀನಾ ಹೋತಿ. ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಪಹೀನತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ನೇವ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ನೇವ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ನ ಉಪೇತಿ, ನ ಸೇಸಾನಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ. ಅನುಪಾದಿಯಂ ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪಾದಾನಂ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಣ್ಹಾಪರಿತಸ್ಸನಾಯ ನ ಪರಿತಸ್ಸತಿ. ಅಪರಿತಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪರಿತಸ್ಸನ್ತೋ ತಣ್ಹಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ. ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಸಯಮೇವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಖೀಣಾ ಜಾತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ವೇಸಾಲಿನಗರವಣ್ಣನಾ

೧೪೬. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವೇಸಾಲಿಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ತಂ ಕಿರ ಅಪರಾಪರಂ ವಿಸಾಲೀಭೂತತಾಯ ‘‘ವೇಸಾಲೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾ – ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಕಿರ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಗಬ್ಭೋ ಸಣ್ಠಾಸಿ. ಸಾ ಞತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ನಿವೇದೇಸಿ. ರಾಜಾ ಗಬ್ಭಪರಿಹಾರಂ ಅದಾಸಿ. ಸಾ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಹರೀಯಮಾನಾ ಗಬ್ಭಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ವಿಜಾಯನಘರಂ ಪಾವಿಸಿ. ಪುಞ್ಞವನ್ತೀನಂ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಗಬ್ಭವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸಾ ಚ ತಾಸಂ ಅಞ್ಞತರಾ, ತೇನ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಅಲತ್ತಕಪಟಲಬನ್ಧುಜೀವಕಪುಪ್ಫಸದಿಸಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ವಿಜಾಯಿ. ತತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ದೇವಿಯೋ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸೇ ಪುತ್ತೇ ವಿಜಾಯನ್ತಿ, ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ಮಂಸಪೇಸಿನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ಪುರತೋ ಮಮ ಅವಣ್ಣೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇನ ಅವಣ್ಣಭಯೇನ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತ್ವಾ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛೇತ್ವಾ ಗಙ್ಗಾಯ ಸೋತೇ ಪಕ್ಖಿಪಾಪೇಸಿ. ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಛಡ್ಡಿತಮತ್ತೇ ದೇವತಾ ಆರಕ್ಖಂ ಸಂವಿದಹಿಂಸು. ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಕೇನ ‘‘ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಪಜಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತ್ವಾ ಬನ್ಧಿಂಸು. ತತೋ ತಂ ಭಾಜನಂ ಊಮಿಭಯಾದೀಹಿ ಅನುಪದ್ದುತಂ ಗಙ್ಗಾಸೋತೇನ ಪಾಯಾಸಿ.

ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ತಾಪಸೋ ಗೋಪಾಲಕಕುಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ವಿಹರತಿ. ಸೋ ಪಾತೋವ ಗಙ್ಗಂ ಓತಿಣ್ಣೋ ತಂ ಭಾಜನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಅಥೇತ್ಥ ತಂ ಅಕ್ಖರಪಟ್ಟಿಕಂ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಲಞ್ಛನಂ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಅದ್ದಸ, ದಿಸ್ವಾನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಗಬ್ಭೋ, ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ದುಗ್ಗನ್ಧಪೂತಿಕಭಾವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಮಂ ನೇತ್ವಾ ಸುದ್ಧೇ ಓಕಾಸೇ ಠಪೇಸಿ. ಅಥ ಅಡ್ಢಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ದ್ವೇ ಮಂಸಪೇಸಿಯೋ ಅಹೇಸುಂ. ತಾಪಸೋ ದಿಸ್ವಾ ಸಾಧುತರಂ ಠಪೇಸಿ. ತತೋ ಪುನ ಅಡ್ಢಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ಮಂಸಪೇಸಿಯಾ ಹತ್ಥಪಾದಸೀಸಾನಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಪಿಳಕಾ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು. ಅಥ ತತೋ ಅಡ್ಢಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಏಕಾ ಮಂಸಪೇಸಿ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸೋ ದಾರಕೋ, ಏಕಾ ದಾರಿಕಾ ಅಹೋಸಿ.

ತೇಸು ತಾಪಸಸ್ಸ ಪುತ್ತಸಿನೇಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕತೋ ಚಸ್ಸ ಖೀರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತತೋ ಪಭುತಿ ಚ ಖೀರಭತ್ತಂ ಅಲಭಿತ್ಥ, ಸೋ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಖೀರಂ ದಾರಕಾನಂ ಮುಖೇ ಆಸಿಞ್ಚತಿ. ತೇಸಂ ಉದರಂ ಯಂ ಯಂ ಪವಿಸತಿ, ತಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಮಣಿಭಾಜನಗತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ನಿಚ್ಛವೀ ಅಹೇಸುಂ. ಅಪರೇ ಆಹು ‘‘ಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ವಿಯ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಲೀನಾ ಛವಿ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ಏವಂ ತೇ ನಿಚ್ಛವಿತಾಯ ವಾ ಲೀನಚ್ಛವಿತಾಯ ವಾ ಲಿಚ್ಛವೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು.

ತಾಪಸೋ ದಾರಕೇ ಪೋಸೇನ್ತೋ ಉಸ್ಸೂರೇ ಗಾಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಪವಿಸತಿ, ಅತಿದಿವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ. ತಸ್ಸ ತಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಞತ್ವಾ ಗೋಪಾಲಕಾ ಆಹಂಸು – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ದಾರಕಪೋಸನಂ ಪಲಿಬೋಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ದಾರಕೇ ದೇಥ, ಮಯಂ ಪೋಸೇಸ್ಸಾಮ, ತುಮ್ಹೇ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ. ತಾಪಸೋ ಸಾಧೂತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿ. ಗೋಪಾಲಕಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಓಕಿರಿತ್ವಾ ಧಜಪಟಾಕಾ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ತೂರಿಯೇಹಿ ವಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಅಸ್ಸಮಂ ಆಗತಾ. ತಾಪಸೋ – ‘‘ಮಹಾಪುಞ್ಞಾ ದಾರಕಾ ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ವಡ್ಢೇಥ, ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆವಾಹವಿವಾಹಂ ಕರೋಥ, ಪಞ್ಚಗೋರಸೇನ ರಾಜಾನಂ ತೋಸೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರಂ ಮಾಪೇಥ, ತತ್ಥ ಕುಮಾರಂ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಾರಕೇ ಅದಾಸಿ. ತೇ ಸಾಧೂತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ದಾರಕೇ ನೇತ್ವಾ ಪೋಸೇಸುಂ.

ದಾರಕಾ ವುದ್ಧಿಮನ್ವಾಯ ಕೀಳನ್ತಾ ವಿವಾದಟ್ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞೇ ಗೋಪಾಲಕದಾರಕೇ ಹತ್ಥೇನಪಿ ಪಾದೇನಪಿ ಪಹರನ್ತಿ. ತೇ ರೋದನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ರೋದಥಾ’’ತಿ ಚ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತಿಕಾ ತಾಪಸಪೋಸಿತಾ ಅಮ್ಹೇ ಅತಿಪಹರನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತೋ ತೇಸಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ ‘‘ಇಮೇ ದಾರಕಾ ಅಞ್ಞೇ ದಾರಕೇ ವಿನಾಸೇನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ, ನ ಇಮೇ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಇಮೇ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ತತೋ ಪಭುತಿ ಕಿರ ಸೋ ಪದೇಸೋ ವಜ್ಜೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯೋಜನಸತಿಕೋ ಪರಿಮಾಣೇನ. ಅಥ ತಂ ಪದೇಸಂ ಗೋಪಾಲಕಾ ರಾಜಾನಂ ತೋಸೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ. ತತ್ಥ ಚ ನಗರಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಂ ಕುಮಾರಂ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಅಕಂಸು. ತಾಯ ಚಸ್ಸ ದಾರಿಕಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಿವಾಹಂ ಕತ್ವಾ ಕತಿಕಂ ಅಕಂಸು ‘‘ಬಾಹಿರಕದಾರಿಕಾ ನ ಆನೇತಬ್ಬಾ, ಇತೋ ದಾರಿಕಾ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ದಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ತೇಸಂ ಪಠಮಸಂವಾಸೇನ ದ್ವೇ ದಾರಕಾ ಜಾತಾ ಧೀತಾ ಚ ಪುತ್ತೋ ಚ. ಏವಂ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಜಾತಾ. ತತೋ ತೇಸಂ ದಾರಕಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಡ್ಢನ್ತಾನಂ ಆರಾಮುಯ್ಯಾನನಿವಾಸಟ್ಠಾನಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಾ ನಗರಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಗಾವುತನ್ತರೇನ ಗಾವುತನ್ತರೇನ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿಂಸು. ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸಾಲೀಕತತ್ತಾ ವೇಸಾಲೀತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇಸಾಲಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೇ ನಗರೇ’’ತಿ.

೦೧. ಬಹಿನಗರೇತಿ ನಗರಸ್ಸ ಬಹಿ, ನ ಅಮ್ಬಪಾಲಿವನಂ ವಿಯ ಅನ್ತೋನಗರಸ್ಮಿಂ. ಅಯಂ ಪನ ಜೀವಕಮ್ಬವನಂ ವಿಯ ನಗರಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ವನಸಣ್ಡೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹಿನಗರೇ’’ತಿ. ಅಪರಪುರೇತಿ ಪುರಸ್ಸ ಅಪರೇ, ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಸೋ ಕಿರ ವನಸಣ್ಡೋ ನಗರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯಂ ಗಾವುತಮತ್ತೇ ಠಾನೇ. ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾ ಭಗವತೋ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮಲೇಣಕುಟಿಮಣ್ಡಪಾದೀನಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸುಂ, ಭಗವಾ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪರಪುರೇ ವನಸಣ್ಡೇ’’ತಿ. ಸುನಕ್ಖತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಲಿಚ್ಛವೀನಂ ಪನ ಪುತ್ತತ್ತಾ ಲಿಚ್ಛವಿಪುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತೋತಿ ವಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ ಗಿಹಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಅಧುನಾಪಕ್ಕನ್ತೋ. ಪರಿಸತೀತಿ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ. ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ತೇ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಾ. ವೇಸಾಲಿಯಞ್ಹಿ ಬಹೂ ಮನುಸ್ಸಾ ರತನತ್ತಯೇ ಪಸನ್ನಾ ಬುದ್ಧಮಾಮಕಾ ಧಮ್ಮಮಾಮಕಾ ಸಙ್ಘಮಾಮಕಾ. ತೇ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಮತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತೇ ತ್ವಂ ಕತ್ಥ ಭಗವನ್ತಂ ಪಾಣಂ ಹನನ್ತಂ ಅದ್ದಸ, ಕತ್ಥ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯನ್ತನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಂ ನ ಜಾನಾಸಿ? ಕಿಂ ದನ್ತಾ ಮೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಾ ಖಾದಸಿ, ಅಹಿನಙ್ಗುಟ್ಠೇ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಾಯಮಸಿ, ಕಕಚದನ್ತೇಸು ಪುಪ್ಫಾವಳಿಕಂ ಕೀಳಿತುಂ ಇಚ್ಛಸಿ? ಮುಖತೋ ತೇ ದನ್ತೇ ಪಾತೇಸ್ಸಾಮಾತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ. ಸೋ ತೇಸಂ ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಾ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.

ವೇಸಾಲಿನಗರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ

ತತೋ ಉತ್ತರಿಂ ಪನ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಉತ್ತರಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ.

ತತ್ಥ ಅಲಮರಿಯಂ ಞಾತುನ್ತಿ ಅಲಮರಿಯೋ, ಅರಿಯಭಾವಾಯ ಸಮತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ. ಅಲಮರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಚಾತಿ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ. ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಫಲಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಆರಾಧೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೧೧) ಹಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ. ‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೫) ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ‘‘ಅಭಬ್ಬಾ ತೇ ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಅನುತ್ತರಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೯೬) ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ. ‘‘ಅಯಮಞ್ಞೋ ಉತ್ತರಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಗತೋ ಫಾಸು ವಿಹಾರೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೨೮) ಏತ್ಥ ಫಲಂ. ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದಿ, ಅಕುಪ್ಪಾ ಮೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬) ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದಿ ಸತ್ತಾಹಕಾಲಙ್ಕತೋ ಆಳಾರೋ ಕಾಳಾಮೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೪೦) ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ಇಧ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಞ್ಹಿ ಸೋ ಭಗವತೋ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ.

ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಚರಿಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ – ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನ ಆಚರಿಯೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಪನ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ. ವೀಮಂಸಾನುಚರಿತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಂ ಅನುಜಾನಾತಿ. ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಪಞ್ಞವಾ, ಸೋ ತಂ ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದವಜಿರೂಪಮಂ ವೀಮಂಸಂ ಏವಂ ವಟ್ಟಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ವಟ್ಟಿಸ್ಸತೀತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಅನುಚರಾಪೇತ್ವಾ ವೀಮಂಸಾಯ ಅನುಚರಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ಸಯಂಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ. ಏವಂ ಹಿಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ – ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಾ ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಪನ ಲದ್ಧಪರಿಸೋ, ರಾಜಾನಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಂ ವಿಯ ನಂ ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ, ಸುಫುಸಿತಂ ಪನಸ್ಸ ದನ್ತಾವರಣಂ, ಮುದುಕಾ ಜಿವ್ಹಾ, ಮಧುರೋ ಸರೋ, ಅನೇಲಗಳಾ ವಾಚಾ, ಸೋ ಯಂ ಯದೇವಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಮಹಾಜನಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ.

ಯಸ್ಸ ಚ ಖ್ವಾಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಯಸ್ಸ ಚ ಖೋ ಅತ್ಥಾಯ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ರಾಗಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ದೋಸಪ್ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ, ಮೋಹಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ, ವಿತಕ್ಕೂಪಚ್ಛೇದಾಯ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ.

ಸೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಯೋ ತಂ ಯಥಾದೇಸಿತಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಇದಂ ಪನೇಸ ನ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವದತಿ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ಏವಮೇವಂ ಪವೇದೇಯ್ಯ, ನ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವತ್ತುಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪಾರಮ್ಭಭಯಾ. ವೇಸಾಲಿಯಞ್ಹಿ ಬಹೂ ಸೋತಾಪನ್ನ-ಸಕದಾಗಾಮಿ-ಅನಾಗಾಮಿಉಪಾಸಕಾ. ತೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಸುನಕ್ಖತ್ತ ತ್ವಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ವದಸಿ, ಯದಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಇಮೇ ಕಸ್ಮಾ ಏತ್ತಕಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಜಾತಾ, ಏತ್ತಕಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ಏತ್ತಕಾ ಅನಾಗಾಮೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ಕರೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಇಮಿನಾ ಉಪಾರಮ್ಭಭಯೇನ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋತಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅಜ್ಜುನೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋ ಅಮೋಘೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಪನಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ವದತಿ.

ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋತಿ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಸೇಟ್ಠಿಕುಲಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಏವಂ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಸುಣಿ, ನ ಪನ ಪಟಿಸೇಧೇಸಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಕಾರುಞ್ಞತಾಯ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ ಅಯಂ ಕುದ್ಧೋ ಝಾಯಮಾನಂ ವೇಳುವನಂ ವಿಯ ಪಕ್ಖಿತ್ತಲೋಣಂ ಉದ್ಧನಂ ವಿಯ ಚ ಕೋಧವಸೇನ ಪಟಪಟಾಯತಿ, ಮಯಾ ಪಟಿಬಾಹಿತೋ ಪನ ಮಯಿಪಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ತಥಾಗತೇ ಚ ಮಯಿ ಚಾತಿ ದ್ವೀಸು ಜನೇಸು ಆಘಾತೋ ಅತಿಭಾರಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಕಾರುಞ್ಞತಾಯ ನ ಪಟಿಸೇಧೇಸಿ. ಅಪಿ ಚಸ್ಸ ಏವಂ ಅಹೋಸಿ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಅವಣ್ಣಕಥನಂ ನಾಮ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೇ ದೋಸಾರೋಪನಸದಿಸಂ, ಕೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಥಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿ? ಸಯಮೇವ ಖೇಳೇ ಪಚ್ಛಿನ್ನೇ ಮುಖೇ ಸುಕ್ಖೇ ಓರಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ನ ಪಟಿಸೇಧೇಸಿ. ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪರಿಯೇಸನತೋ ಅಪಗತೋ.

೧೪೭. ಕೋಧನೋತಿ ಚಣ್ಡೋ ಫರುಸೋ. ಮೋಘಪುರಿಸೋತಿ ತುಚ್ಛಪುರಿಸೋ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಬುದ್ಧಾ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಫಲೇ ವಾ ಅಸತಿ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿಯೇವ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋಯೇವ, ತೇನ ತಂ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಆಹ. ಕೋಧಾ ಚ ಪನಸ್ಸ ಏಸಾ ವಾಚಾ ಭಾಸಿತಾತಿ ಏಸಾ ಚ ಪನಸ್ಸ ವಾಚಾ ಕೋಧೇನ ಭಾಸಿತಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಭಗವತೋ ಕುದ್ಧೋತಿ? ಅಯಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಥೇಸಿ. ಸೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ನನ್ದನವನಚಿತ್ತಲತಾವನಫಾರುಸಕವನಮಿಸ್ಸಕವನೇಸು ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೇ ದೇವಪುತ್ತೇ ಚ ದೇವಧೀತರೋ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಏತೇಸಂ ಏವರೂಪಾಯ ಅತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತಾನಂ ಕೀವಮಧುರೋ ನು ಖೋ ಸದ್ದೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ದಸಬಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಭಗವಾ ಪನಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ಞತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನ ಕಥೇಸಿ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಿರಹಿತ ತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಗವತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಅಹಂ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಠಮಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿಂ, ಸೋ ‘ಮಯ್ಹಂ ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೂ’ತಿ ಕಥೇಸಿ. ಅಹಂ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇನ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿಂ, ತಂ ಮೇ ನ ಕಥೇಸಿ. ಅದ್ಧಾಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘ಅಯಂ ರಾಜಪಬ್ಬಜಿತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಮಯಾ ಸಮಸಮೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯವಸೇನ ಮಯ್ಹಂ ನ ಕಥೇತೀ’’ತಿ. ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪತ್ವಾಪಿ ನ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ವಿಚರತಿ. ದಸಬಲಂ ಪನ ಅಸತಾ ತುಚ್ಛೇನ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಕೋಧಾ ಚ ಪನಸ್ಸ ಏಸಾ ವಾಚಾ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ.

ವಣ್ಣೋ ಹೇಸೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತೇನ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೇನ ಏತದತ್ಥಮೇವ ವಾಯಾಮೋ ಕತೋ ‘‘ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋ ಮೇ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ, ಸೋ ವಣ್ಣಂಯೇವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಾಸತಿ. ವಣ್ಣೋ ಹೇಸೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣೋ ಏಸೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ, ನ ಅಗುಣೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ನಾಮ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಸುನಕ್ಖತ್ತೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭಗವಾ ಕಿರ ಅಯಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ಮೋಘಪುರಿಸೋ ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋತಿ ವದತಿ. ಮಯ್ಹಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚೇತೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಯೇವ. ಏವರೂಪೇಸು ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇಸು ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ವಿಜಾನನಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮನ್ವಯಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮ ಏತಸ್ಸ ಮೋಘಪುರಿಸಸ್ಸ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ನಾಮ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ಅನ್ವೇತೀತಿ ಅನ್ವಯೋ, ಜಾನಾತಿ, ಅನುಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನ್ವಯೋ ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ, ತಂ ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಧಮ್ಮಂ ಜಾನನಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಏವರೂಪಮ್ಪಿ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾನಿತುಂ ತಸ್ಸ ಮೋಘಪುರಿಸಸ್ಸ ಧಮ್ಮನ್ವಯೋಪಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದಸಬಲಞಾಣಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೪೮. ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನನ್ತರಂ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಾಸು ವುತ್ತಾಸು ಉಪರಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ ನ ಪರಿಪೂರತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ಅವತ್ವಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದಸಬಲಞಾಣಂ ಪರಿಪೂರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಥಾಗತಬಲಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಾನಿ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನಿ, ತಥಾ ಆಗತಬಲಾನೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಕಾಯಬಲಞ್ಚ ಞಾಣಬಲಞ್ಚ. ತೇಸು ಕಾಯಬಲಂ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –

‘‘ಕಾಲಾವಕಞ್ಚ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಂ, ಪಣ್ಡರಂ ತಮ್ಬಪಿಙ್ಗಲಂ;

ಗನ್ಧಮಙ್ಗಲಹೇಮಞ್ಚ, ಉಪೋಸಥಛದ್ದನ್ತಿಮೇ ದಸಾ’’ತಿ.

ಇಮಾನಿ ಹಿ ದಸ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಾಲಾವಕನ್ತಿ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಕಾಯಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಾಲಾವಕಹತ್ಥಿನೋ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಕಾಲಾವಕಾನಂ ಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡರಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಣ್ಡರಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಮ್ಬಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ತಮ್ಬಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಿಙ್ಗಲಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಿಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗನ್ಧಹತ್ಥೀನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಮಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಹೇಮವತಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಹೇಮವತಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಉಪೋಸಥಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಛದ್ದನ್ತಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಛದ್ದನ್ತಾನಂ ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ. ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿಪಿ ಇದಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತದೇತಂ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಗಣನಾಯ ಹತ್ಥೀನಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಪುರಿಸಗಣನಾಯ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಬಲಂ ಹೋತಿ. ಇದಂ ತಾವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಂ.

ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ತಾವ ಆಗತಮೇವ. ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ. ಸಂಯುತ್ತಕೇ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೪) ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏತಂ ಞಾಣಬಲಂ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಬಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯೇಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯೇಹಿ ದಸಹಿ ಞಾಣಬಲೇಹಿ ಉಪೇತೋ ಸಮುಪೇತೋ. ಆಸಭಂ ಠಾನನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಉತ್ತಮಟ್ಠಾನಂ. ಆಸಭಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಗವಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ಉಸಭೋ, ಗವಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ. ವಜಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ವಾ ಉಸಭೋ, ವಜಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ. ಸಬ್ಬಗವಸೇಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಪರಿಸ್ಸಯಸಹೋ ಸೇತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಮಹಾಭಾರವಹೋ ಅಸನಿಸತಸದ್ದೇಹಿಪಿ ಅಕಮ್ಪನಿಯೋ ನಿಸಭೋ, ಸೋ ಇಧ ಉಸಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ. ಠಾನನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ. ಇದಂ ಪನ ಆಸಭಂ ವಿಯಾತಿ ಆಸಭಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸಭೋ ಉಸಭಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ದಸಹಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಪಾದೇಹಿ ಅಟ್ಠಪರಿಸಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ ಅಕಮ್ಪಿಯೋ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ತಿಟ್ಠಮಾನೋವ ತಂ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ.

ಪರಿಸಾಸೂತಿ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು. ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ, ಸೀಹನಾದಸದಿಸಂ ವಾ ನಾದಂ ನದತಿ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ವಾ ಸೀಹೋ ಸಹನತೋ ಹನನತೋ ಚ ಸೀಹೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹನತೋ ಪರಪ್ಪವಾದಾನಞ್ಚ ಹನನತೋ ಸೀಹೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸೀಹಸ್ಸ ನಾದಂ ಸೀಹನಾದಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸೀಹೋ ಸೀಹಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸೀಹೋಪಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ಇತಿ ರೂಪನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾನಾವಿಧದೇಸನಾವಿಲಾಸಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಸಾಸು ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀ’’ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ. ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ –

ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಲಕ್ಖಣೇ ಚ, ರಥಙ್ಗೇ ಇರಿಯಾಪಥೇ;

ದಾನೇ ರತನಧಮ್ಮೂರ-ಚಕ್ಕಾದೀಸು ಚ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಇಧ ಮತೋ, ತಞ್ಚ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭಾವಯೇ.

‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಹಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೫) ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ. ‘‘ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೧) ಏತ್ಥ ರಥಙ್ಗೇ. ‘‘ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೯) ಏತ್ಥ ಇರಿಯಾಪಥೇ. ‘‘ದದಂ ಭುಞ್ಜ ಮಾ ಚ ಪಮಾದೋ, ಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಯ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೭.೧೪೯) ಏತ್ಥ ದಾನೇ. ‘‘ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುರಹೋಸೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೩) ಏತ್ಥ ರತನಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೫೬೨) ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೧.೧೦೪; ೧.೫.೧೦೩) ಏತ್ಥ ಉರಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಖುರಪರಿಯನ್ತೇನ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೬) ಏತ್ಥ ಪಹರಣಚಕ್ಕೇ. ‘‘ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೬೧; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೬೨) ಏತ್ಥ ಅಸನಿಮಣ್ಡಲೇ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚೇವ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪಭಾವಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಬಲಾವಹಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ. ಕರುಣಾಪಭಾವಿತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅರಿಯಬಲಾವಹಂ ದೇಸನಾಞಾಣಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನತೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತುಸಿತಭವನತೋ ವಾ ಯಾವ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ದೇಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಞ್ಹಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮ. ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಓರಸಞಾಣಂ.

ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಥಾಗತೋ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಯಾನಿ ಆದಿತೋವ ‘‘ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಇಧ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಕಾರಣತೋ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿಯಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಭಗವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತೂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಠಾನಂ. ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಹೇತೂ ನ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಅಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಜಾನನ್ತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನೇತಂ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೦೯) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ. ಇದಮ್ಪಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ. ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಹೇತುತೋ ಚ. ತತ್ಥ ಗತಿಉಪಧಿಕಾಲಪಯೋಗಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಠಾನಂ. ಕಮ್ಮಂ ಹೇತು. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚಾನಿ ಪಾಪಕಾನಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಿ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೦) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.

ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಗತಿಗಾಮಿನಿಂ ಅಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ. ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ ಪಾಣಂ ಘಾತೇನ್ತೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ ನಿರಯಗಾಮಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮಿನೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಏಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ನಿರಯಗಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೧) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.

ಅನೇಕಧಾತುನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀಹಿ ಕಾಮಧಾತುಆದೀಹಿ ವಾ ಧಾತೂಹಿ ಬಹುಧಾತುಂ. ನಾನಾಧಾತುನ್ತಿ ತಾಸಂಯೇವ ಧಾತೂನಂ ವಿಲಕ್ಖಣತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಧಾತುಂ. ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತಾಸಂ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಖನ್ಧನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಸತ್ತಾನಂ. ಪರಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ತತೋ ಪರೇಸಂ ಹೀನಸತ್ತಾನಂ. ಏಕತ್ಥಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಪದದ್ವಯಂ. ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಪನ ದ್ವೇಧಾ ವುತ್ತಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಭಾವಂ ಅಪರಭಾವಞ್ಚ, ವುದ್ಧಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಸಪಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಪಜಾನಾತಿ ಅನುಸಯಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೪) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.

ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ. ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ. ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ. ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ. ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೮೨೮) ಏವಂ ವುತ್ತಪಗುಣಜ್ಝಾನಞ್ಚೇವ ಭವಙ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ. ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭವಙ್ಗೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಝಾಯೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಝಾಯೀ, ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಝಾಯೀ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ವಿಪತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೨೮) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ. ಸತ್ತನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ. ಆಸವಕ್ಖಯಕಥಾ ಭಯಭೇರವೇ.

೧೪೯. ಇಮಾನಿ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿ ಯಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ಅವೋಚಂ, ಇಮಾನಿ ತಾನೀತಿ ಅಪ್ಪನಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ಪರವಾದೀಕಥಾ ಹೋತಿ – ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪಭೇದೋತಿ. ತಂ ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ದಸಬಲಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ತಮ್ಪಿ ತತೋ ಅವಸೇಸಮ್ಪಿ ಪಜಾನಾತಿ. ದಸಬಲಞಾಣೇಸು ಹಿ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಮೇವ ಜಾನಾತಿ. ದುತಿಯಂ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವ. ತತಿಯಂ ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ. ಚತುತ್ಥಂ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣಮೇವ. ಪಞ್ಚಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಮೇವ. ಛಟ್ಠಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಮೇವ. ಸತ್ತಮಂ ಝಾನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಮೇವ. ಅಟ್ಠಮಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಖನ್ಧಸನ್ತತಿಮೇವ. ನವಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ. ದಸಮಂ ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಏತೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ. ಏತೇಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಪಿಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಏತಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ? ಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾನೀತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತತೋ ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾನೀತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಸಿಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತಥಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ತತೋ ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಅವಸಾನೇ ಏಕಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಮೇವ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ ಲೋಕಿಯಮೇವಾತಿ ವಕ್ಖತಿ.

ಏವಮೇತ್ಥ ಅನುಪದವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಪಠಮಂಯೇವ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚೇವ ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚ. ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಞಾಣೇನ ವಿಪಾಕಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿದಸ್ಸನತೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀಪಟಿಪದಾಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ. ಏವಂ ಅನಾವರಣಾನಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣೇನ ಅನುಕೂಲಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಚರಿಯವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ. ಅಥ ನೇಸಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣೇನ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ. ಅಥೇವಂ ದಿಟ್ಠಾಧಿಮುತ್ತೀನಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸದ್ಧಾದೀನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವದಸ್ಸನತೋ. ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಿನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಾ ಪನ ತೇ ಸಚೇ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಿ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು ವಸೀಭೂತತ್ತಾ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇನ ತೇ ಖಿಪ್ಪಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಚ ನೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಪುಬ್ಬಜಾತಿಭಾವನಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಭಾವತೋ ಪತ್ತಬ್ಬೇನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪತಿ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಆಸವಕ್ಖಯಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹತ್ತಾ ಆಸವಕ್ಖಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಇಮಾನಿ ದಸಬಲಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ತಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವಾಚಂ ಅಪ್ಪಹಾಯಾತಿಆದೀಸು ಪುನ ಏವರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ನ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ವದನ್ತೋ ತಂ ವಾಚಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ. ಪುನ ಏವರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ. ಪುನ ಏವರೂಪಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಜಹನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ತಥಾ ಅಕರೋನ್ತೋ ನೇವ ಪಜಹತಿ, ನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವಂ ನಿರಯೇತಿ ಯಥಾ ನಿರಯಪಾಲೇಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋ, ಏವಂ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಾಧಕಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿಆದೀಸು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನೇವ ವಿನಿವತ್ತೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧೀಹಿ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ಏವಂ ಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವದಾಮಿ ಇಮಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಏವರೂಪಮೇವ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾವ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾವ ನಿರಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಕಲಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಇಮಾಯ ಉಪಮಾಯ ಗಾಳ್ಹತರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಉಪಮಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

೧೫೦. ವೇಸಾರಜ್ಜಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾರಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ, ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಸಾರಜ್ಜಾಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಮನಸ್ಸಮಯಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋತಿ ಅಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಯಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನತೋ ತವ. ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಇಮೇ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾ ತಯಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ. ತತ್ರ ವತಾತಿ ತೇಸು ವತ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಏವಂ ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸು. ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹೇತುನಾ ಸಕಾರಣೇನ ವಚನೇನ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ವಿಯ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ನಿಮಿತ್ತಮೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಧಮ್ಮೋಪಿ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯೋ ಮಂ ಪಟಿಚೋದೇಸ್ಸತಿ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಯಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ತಯಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಮಂ ಪಟಿಚೋದೇಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಖೇಮಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಖೇಮಂ ಪತ್ತೋ, ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ಇಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಹೇತಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ದಸಬಲಸ್ಸ ಹಿ ಅಯಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ತಯಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಚೋದಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಚೋದನಾಕಾರಣಂ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಂ ವಾ ಅಪಸ್ಸತೋ ಸಭಾವಬುದ್ಧೋಯೇವ ವಾ ಸಮಾನೋ ಅಹಂ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮೀತಿ ವದಾಮೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಬಲವತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ ನಾಮ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಖೇಮಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ, ತೇ ಅತ್ಥತೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಞ್ಹಿ ಅನ್ತಮಸೋ ದುಕ್ಕಟ-ದುಬ್ಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮೇಥುನಂ ಸೇವತೋ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಸ್ಸಂಸಯಮೇವ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅನ್ತರಾಯೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ತೇಸು ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ರಾಗಕ್ಖಯಾದೀಸು ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ. ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾದಿಧಮ್ಮೋ ಕಥಿತೋ. ತತ್ರ ವತ ಮನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇ ಮಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಸಬಲಞಾಣಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಟ್ಠಪರಿಸವಣ್ಣನಾ

೧೫೧. ‘‘ಅಟ್ಠ ಖೋ ಇಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ? ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ಬಲದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಬ್ಯತ್ತಂ ಪರಿಸಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧನಸಮತ್ಥಾಯ ಕಥಾಯ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಛೇಕಭಾವೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಇಮಾ ಅಟ್ಠ ಪರಿಸಾ ಪತ್ವಾ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ವೇಸಾರಜ್ಜಭಾವೋ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ಬಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ಅಟ್ಠ ಖೋ ಇಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ, ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಮಾರಕಾಯಿಕಾನಂ ಪನ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಮಾರಪರಿಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಮಾರಾನಂ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚೇತಾ ಪರಿಸಾ ಉಗ್ಗಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಹಿತಾ. ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ‘‘ಏತ್ಥ ರಾಜಾ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ ಪಕತಿವಚನಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಕಚ್ಛೇಹಿ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏವಂ ಉಗ್ಗಾ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತೀಸು ವೇದೇಸು ಕುಸಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗಹಪತಯೋ ನಾನಾವೋಹಾರೇಸು ಚೇವ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಾಯ ಚ. ಸಮಣಾ ಸಕವಾದಪರವಾದೇಸು ಕುಸಲಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಮಜ್ಝೇ ಧಮ್ಮಕಥಾಕಥನಂ ನಾಮ ಅತಿವಿಯ ಭಾರೋ. ಅಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಉಗ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಮನುಸ್ಸೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇಪಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಸಙ್ಕಮ್ಪತಿ, ತೇಸಂ ರೂಪಂ ವಾ ದಿಸ್ವಾ ಸದ್ದಂ ವಾ ಸುತ್ವಾ ಸತ್ತಾ ವಿಸಞ್ಞಿನೋ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸಪರಿಸಾ ಉಗ್ಗಾ. ತಾಸುಪಿ ಧಮ್ಮಕಥಾಕಥನಂ ನಾಮ ಅತಿವಿಯ ಭಾರೋ. ಇತಿ ಉಗ್ಗಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ತಾ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.