ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ವಿಮಾನವತ್ಥು-ಅಟ್ಠಕಥಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ ನಾಥಂ, ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗುಂ;

ವನ್ದೇ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರ-ವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನಂ.

ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಯೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಲೋಕತೋ;

ವನ್ದೇ ತಮುತ್ತಮಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತಂ.

ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಯೋ;

ವನ್ದೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ತಂ, ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಂ.

ವನ್ದನಾಜನಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಇತಿ ಯಂ ರತನತ್ತಯೇ;

ಹತನ್ತರಾಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಹುತ್ವಾಹಂ ತಸ್ಸ ತೇಜಸಾ.

ದೇವತಾಹಿ ಕತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಯಂ ಯಂ ಪುರಿಮಜಾತಿಸು;

ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಮಾನಾದಿ-ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಭೇದತೋ.

ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಯಾ ತಾಸಂ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಚ;

ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ ಕಮ್ಮ-ಫಲಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿನೀ.

ವಿಮಾನವತ್ಥು ಇಚ್ಚೇವ, ನಾಮೇನ ವಸಿನೋ ಪುರೇ;

ಯಂ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಸ್ಮಿಂ, ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು ಮಹೇಸಯೋ.

ತಸ್ಸಾಹಮವಲಮ್ಬಿತ್ವಾ, ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯಂ;

ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದಾನಾನಿ, ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ವಿಸೇಸತೋ.

ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ, ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ;

ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮಯಂ.

ಯಥಾಬಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಸುಭಂ;

ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಭಾಸತೋ ತಂ ಮೇ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋತಿ.

ತತ್ಥ ವಿಮಾನಾನೀತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಮಾನಾನಿ ದೇವತಾನಂ ಕೀಳಾನಿವಾಸಟ್ಠಾನಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ತಾಸಂ ಸುಚರಿತಕಮ್ಮಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಯೋಜನಿಕದ್ವಿಯೋಜನಿಕಾದಿಪಮಾಣವಿಸೇಸಯುತ್ತತಾಯ, ನಾನಾರತನಸಮುಜ್ಜಲಾನಿ ವಿಚಿತ್ತವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾನಿ ಸೋಭಾತಿಸಯಯೋಗೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಮಾನನೀಯತಾಯ ಚ ‘‘ವಿಮಾನಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ವಿಮಾನಾನಂ ವತ್ಥು ಕಾರಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಮಾನವತ್ಥು, ‘‘ಪೀಠಂ ತೇ ಸೋವಣ್ಣಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ. ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ರೂಪಭೋಗಪರಿವಾರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ವಿಪಾಕಮುಖೇನ ವಾ ಕಮ್ಮನ್ತರಮಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ವಿಮಾನವತ್ಥೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಯಿದಂ ಕೇನ ಭಾಸಿತಂ, ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತಂ, ಕದಾ ಭಾಸಿತಂ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ಭಾಸಿತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಇದಞ್ಹಿ ವಿಮಾನವತ್ಥು ದುವಿಧೇನ ಪವತ್ತಂ – ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಚ. ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾ ತಾಹಿ ತಾಹಿ ದೇವತಾಹಿ ಭಾಸಿತಾ, ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾ ಪನ ಕಾಚಿ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಾ, ಕಾಚಿ ಸಕ್ಕಾದೀಹಿ, ಕಾಚಿ ಸಾವಕೇಹಿ ಥೇರೇಹಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಯೋ ಸೋ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕಭಾವಾಯ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರೇ ಸಮ್ಭರನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಾವಕಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಛಳಭಿಞ್ಞಾಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಪರಿವಾರಸ್ಸ, ಸಕಲಸ್ಸ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ ದುತಿಯೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೇಸು ಚ ಭಗವತಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ, ತೇನ ಭಾಸಿತಾ.

ಭಾಸನ್ತೇನ ಚ ಪಠಮಂ ತಾವ ಲೋಕಹಿತಾಯ ದೇವಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೇನ ದೇವಲೋಕೇ ದೇವತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪುನ ತತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪುಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪವೇದೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಾಸಿತಾ, ಸಕ್ಕೇನ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ, ದೇವತಾಹಿ ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಭಾಸಿತಾಪಿ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಭಾಸಿತಾ ಏವ. ಏವಂ ಭಗವತಾ ಥೇರೇಹಿ ಚ ದೇವತಾಹಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ, ದೇವತಾಹಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಾಸಿತಾ ಪಚ್ಛಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಸಙ್ಗಾಯನ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿಮಾನವತ್ಥು’’ಇಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರೋಪಿತಾ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ‘‘ಕೇನ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ.

ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ‘‘ಕೇನ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅನೋಮದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಾದಮೂಲೇ ಕತಪಣಿಧಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಪನ ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಿತಾತಿ ತತ್ಥ ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಸಾಧಾರಣತೋ ‘‘ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯೇನೇವ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ.

ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಏಕದಿವಸಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ರಹೋಗತಸ್ಸ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನಸ್ಸ ಏವಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ ‘‘ಏತರಹಿ ಖೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಸತಿಪಿ ವತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಖೇತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಚಿತ್ತಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಾನಿ ತಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಉಳಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ದೇವಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ತಾ ದೇವತಾ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ತಾಹಿ ಯಥೂಪಚಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ ಯಥಾಧಿಗತಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಯ್ಯಂ. ಏವಂ ಮೇ ಸತ್ಥಾ ಗಗನತಲೇ ಪುಣ್ಣಚನ್ದಂ ಉಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪಕಾನಮ್ಪಿ ಕಾರಾನಂ ಆಯತನಗತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ವಸೇನ ಉಳಾರಫಲತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ತಂ ತಂ ವಿಮಾನವತ್ಥುಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಮಹತಿಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಪವತ್ತೇಸ್ಸತಿ, ಸಾ ಹೋತಿ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ರತ್ತದುಪಟ್ಟಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಅಪರಂ ರತ್ತದುಪಟ್ಟಂ ಏಕಂಸಂ ಕತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಿಕಧಾರಾ ವಿಜ್ಜುಲತಾ ವಿಯ ಸಞ್ಝಾಪಭಾನುರಞ್ಜಿತೋ ವಿಯ ಚ ಜಙ್ಗಮೋ ಅಞ್ಜನಗಿರಿಸಿಖರೋ, ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಾಹಿ ತಾಹಿ ದೇವತಾಹಿ ಯಥೂಪಚಿತಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತಸ್ಸ ತಾ ಕಥೇಸುಂ. ತತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸಿ, ತಂ ಸಮನುಞ್ಞೋ ಸತ್ಥಾ ಅಹೋಸಿ. ಇಚ್ಚೇತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀತಿ.

ತಂ ಪನೇತಂ ವಿಮಾನವತ್ಥು ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ದೀಘನಿಕಾಯೋ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ನಿಕಾಯೇಸು ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಗಾಥಾ ಉದಾನಂ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲನ್ತಿ ನವಸು ಸಾಸನಙ್ಗೇಸು ಗಾಥಾಸಙ್ಗಹಂ.

‘‘ದ್ವಾಸೀತಿ ಬುದ್ಧತೋ ಗಣ್ಹಿಂ, ದ್ವೇ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುತೋ;

ಚತುರಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಯೇ ಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿನೋ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೧೦೨೭) –

ಏವಂ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾತೇಸು ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸೇಸು ಕತಿಪಯಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಂ. ವಗ್ಗತೋ ಪೀಠವಗ್ಗೋ ಚಿತ್ತಲತಾವಗ್ಗೋ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕವಗ್ಗೋ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಕವಗ್ಗೋ ಮಹಾರಥವಗ್ಗೋ ಪಾಯಾಸಿವಗ್ಗೋ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತವಗ್ಗೋತಿ ಸತ್ತ ವಗ್ಗಾ. ವತ್ಥುತೋ ಪಠಮೇ ವಗ್ಗೇ ಸತ್ತರಸ ವತ್ಥೂನಿ, ದುತಿಯೇ ಏಕಾದಸ, ತತಿಯೇ ದಸ, ಚತುತ್ಥೇ ದ್ವಾದಸ, ಪಞ್ಚಮೇ ಚತುದ್ದಸ, ಛಟ್ಠೇ ದಸ, ಸತ್ತಮೇ ಏಕಾದಸಾತಿ ಅನ್ತರವಿಮಾನಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಪಞ್ಚಾಸೀತಿ, ಗಹಣೇ ಪನ ತೇವೀಸಸತಂ ವತ್ಥೂನಿ, ಗಾಥಾತೋ ಪನ ದಿಯಡ್ಢಸಹಸ್ಸಗಾಥಾ. ತಸ್ಸ ವಗ್ಗೇಸು ಪೀಠವಗ್ಗೋ ಆದಿ, ವತ್ಥೂಸು ಸೋವಣ್ಣಪೀಠವತ್ಥು ಆದಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಪೀಠಂ ತೇ ಸೋವಣ್ಣಮಯ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾ ಆದಿ.

೧. ಇತ್ಥಿವಿಮಾನಂ

೧. ಪೀಠವಗ್ಗೋ

೧. ಪಠಮಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ

ತತ್ಥ ಪಠಮವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಯಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ – ಭಗವತಿ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ ರಞ್ಞಾ ಪಸೇನದಿನಾ ಕೋಸಲೇನ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸತ್ತಾಹಂ ಅಸದಿಸದಾನೇ ಪವತ್ತಿತೇ ತದನುರೂಪೇನ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೇನ ಮಹಾಸೇಟ್ಠಿನಾ ತಯೋ ದಿವಸೇ, ತಥಾ ವಿಸಾಖಾಯ ಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾಯ ಮಹಾದಾನೇ ದಿನ್ನೇ ಅಸದಿಸದಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಪಾಕಟಾ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ಮಹಾಜನೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸಿ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏವಂ ಉಳಾರವಿಭವಪರಿಚ್ಚಾಗೇನೇವ ದಾನಂ ಮಹಪ್ಫಲತರಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಉದಾಹು ಅತ್ತನೋ ವಿಭವಾನುರೂಪಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಾಪೀ’’ತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಭಗವಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾವ ದಾನಂ ಮಹಪ್ಫಲತರಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಖೋ ಚಿತ್ತಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಖೇತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಕುಣ್ಡಕಮುಟ್ಠಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪಿಲೋತಿಕಾಮತ್ತಮ್ಪಿ ತಿಣಪಣ್ಣಸನ್ಥಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪೂತಿಮುತ್ತಹರೀತಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇನ ಚೇತಸಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ಮಹಪ್ಫಲತರಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಮಹಾಜುತಿಕಂ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಸಕ್ಕೇನ ದೇವಾನಮಿನ್ದೇನ –

‘‘ನತ್ಥಿ ಚಿತ್ತೇ ಪಸನ್ನಮ್ಹಿ, ಅಪ್ಪಿಕಾ ನಾಮ ದಕ್ಖಿಣಾ;

ತಥಾಗತೇ ವಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೇ, ಅಥ ವಾ ತಸ್ಸ ಸಾವಕೇ’’ತಿ. (ವಿ. ವ. ೮೦೪);

ಸಾ ಪನೇಸಾ ಕಥಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ವಿತ್ಥಾರಿಕಾ ಅಹೋಸಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಪಣದ್ಧಿಕವಣಿಬ್ಬಕಯಾಚಕಾನಂ ಯಥಾವಿಭವಂ ದಾನಾನಿ ದೇನ್ತಿ, ಗೇಹಙ್ಗಣೇ ಪಾನೀಯಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ, ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇಸು ಆಸನಾನಿ ಠಪೇನ್ತಿ. ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಚಾರಿಕೋ ಥೇರೋ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಆಲೋಕಿತೇನ ವಿಲೋಕಿತೇನ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇನ ಪಸಾರಿತೇನ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತೋ ಉಪಕಟ್ಠೇ ಕಾಲೇ ಅಞ್ಞತರಂ ಗೇಹಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ. ತತ್ಥೇಕಾ ಕುಲಧೀತಾ ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ ಥೇರಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾತಗಾರವಬಹುಮಾನಾ ಉಳಾರಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಗೇಹಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪೀಠಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ಪೀತಕಂ ಮಟ್ಠವತ್ಥಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಅಥ ಥೇರೇ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನೇ ‘‘ಇದಂ ಮಯ್ಹಂ ಉತ್ತಮಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ ಯಥಾವಿಭವಂ ಆಹಾರೇನ ಪರಿವಿಸಿ, ಬೀಜನಿಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಬೀಜಿ. ಸೋ ಥೇರೋ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಆಸನದಾನಭೋಜನದಾನಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಸಾ ಇತ್ಥೀ ತಂ ಅತ್ತನೋ ದಾನಂ ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೀ ಪೀತಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ಫುಟ್ಠಸರೀರಾ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಪೀಠಮ್ಪಿ ಥೇರಸ್ಸ ಅದಾಸಿ.

ತತೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೇನ ರೋಗೇನ ಫುಟ್ಠಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕೇ ಕನಕವಿಮಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಅಚ್ಛರಾಸಹಸ್ಸಂ ಚಸ್ಸಾ ಪರಿವಾರೋ ಅಹೋಸಿ, ಪೀಠದಾನಾನುಭಾವೇನ ಚಸ್ಸಾ ಯೋಜನಿಕೋ ಕನಕಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಆಕಾಸಚಾರೀ ಸೀಘಜವೋ ಉಪರಿ ಕೂಟಾಗಾರಸಣ್ಠಾನೋ, ತೇನ ತಂ ‘‘ಪೀಠವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಹಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ವತ್ಥಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಂ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ಅಹೋಸಿ, ಪೀತಿವೇಗಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇನ ಸೀಘಜವಂ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತರುಚಿವಸೇನ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಯಥಾರುಚಿಗಾಮೀ, ಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಳಾರತಾಯ ಸಬ್ಬಸೋವ ಪಾಸಾದಿಕಂ ಸೋಭಾತಿಸಯಯುತ್ತಞ್ಚ ಅಹೋಸಿ.

ಅಥೇಕಸ್ಮಿಂ ಉಸ್ಸವದಿವಸೇ ದೇವತಾಸು ಯಥಾಸಕಂ ದಿಬ್ಬಾನುಭಾವೇನ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳನತ್ಥಂ ನನ್ದನವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀಸು ಸಾ ದೇವತಾ ದಿಬ್ಬವತ್ಥನಿವತ್ಥಾ ದಿಬ್ಬಾಭರಣವಿಭೂಸಿತಾ ಅಚ್ಛರಾಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರಾ ಸಕಭವನಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಂ ಪೀಠವಿಮಾನಂ ಅಭಿರುಯ್ಹ ಮಹತಿಯಾ ದೇವಿದ್ಧಿಯಾ ಮಹನ್ತೇನ ಸಿರಿಸೋಭಗ್ಗೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಓಭಾಸೇನ್ತೀ ಉಯ್ಯಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದೇವಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ಉಪಗತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಅವಿದೂರೇ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಅಥ ಸಾ ದೇವತಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಬಲವಪಸಾದಗಾರವಾ ಸಹಸಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕತೋ ಓರುಯ್ಹ ಥೇರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ನಮಸ್ಸಮಾನಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಥೇರೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಸತ್ತೇಹಿ ಯಥೂಪಚಿತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಅತ್ತನೋ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಬಲಭೇದೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ದೇವತಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಕುತೋ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಚವಿತ್ವಾ ಇಧೂಪಪನ್ನಾ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭಾಮೀ’’ತಿ ಅತೀತಭವಂ ಯಥೂಪಚಿತಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಧಮ್ಮತಾಸಿದ್ಧಾ ಉಪಧಾರಣಾ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಯ ದೇವತಾಯ ಕತಕಮ್ಮಂ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕಾತುಕಾಮೋ –

೧. ‘‘ಪೀಠಂ ತೇ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ ಉಳಾರಂ, ಮನೋಜವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ;

ಅಲಙ್ಕತೇ ಮಲ್ಯಧರೇ ಸುವತ್ಥೇ, ಓಭಾಸಸಿ ವಿಜ್ಜುರಿವಬ್ಭ ಕೂಟಂ.

೨. ‘‘ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಕೇನ ತೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ತೇ ಭೋಗಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ.

೩. ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ದೇವಿ ಮಹಾನುಭಾವೇ,

ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ;

ಕೇನಾಸಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ,

ವಣ್ಣೋ ಚ ತೇ ಸಬ್ಬದಿಸಾ ಪಭಾಸತೀ’’ತಿ. ಆಹ –

೪. ‘‘ಸಾ ದೇವತಾ ಅತ್ತಮನಾ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ;

ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಾ ವಿಯಾಕಾಸಿ, ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ’’.

೫. ‘‘ಅಹಂ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ, ಅಬ್ಭಾಗತಾನಾಸನಕಂ ಅದಾಸಿಂ;

ಅಭಿವಾದಯಿಂ ಅಞ್ಜಲಿಕಂ ಅಕಾಸಿಂ, ಯಥಾನುಭಾವಞ್ಚ ಅದಾಸಿ ದಾನಂ.

೬. ‘‘ತೇನ ಮೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ತೇನ ಮೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ಮೇ ಭೋಗಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ.

೭. ‘‘ಅಕ್ಖಾಮಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಮಹಾನುಭಾವ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಯಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ;

ತೇನಮ್ಹಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ, ವಣ್ಣೋ ಚ ಮೇ ಸಬ್ಬದಿಸಾ ಪಭಾಸತೀ’’ತಿ.

೧. ತತ್ಥ ಪೀಠನ್ತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ತಾದಿಸಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಮ್ಪಿ ಆಪಣಮ್ಪಿ ಬಲಿಕರಣಪೀಠಮ್ಪಿ ವೇತ್ತಾಸನಮ್ಪಿ ಮಸಾರಕಾದಿವಿಸೇಸನಾಮಂ ದಾರುಮಯಾದಿಆಸನಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಾದಪೀಠಂ ಪಾದಕಥಲಿಕ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೦೯; ಚೂಳವ. ೭೫) ಏತ್ಥ ಪಾದಠಪನಯೋಗ್ಗಂ ಪೀಠಾದಿಕಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಪೀಠಸಪ್ಪೀ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೫.೩.೧) ಏತ್ಥ ಹತ್ಥೇನ ಗಹಣಯೋಗ್ಗಂ. ‘‘ಪೀಠಿಕಾ’’ತಿ ಪನ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಜನಪದೇಸು ದೇಸವೋಹಾರೇನ ಆಪಣಂ. ‘‘ಭೂತಪೀಠಿಕಾ ದೇವಕುಲಪೀಠಿಕಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದೇವತಾನಂ ಬಲಿಕರಣಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಪೀಠಂ. ‘‘ಭದ್ದಪೀಠ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವೇತ್ತಲತಾದೀಹಿ ಉಪರಿ ವೀತಂ ಆಸನಂ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭದ್ದಪೀಠಂ ಉಪಾನಯೀ’’ತಿ. ‘‘ಸುಪಞ್ಞತ್ತಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ. ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ಕಾರಯಮಾನೇನಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೨೨) ಚ ಆದೀಸು ಮಸಾರಕಾದಿಭೇದಂ ದಾರುಮಯಾದಿಆಸನಂ. ಇಧ ಪನ ಪಲ್ಲಙ್ಕಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ದೇವತಾಯ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಯೋಜನಿಕಂ ಕನಕವಿಮಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತೇತಿ ತೇ-ಸದ್ದೋ ‘‘ನ ತೇ ಸುಖಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ಯೇ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ನನ್ದನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೧, ೨೨೬) ತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನೇ ಆಗತೋ. ‘‘ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞ, ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸುತ್ತಮ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೭೮; ಸು. ನಿ. ೫೪೯). ನಮೋ ತೇ ಬುದ್ಧ ವೀರತ್ಥೂ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೦) ಚ ಆದೀಸು ತುಮ್ಹ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮ್ಪದಾನೇ, ತುಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕಿಂ ತೇ ದಿಟ್ಠಂ ಕಿನ್ತಿ ತೇ ಸುತಂ. ಉಪಧೀ ತೇ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಆಸವಾ ತೇ ಪದಾಲಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಸು. ನಿ. ೫೫೧) ಚ ಆದೀಸು ಕರಣೇ. ‘‘ಕಿಂ ತೇ ವತಂ ಕಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿ. ವ. ೧೨೫೧; ಜಾ. ೧.೧೦.೯೨) ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ. ಇಧಾಪಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತವಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೋವಣ್ಣಮಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುವಣ್ಣ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸುವಣ್ಣೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣೇ ಸುಗತೇ ದುಗ್ಗತೇ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೮) ಚ ‘‘ಸುವಣ್ಣತಾ ಸುಸರತಾ’’ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೮.೧೧) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಛವಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಆಗತೋ. ‘‘ಕಾಕಂ ಸುವಣ್ಣಾ ಪರಿವಾರಯನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧.೭೭) ಗರುಳೇ. ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಕಞ್ಚನಸನ್ನಿಭತ್ತಚೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೦೦) ಜಾತರೂಪೇ. ಇಧಾಪಿ ಜಾತರೂಪೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮಾನವಣ್ಣತಾಯ ಸೋಭನೋ ವಣ್ಣೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುವಣ್ಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸುವಣ್ಣಮೇವ ಸೋವಣ್ಣಂ ಯಥಾ ‘‘ವೇಕತಂ ವೇಸಮ’’ನ್ತಿ ಚ. ಮಯ-ಸದ್ದೋ ಚ ‘‘ಅನುಞ್ಞಾತಪಟಿಞ್ಞಾತಾ, ತೇವಿಜ್ಜಾ ಮಯಮಸ್ಮುಭೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೫೯೯; ಮ. ನಿ. ೨.೪೫೫) ಅಸ್ಮದತ್ಥೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಮಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹೇಮಾಯ, ಜಾತಮಣ್ಡೋ ದರೀ ಸುಭಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಮನೋಮಯಾ ಪೀತಿಭಕ್ಖಾ ಸಯಂಪಭಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೯; ೩.೩೮) ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥೇ, ಬಾಹಿರೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಮನಸಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಮನೋಮಯಾತಿ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಯಂನೂನಾಹಂ ಸಾಮಂ ಚಿಕ್ಖಲ್ಲಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ ಕುಟಿಕಂ ಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೮೪) ವಿಕಾರತ್ಥೇ. ‘‘ದಾನಮಯಂ ಸೀಲಮಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫) ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ. ಇಧಾಪಿ ವಿಕಾರತ್ಥೇ, ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಾ ಹಿ ಸುವಣ್ಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಸೋವಣ್ಣಮಯನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ, ತದಾ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಕಾರೋ ಸೋವಣ್ಣಮಯನ್ತಿ ವಿಕಾರತ್ಥೇ ಮಯ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥೇ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಯದಾ ಪನ ಸುವಣ್ಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಸೋವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ, ತದಾ ಸೋವಣ್ಣಮೇವ ಸೋವಣ್ಣಮಯನ್ತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ಮಯ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಉಳಾರನ್ತಿ ಪಣೀತಮ್ಪಿ ಸೇಟ್ಠಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ. ಉಳಾರ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಉಳಾರಂ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೬) ಪಣೀತೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಉಳಾರಾಯ ಖಲು ಭವಂ ವಚ್ಛಾಯನೋ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಸಂಸಾಯ ಪಸಂಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೮) ಸೇಟ್ಠೇ. ‘‘ಉಳಾರಭೋಗಾ ಉಳಾರಯಸಾ ಓಳಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೮೯೪, ೮೯೬; ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೪) ಮಹನ್ತೇ. ತಮ್ಪಿ ಚ ವಿಮಾನಂ ಮನುಞ್ಞಭಾವೇನ ಉಪಭುಞ್ಜನ್ತಾನಂ ಅತಿತ್ತಿಕರಣತ್ಥೇನ ಪಣೀತಂ, ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತಾದಿನಾ ಪಸಂಸಿತತಾಯ ಸೇಟ್ಠಂ, ಪಮಾಣಮಹನ್ತತಾಯ ಚ ಮಹಗ್ಘತಾಯ ಚ ಮಹನ್ತಂ, ತೀಹಿಪಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಉಳಾರಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಉಳಾರನ್ತಿ.

ಮನೋಜವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮನೋತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಯದಿಪಿ ಮನೋ-ಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಾಚೀ, ‘‘ಮನೋಜವ’’ನ್ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಮನಸೋ ವಿಯ ಜವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮನೋಜವಂ ಯಥಾ ಓಟ್ಠಮುಖೋತಿ, ಅತಿವಿಯ ಸೀಘಗಮನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನೋ ಹಿ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಅತಿದೂರೇಪಿ ವಿಸಯೇ ಖಣೇನೇವ ನಿಪತತಿ, ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಯಂ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮) ‘‘ದೂರಙ್ಗಮಂ ಏಕಚರ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೭) ಚ. ಗಚ್ಛತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ವಸನವಿಮಾನತೋ ಉಯ್ಯಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛತಿ.

ಯೇನಕಾಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಚಿತ್ರಾ ಮಧುರಾ ಮನೋರಮಾ, ವಿರೂಪರೂಪೇನ ಮಥೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೫೦; ಥೇರಗಾ. ೭೮೭) ಮನಾಪಿಯೇ ರೂಪಾದಿವಿಸಯೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋ ರಾಗೋ ಕಾಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೫೬೪; ಮಹಾನಿ. ೧; ಚೂಳನಿ. ೮ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ) ಛನ್ದರಾಗೇ. ‘‘ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಕಾಮುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೨೧೯; ಮಹಾನಿ. ೨) ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಲೋಭೇ. ‘‘ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಾಯ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೯೧) ಗಾಮಧಮ್ಮೇ. ‘‘ಸನ್ತೇತ್ಥ ತಯೋ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಅತ್ತಕಾಮರೂಪಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೨೫; ಮಹಾವ. ೪೬೬) ಹಿತಚ್ಛನ್ದೇ. ‘‘ಅತ್ತಾಧೀನೋ ಅಪರಾಧೀನೋ ಭುಜಿಸ್ಸೋ ಯೇನಕಾಮಂಗಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೧; ಮ. ನಿ. ೧.೪೨೬) ಸೇರಿಭಾವೇ. ಇಧಾಪಿ ಸೇರಿಭಾವೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೇನಕಾಮನ್ತಿ ಯಥಾರುಚಿ, ದೇವತಾಯ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಲಙ್ಕತೇತಿ ಅಲಙ್ಕತಗತ್ತೇ, ನಾನಾವಿಧರಂಸಿಜಾಲಸಮುಜ್ಜಲವಿವಿಧರತನವಿಜ್ಜೋತಿತೇಹಿ ಹತ್ಥೂಪಗಪಾದೂಪಗಾದಿಭೇದೇಹಿ ಸಟ್ಠಿಸಕಟಭಾರಪರಿಮಾಣೇಹಿ ದಿಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಿಭೂಸಿತಸರೀರೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಬೋಧನೇ ಚೇತಂ ಏಕವಚನಂ. ಮಲ್ಯಧರೇತಿ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಸನ್ತಾನಕಲತಾದಿಸಮ್ಭವೇಹಿ, ಸುವಿಸುದ್ಧಚಾಮೀಕರವಿವಿಧರತನಮಯಪತ್ತಕಿಞ್ಜಕ್ಖಕೇಸರೇಹಿ, ಸಮನ್ತತೋ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನವಿಪ್ಫುರನ್ತಕಿರಣನಿಕರರುಚಿರೇಹಿ ದಿಬ್ಬಕುಸುಮೇಹಿ ಸುಮಣ್ಡಿತಕೇಸಹತ್ಥಾದಿತಾಯ ಮಾಲಾಭಾರಿನೀ. ಸುವತ್ಥೇತಿ ಕಪ್ಪಲತಾನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ, ನಾನಾವಿರಾಗವಣ್ಣವಿಸೇಸಾನಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಭಾಸುರಪ್ಪಭಾನಂ ನಿವಾಸನುತ್ತರಿಯಪಟಿಚ್ಛದಾದೀನಂ ದಿಬ್ಬವತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ ಸುನ್ದರವತ್ಥೇ. ಓಭಾಸಸೀತಿ ವಿಜ್ಜೋತಸಿ. ವಿಜ್ಜುರಿವಾತಿ ವಿಜ್ಜುಲತಾ ವಿಯ. ಅಬ್ಭಕೂಟನ್ತಿ ವಲಾಹಕಸಿಖರೇ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹಿ ಏತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಓಭಾಸಸೀತಿ ವಾ ಅನ್ತೋಗಧಹೇತುಅತ್ಥವಚನಂ, ಓಭಾಸೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಅಬ್ಭಕೂಟ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಏವ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಥಾ ನಾಮ ಸಞ್ಝಾಪಭಾನುರಞ್ಜಿತಂ ರತ್ತವಲಾಹಕಸಿಖರಂ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಓಭಾಸಮಾನಂ ಸಮನ್ತತೋ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನಾ ವಿಜ್ಜುಲತಾ ನಿಚ್ಛರನ್ತೀ ವಿಸೇಸತೋ ಓಭಾಸೇತಿ, ಏವಮೇವಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧತಪನೀಯಮಯಂ ನಾನಾರತನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಪಕತಿಪಭಸ್ಸರಂ ಇಮಂ ವಿಮಾನಂ ತ್ವಂ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಿಭೂಸಿತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಜ್ಜೋತಯನ್ತೀಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಪ್ಪಭಾಹಿ ವತ್ಥಾಭರಣೋಭಾಸೇಹಿ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ಓಭಾಸೇಸೀತಿ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಪೀಠ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬವಚನಮೇತಂ, ‘‘ಅಬ್ಭಕೂಟ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನಂ. ತಥಾ ‘‘ತೇ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬವಚನಂ. ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪೀಠ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಾಮಿವಚನೇನ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ‘‘ಅಲಙ್ಕತೇ ಮಲ್ಯಧರೇ ಸುವತ್ಥೇ ಓಭಾಸಸೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಪದಾನಿ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ಪರಿಣಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ವಿಜ್ಜುರಿವಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನಂ. ‘‘ಓಭಾಸಸೀ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಮೇಯ್ಯುಪಮಾನಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಓಭಾಸಸೀ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ‘‘ತ್ವ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಪೀಠ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಠಮಪುರಿಸವಸೇನ ಪರಿಣಮತಿ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ ಓಭಾಸಸೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ವಿಜ್ಜುಲತೋಭಾಸಿತಂ ಅಬ್ಭಕೂಟಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಪರಿಣಮತಿ. ತಥಾ ‘‘ಪೀಠ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬವಚನಮೇತಂ, ‘‘ತೇ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ ಉಳಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ.

ನನು ಚ ‘‘ಸೋವಣ್ಣಮಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಅಗ್ಗಲೋಹತಾಯ ಸೇಟ್ಠಭಾವತೋ ದಿಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಉಳಾರ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ. ಯಥೇವ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಪರಿಭೋಗಸುವಣ್ಣವಿಕತಿತೋ ರಸವಿದ್ಧಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ, ತತೋ ಆಕರುಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ದಿಬ್ಬಂ ಸೇಟ್ಠಂ, ಏವಂ ದಿಬ್ಬಸುವಣ್ಣೇಪಿ ಚಾಮೀಕರಂ, ಚಾಮೀಕರತೋ ಸಾತಕುಮ್ಭಂ, ಸಾತಕುಮ್ಭತೋ ಜಮ್ಬುನದಂ, ಜಮ್ಬುನದತೋ ಸಿಙ್ಗೀಸುವಣ್ಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಂ. ತೇನಾಹ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ –

‘‘ಮುತ್ತೋ ಮುತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಪುರಾಣಜಟಿಲೇಹಿ, ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೇಹಿ;

ಸಿಙ್ಗೀನಿಕ್ಖಸವಣ್ಣೋ, ರಾಜಗಹಂ ಪಾವಿಸಿ ಭಗವಾ’’ತಿ. (ಮಹಾವ. ೫೮);

ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋವಣ್ಣಮಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಉಳಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಉಳಾರ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ತಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಪಣೀತಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಮಹನ್ತಭಾವಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪೀಠ’’ನ್ತಿಆದಿ ಫಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖತಾದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸೋವಣ್ಣಮಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ವಿಮಾನಸ್ಸ ವತ್ಥುಸಮ್ಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಉಳಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋಭಾತಿಸಯಸಮ್ಪದಂ, ‘‘ಮನೋಜವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಮನಸಮ್ಪದಂ. ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೀಘಜವತಾಯ ಪೀಠಸಮ್ಪತ್ತಿಭಾವಸಮ್ಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಥ ವಾ ‘‘ಸೋವಣ್ಣಮಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಪಣೀತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಉಳಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವೇಪುಲ್ಲಮಹತ್ತಂ. ‘‘ಮನೋಜವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆನುಭಾವಮಹತ್ತಂ. ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಹಾರಸುಖತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಸೋವಣ್ಣಮಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಅಭಿರೂಪತಂ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಉಳಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸನೀಯತಂ ಪಾಸಾದಿಕತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಮನೋಜವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೀಘಸಮ್ಪದಂ, ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಥ ವಾ ತಂ ವಿಮಾನಂ ಯಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಂ, ತಸ್ಸ ಅಲೋಭನಿಸ್ಸನ್ದತಾಯ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ, ಅದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದತಾಯ ಉಳಾರಂ, ಅಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದತಾಯ ಮನೋಜವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ. ತಥಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸದ್ಧಾನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ, ಪಞ್ಞಾನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ಉಳಾರಂ, ವೀರಿಯನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ಮನೋಜವಂ, ಸಮಾಧಿನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ. ಸದ್ಧಾಸಮಾಧಿನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ವಾ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ, ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ಉಳಾರಂ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ಮನೋಜವಂ, ಸಮಾಧಿಸತಿನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವೇನ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಪೀಠ’’ನ್ತಿಆದಿ ವಿಮಾನಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಪುಞ್ಞಫಲವಿಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತನಂ, ಏವಂ ‘‘ಅಲಙ್ಕತೇ’’ತಿಆದಿ ಅತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಪುಞ್ಞಫಲವಿಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತನಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯವಿರಚಿತೋಪಿ ರತ್ತಸುವಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರೋ ವಿವಿಧರಂಸಿಜಾಲಸಮುಜ್ಜಲಮಣಿರತನಖಚಿತೋ ಏವ ಸೋಭತಿ, ನ ಕೇವಲೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚತುರಸ್ಸಸೋಭನೋಪಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸುಮಣ್ಡಿತಪಸಾಧಿತೋವ ಸೋಭತಿ, ನ ಕೇವಲೋ. ತೇನಸ್ಸಾ ‘‘ಅಲಙ್ಕತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಹರಿಮಂ ಸೋಭಾವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಓಭಾಸಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಾಹರಿಮಂ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ವತ್ತಮಾನಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಂ ಸೋಭಾತಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅತೀತಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಂ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ತಸ್ಸಾ ಉಪಭೋಗವತ್ಥುಸಮ್ಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಉಪಭುಞ್ಜನಕವತ್ಥುಸಮ್ಪದಂ.

ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತಂ ವಿಮಾನಂ ಯುತ್ತವಾಹಂ, ಉದಾಹು ಅಯುತ್ತವಾಹ’’ನ್ತಿ? ಯದಿಪಿ ದೇವಲೋಕೇ ರಥವಿಮಾನಾನಿ ಯುತ್ತವಾಹಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಸಹಸ್ಸಯುತ್ತಂ ಆಜಞ್ಞರಥ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೬೪) ಆದಿವಚನತೋ, ತೇ ಪನ ದೇವಪುತ್ತಾ ಏವ ಕಿಚ್ಚಕರಣಕಾಲೇ ವಾಹರೂಪೇನ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ ಯಥಾ ಏರಾವಣೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ಕೀಳನಕಾಲೇ ಹತ್ಥಿರೂಪೇನ. ಇದಂ ಪನ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಏದಿಸಂ ಅಯುತ್ತವಾಹಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯದಿ ಏವಂ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ವಿಮಾನಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಾ ವಾಯೋಧಾತು ಗಮನೇ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಉದಾಹು ಬಾಹಿರಾತಿ? ಅಬ್ಭನ್ತರಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಚನ್ದವಿಮಾನಸೂರಿಯವಿಮಾನಾದೀನಂ ದೇಸನ್ತರಗಮನೇ ತದುಪಜೀವೀನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಅತಿವಿಯ ಸೀಘಜವಂ ಮಹನ್ತಂ ವಾಯುಮಣ್ಡಲಂ ತಾನಿ ಪೇಲೇನ್ತಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ನ ಏವಂ ತಂ ಪೇಲೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೇನ್ತೀ ಬಾಹಿರಾ ವಾಯೋಧಾತು ಅತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚ ಪನ ಚಕ್ಕರತನಂ ಅನ್ತೋಸಮುಟ್ಠಿತಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಚನ್ದವಿಮಾನಾದೀನಂ ವಿಯ ಬಾಹಿರಾ ವಾಯೋಧಾತು ಪೇಲೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಕಾ ಅತ್ಥಿ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಸೇನ ‘‘ಪವತ್ತತು ಭವಂ ಚಕ್ಕರತನ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಸಮನನನ್ತರಮೇವ ಪವತ್ತನತೋ, ಏವಂ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಅತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋಜವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮ’’ನ್ತಿ.

೨. ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಪುಞ್ಞಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಕಾರಣಭೂತಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿಆದಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕೇನಾತಿ ಕಿಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಕಿಂ ರಾಜಾ ಯೋ ಲೋಕಂ ನ ರಕ್ಖತಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ನಾಮ ತುಮ್ಹೇ ಮಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೪೨೪) ಗರಹಣೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೪; ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೯) ಅನಿಯಮೇ. ‘‘ಕಿಂ ಸೂಧ ವಿತ್ತಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೧೮೩; ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೩) ಪುಚ್ಛಾಯಂ. ಇಧಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾಯಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಕೇನಾ’’ತಿ ಚ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ಕೇನ ಹೇತುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇತಿ ತವ. ಏತಾದಿಸೋತಿ ಏದಿಸೋ, ಏತರಹಿ ಯಥಾದಿಸ್ಸಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಣ್ಣೋತಿ ವಣ್ಣ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಕದಾ ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾ ಪನ ತೇ, ಗಹಪತಿ, ಇಮೇ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೭೭) ಗುಣೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೪) ಥುತಿಯಂ. ‘‘ಅಥ ಕೇನ ನು ವಣ್ಣೇನ, ಗನ್ಧಥೇನೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೪; ಜಾ. ೧.೬.೧೧೬) ಕಾರಣೇ. ‘‘ತಯೋ ಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೬೦೨) ಪಮಾಣೇ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭೋ ಗೋತಮ, ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೧೫; ಮ. ನಿ. ೨.೩೭೯-೩೮೦) ಜಾತಿಯಂ. ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಹತ್ಥಿರಾಜವಣ್ಣಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಣ್ಠಾನೇ. ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋಸಿ ಭಗವಾ, ಸುಸುಕ್ಕದಾಠೋಸಿ ವೀರಿಯವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೯; ಸು. ನಿ. ೫೫೩) ಛವಿವಣ್ಣೇ. ಇಧಾಪಿ ಛವಿವಣ್ಣೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಕೇನ ಕೀದಿಸೇನ ಪುಞ್ಞವಿಸೇಸೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ದೇವತೇ, ತವ ಏತಾದಿಸೋ ಏವಂವಿಧೋ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಾನಿ ಫರಣಕಪ್ಪಭೋ ಸರೀರವಣ್ಣೋ ಜಾತೋತಿ?

ಕೇನ ತೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಕೇನ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯೇನ ತೇ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಇದಾನಿ ತಯಿ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಉಳಾರಂ ಸುಚರಿತಫಲಂ ಇಜ್ಝತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪರೂಪರಿ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭೋಗಾತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ‘‘ಭೋಗಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ವತ್ಥಾಭರಣಾದಿವಿತ್ತೂಪಕರಣವಿಸೇಸಾ. ಯೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ, ಕೇಚೀತಿ ಪಕಾರಭೇದಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ, ಉಭಯೇನಾಪಿ ಪಣೀತಪಣೀತತರಾದಿಭೇದೇ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ತಾದಿಸೇ ಭೋಗೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅನವಸೇಸಬ್ಯಾಪಕೋ ಹಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ. ಮನಸೋ ಪಿಯಾತಿ ಮನಸಾ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಾ, ಮನಾಪಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಏತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಿಸೇಸಾ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ವಣ್ಣಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ‘‘ಭೋಗಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗವತ್ಥುಭೂತಾ ದಿಬ್ಬರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಭೇದಾ ಕಾಮಗುಣಸಮ್ಪದಾ. ‘‘ಮನಸೋ ಪಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಇಟ್ಠಕನ್ತಮನಾಪತಾ. ‘‘ಇಧ ಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ದಿಬ್ಬಆಯುವಣ್ಣಯಸಸುಖಆಧಿಪತೇಯ್ಯಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಾನಿ ‘‘ಸೋ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ದಸಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ದಿಬ್ಬೇನ ಆಯುನಾ ದಿಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಸುಖೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಯಸೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಗನ್ಧೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರಸೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೧) ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾನಿ ದಸ ಠಾನಾನಿ. ತೇಸಂ ಇಧ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಹೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩. ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪಞ್ಹಂ ಕರೋಮಿ, ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಕೇನ ತೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ. ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ, ಕೇನಾಸಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ’’ತಿ ಚ ಕಿಂ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಗಾಥಾತ್ತಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಪುಚ್ಛಾವಿಸೇಸಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ಪನ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ತಾವ ನ ಹೋತಿ ಏದಿಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಅದಿಟ್ಠಭಾವಾಭಾವತೋ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪಿ ನ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತಸಂಸಯತ್ತಾ, ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾಪಿ ನ ಹೋತಿ ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ ರಾಜಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೧೩) ವಿಯ ಅನುಮತಿಗಹಣಾಕಾರೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಪಿ ನ ಹೋತಿ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ ಥೇರೇನ ಅಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ವಿಸೇಸೇನ ಪನ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಥೇರೋ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ. ತನ್ತಿ ತ್ವಂ. ತಯಿದಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಾಪೇಕ್ಖಂ, ಪುಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಉಪಯೋಗೇಕವಚನಂ, ಪರಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದೇವೀತಿ ಏತ್ಥ ದೇವ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಇಮಾನಿ ತೇ ದೇವ ಚತುರಾಸೀತಿ ನಗರಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕುಸವತೀರಾಜಧಾನಿಪಮುಖಾನಿ, ಏತ್ಥ, ದೇವ, ಛನ್ದಂ ಕರೋಹಿ ಜೀವಿತೇ ಅಪೇಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೬೬) ಸಮ್ಮುತಿದೇವವಸೇನ ಆಗತೋ, ‘‘ತಸ್ಸ ದೇವಾತಿದೇವಸ್ಸ, ಸಾಸನಂ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಸುದ್ಧಿದೇವವಸೇನ. ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾನಞ್ಹಿ ಭಗವತೋ ಅತಿದೇವಭಾವೇ ವುತ್ತೇ ಇತರೇಸಂ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ ದೇವಾ ದೀಘಾಯುಕಾ ವಣ್ಣವನ್ತೋ ಸುಖಬಹುಲಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೩೭) ಉಪಪತ್ತಿದೇವವಸೇನ. ಇಧಾಪಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪದತ್ಥತೋ ಪನ – ದಿಬ್ಬತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ಕೀಳತಿ ಲಳತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ರಮತಿ, ಅಥ ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಜೋತತಿ ಓಭಾಸತಿ, ಆಕಾಸೇನ ವಿಮಾನೇನ ಚ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದೇವೀ. ‘‘ತ್ವಂ ದೇವೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬೋಧನೇ ಚೇತಂ ಏಕವಚನಂ. ಮಹಾನುಭಾವೇತಿ ಉಳಾರಪ್ಪಭಾವೇ, ಸೋ ಪನಸ್ಸಾನುಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ.

ಮನುಸ್ಸಭೂತಾತಿ ಏತ್ಥ ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ, ಸತಿಸೂರಭಾವಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಯೋಗ್ಯತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಉಪಚಿತಮಾನಸಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗುಣಚಿತ್ತಾ. ಕೇ ಪನ ತೇ? ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿನೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಉತ್ತರಕುರುಕೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ದೇವೇ ಚ ತಾವತಿಂಸೇ. ಕತಮೇಹಿ ತೀಹಿ? ಸೂರಾ, ಸತಿಮನ್ತೋ, ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೨೧).

ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಮಹಾಸಾವಕಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಮಹಾನುಭಾವಾ ಸತ್ತಾ ಏತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇಹಿ ಸಮಾನರೂಪಾದಿತಾಯ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಇತರಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋಪಿ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ’’ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸೂತಿ ಏಕೇ.

ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಲೋಭಾದೀಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಸಹಿತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ. ಯೇ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಾ, ತೇಸು ವಿಸೇಸತೋ ಲೋಭಾದಯೋ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಚ ಉಸ್ಸನ್ನಾ, ತೇ ಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಅಪಾಯಮಗ್ಗಂ, ಅಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಸುಗತಿಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಸಹಿತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸಾ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ.

ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ಮನುನೋ ಅಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಮನು ನಾಮ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕೋ ಲೋಕಮರಿಯಾದಾಯ ಆದಿಭೂತೋ ಹಿತಾಹಿತವಿಧಾಯಕೋ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿತುಟ್ಠಾನಿಯೋ, ಯೋ ಸಾಸನೇ ‘‘ಮಹಾಸಮ್ಮತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಚ ತಸ್ಸ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಯಂ ಠಿತಾ ಸತ್ತಾ ಪುತ್ತಸದಿಸತಾಯ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತೋ ಏವ ಹಿ ತೇ ಮಾಣವಾ ‘‘ಮನುಜಾ’’ತಿ ಚ ವೋಹರೀಯನ್ತಿ. ಮನುಸ್ಸೇಸು ಭೂತಾ ಜಾತಾ, ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತಾತಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ.

ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಕಿಂ ದಾನಸೀಲಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಸು ಕೀದಿಸಂ ಪುಜ್ಜಭಾವಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ, ಯತ್ಥ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಪುನಾತಿ ವಿಸೋಧೇತೀತಿ ಚ ‘‘ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಸುಚರಿತಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಅಕಾಸಿ, ಉಪಚಿನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜಲಿತಾನುಭಾವಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಕಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಅಞ್ಞಾಸು ಗತೀಸು ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥೀತಿ? ನೋ ನತ್ಥಿ. ಯಸ್ಮಾ ನಿರಯೇಪಿ ನಾಮ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಪವತ್ತಿ ಕದಾಚಿ ಲಬ್ಭತೇವ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನಞ್ಞತ್ಥ, ನನು ಅವೋಚುಮ್ಹಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಮಹಾಥೇರೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭೂತತ್ಥವಸೇನ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ.

ಅಥ ವಾ ಅಞ್ಞಾಸು ಗತೀಸು ಏಕನ್ತಸುಖತಾಯ ಏಕನ್ತದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಓಕಾಸೋ ನ ಸುಲಭರೂಪೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಸ್ಸ ಸುದುಲ್ಲಭಭಾವತೋ. ಕದಾಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣೇನ ಉಳಾರೋ ವಿಪುಲೋ ನ ಚ ಹೋತಿ, ಮನುಸ್ಸಗತಿಯಂ ಪನ ಸುಖಬಹುಲತಾಯ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಓಕಾಸೋ ಸುಲಭರೂಪೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸುಲಭಭಾವತೋ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸತೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಯೋಘನೇನ ಸತ್ಥಕೇ ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನೇ ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತತೋ ನ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ತಾಪನಂ ಉದಕೇನ ವಾ ತೇಮನಂ ಛೇದನಕಿರಿಯಾಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ತಾಪೇತ್ವಾ ಪನ ಪಮಾಣಯೋಗತೋ ಉದಕತೇಮನಂ ತಸ್ಸಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಮೇವ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಸಮಙ್ಗಿತಾ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾ ಏಕನ್ತಸುಖಸಮಙ್ಗಿತಾ ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ನ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಸತಿ ಪನ ದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪನೇ ಪಮಾಣಯೋಗತೋ ಸುಖೂಪಬ್ರೂಹನೇ ಚ ಲದ್ಧೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚ ಮಹಾಜುತಿಕಾ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಛೇದನಸಮತ್ಥಾ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸಭಾವೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

೪. ಏವಂ ಪನ ಥೇರೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಸಾ ದೇವತಾ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ದೇವತಾ ಅತ್ತಮನಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ. ಕೇನ ಪನಾಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ? ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ. ತತ್ಥ ಸಾತಿ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ದೇವಿ ಮಹಾನುಭಾವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ. ದೇವತಾತಿ ದೇವಪುತ್ತೋಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ದೇವಧೀತಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞತರಾ ದೇವತಾ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧; ಖು. ಪಾ. ೫.೧) ಹಿ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ದೇವತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ದೇವೋಯೇವ ದೇವತಾತಿ ಕತ್ವಾ. ತಥಾ ‘‘ತಾ ದೇವತಾ ಸತ್ತಸತಾ ಉಳಾರಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಮಾನಾ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ.

‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ವಣ್ಣೇನ, ಯಾ ತ್ವಂ ತಿಟ್ಠಸಿ ದೇವತೇ;

ಓಭಾಸೇನ್ತೀ ದಿಸಾ ಸಬ್ಬಾ, ಓಸಧೀ ವಿಯ ತಾರಕಾ’’ತಿ. (ವಿ. ವ. ೭೫) –

ಆದೀಸು ದೇವಧೀತಾ. ಇಧಾಪಿ ದೇವಧೀತಾ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅತ್ತಮನಾತಿ ತುಟ್ಠಮನಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಗಹಿತಮನಾ. ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅನೋಕಾಸತೋ ತೇಹಿ ತಂ ಸಕಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಅತ್ತಮನಾತಿ ವಾ ಸಕಮನಾ. ಅನವಜ್ಜಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪತಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿತಸುಖಾವಹತೋ ‘‘ಸಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ, ನ ಇತರಂ.

ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನಾತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಗೋತ್ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಸ್ಸ ಪುತ್ತಭಾವತೋ ಸೋ ಮಹಾಥೇರೋ ಗೋತ್ತವಸೇನ ‘‘ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾತೋ, ತೇನ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ. ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ಅತ್ತಮನಾ ಸಾ ದೇವತಾ ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅತ್ತಮನತಾ ಚಸ್ಸಾ ‘‘ತಮ್ಪಿ ನಾಮ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಏವಂ ಮಹತಿಯಾ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಇದಾನಿ ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಕತೋಪಿ ನಾಮ ಕಾರೋ ಏವಂ ಉಳಾರಫಲೋ, ಅಯಂ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ ಉಳಾರಗುಣೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ, ಇಮಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಞ್ಚ ಕಾತುಂ ಲಭಾಮಿ, ಮಮ ಪುಞ್ಞಫಲಪಟಿಸಂಯುತ್ತಮೇವ ಚ ಪುಚ್ಛಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ಏವಂ ಸಞ್ಜಾತಬಲವಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಾ ಸಾ ಥೇರಸ್ಸ ವಚನಂ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಾ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ.

ಪಞ್ಹನ್ತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಯಾಕಾಸಿ ಕಥೇಸಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ಕಥಂ ಪನ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ? ಪುಟ್ಠಾತಿ ಪುಟ್ಠಾಕಾರತೋ, ಪುಚ್ಛಿತಾಕಾರೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಪುಟ್ಠಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವಿಸೇಸತ್ಥನಿಯಮನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಿದ್ಧೇ ಹಿ ಸತಿ ಆರಮ್ಭೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಞಾಪಕೋವ ಹೋತಿ. ಕೋ ಪನೇಸೋ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ? ಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪತಾ. ಯಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಫಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ತದುಭಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪಭಾವವಿಭಾವನಾ. ಯೇನ ಚ ಆಕಾರೇನ ಪುಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ, ತದಾಕಾರಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪತಾ, ತಥಾ ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪವತ್ತಂ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಪುಟ್ಠಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ವಾ ತಾಯ ದೇವತಾಯ ವಿಸೇಸನಮುಖೇನ ಪುಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಕಿತ್ತನಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಥೇರೇನ ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ತಾಯ ದೇವತಾಯ ಕತಕಮ್ಮಂ, ತಸ್ಸಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕಾರಿತಾ ಆಚಿಕ್ಖಿತಾ ವಾತಿ ಸಾ ದೇವತಾ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಾ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖನಸಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕಾಸೀತಿ. ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಞ್ಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ. ಅಯಂ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಇದಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಾಯ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಂ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಪುಞ್ಞಫಲಂ, ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಬ್ಯಾಕಾಸೀತಿ.

೫. ಅಹಂ ಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿಆದಿ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರಣಾಕಾರೋ. ತತ್ಥ ಅಹನ್ತಿ ದೇವತಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ‘‘ಮನುಸ್ಸೇಸೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ತದಾ ಅತ್ತನಿ ಮನುಸ್ಸಗುಣಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋವ ಸಮಾನೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಂ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ದಣ್ಡಾರಹೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರಾಜಾದಿತೋ ಹತ್ಥಚ್ಛೇದಾದಿಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವತಿ, ಅಯಂ ಮನುಸ್ಸನೇರಯಿಕೋ ನಾಮ. ಅಪರೋ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋವ ಸಮಾನೋ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಮ್ಮುನಾ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ, ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾಭಿಭೂತೋ ದುಕ್ಖಬಹುಲೋ ಕತ್ಥಚಿ ಪತಿಟ್ಠಂ ಅಲಭಮಾನೋ ವಿಚರತಿ, ಅಯಂ ಮನುಸ್ಸಪೇತೋ ನಾಮ. ಅಪರೋ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋವ ಸಮಾನೋ ಪರಾಧೀನವುತ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಭಾರಂ ವಹನ್ತೋ ಭಿನ್ನಮರಿಯಾದೋ ವಾ ಅನಾಚಾರಂ ಆಚರಿತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ ಮರಣಭಯಭೀತೋ ಗಹನನಿಸ್ಸಿತೋ ದುಕ್ಖಬಹುಲೋ ವಿಚರತಿ ಹಿತಾಹಿತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ನಿದ್ದಾಜಿಘಚ್ಛಾದುಕ್ಖವಿನೋದನಾದಿಪರೋ, ಅಯಂ ಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನೋ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಾಹಿತಂ ಜಾನನ್ತೋ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ದಯಾಪನ್ನೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಸಂವೇಗಬಹುಲೋ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇ ಪರಿವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇ ಸಮಾಚರನ್ತೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಯಂ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಮನುಸ್ಸೋ ನಾಮ. ಅಯಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಾ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ’’ತಿ. ಮನುಸ್ಸೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಞ್ಚ ಅಪ್ಪಹಾಯ ಠಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಬ್ಭಾಗತಾನನ್ತಿ ಅಭಿಆಗತಾನಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಆಗನ್ತುಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುವಿಧಾ ಹಿ ಆಗನ್ತುಕಾ ಅತಿಥಿ ಅಬ್ಭಾಗತೋತಿ. ತೇಸು ಕತಪರಿಚಯೋ ಆಗನ್ತುಕೋ ಅತಿಥಿ, ಅಕತಪರಿಚಯೋ ಅಬ್ಭಾಗತೋ. ಕತಪರಿಚಯೋ ಅಕತಪರಿಚಯೋಪಿ ವಾ ಪುರೇತರಂ ಆಗತೋ ಅತಿಥಿ, ಭೋಜನವೇಲಾಯಂ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ಸಮ್ಪತಿ ಆಗತೋ ಅಬ್ಭಾಗತೋ. ನಿಮನ್ತಿತೋ ವಾ ಭತ್ತೇನ ಅತಿಥಿ, ಅನಿಮನ್ತಿತೋ ಅಬ್ಭಾಗತೋ. ಅಯಂ ಪನ ಅಕತಪರಿಚಯೋ ಅನಿಮನ್ತಿತೋ ಸಮ್ಪತಿ ಆಗತೋ ಚ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಬ್ಭಾಗತಾನ’’ನ್ತಿ, ಗರುಕಾರೇನ ಪನೇತ್ಥ ಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ಆಸತಿ ನಿಸೀದತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸನಂ. ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನಿಸೀದನಯೋಗ್ಗಂ, ಇಧ ಪನ ಪೀಠಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ಅನುಳಾರತ್ತಾ ಚ ‘‘ಆಸನಕ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅದಾಸಿನ್ತಿ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಮಯ್ಹಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾತಸೋಮನಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಅದಾಸಿಂ, ನಿರಪೇಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಜಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಭಿವಾದಯಿನ್ತಿ ಅಭಿವಾದನಮಕಾಸಿಂ, ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲೇ ವನ್ದಿನ್ತಿ ಅನ್ತೋ. ವನ್ದಮಾನಾ ಹಿ ತಂ ತಾಯೇವ ವನ್ದನಕಿರಿಯಾಯ ವನ್ದಿಯಮಾನಂ ‘‘ಸುಖಿನೀ ಹೋಹಿ, ಅರೋಗಾ ಹೋಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಸಿವಾದಂ ಅತ್ಥತೋ ವದಾಪೇಸಿ ನಾಮ. ಅಞ್ಜಲಿಕಂ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಸಿರಸಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಅಪಚಾಯನಂ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾನುಭಾವನ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ, ತದಾ ಮಮ ವಿಜ್ಜಮಾನವಿಭವಾನುರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅದಾಸಿ ದಾನನ್ತಿ ಅನ್ನಪಾನಾದಿದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ಭೋಜೇನ್ತೀ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವಿಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಏಕಸನ್ತತಿಪತಿತತಾದಸ್ಸನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ’’ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಸನ್ತಾನವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಅಬ್ಭಾಗತಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಞ್ಚೇವ ಖೇತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಞ್ಚ ದಾನಸ್ಸ ವಿಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಭಾವದೀಪನತೋ. ‘‘ಆಸನಕಂ ಅದಾಸಿಂ ಯಥಾನುಭಾವಞ್ಚ ಅದಾಸಿ ದಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಭೋಗಸಾರದಾನದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಅಭಿವಾದಯಿಂ ಅಞ್ಜಲಿಕಂ ಅಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕಾಯಸಾರದಾನದಸ್ಸನಂ.

೬. ತೇನಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪುಞ್ಞೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ. ಮೇತಿ ಅಯಂ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಕಿಚ್ಛೇನ ಮೇ ಅಧಿಗತಂ, ಹಲಂ ದಾನಿ ಪಕಾಸಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೬೫; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨) ಕರಣೇ ಆಗತೋ, ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಾಧು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೮೨; ಅ. ನಿ. ೪.೨೫೭) ಸಮ್ಪದಾನೇ, ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಬೋಧಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೬; ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೪; ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೪) ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಆಗತೋ, ಇಧಾಪಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಏವ, ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ತೇನ ಮೇ ಪುಞ್ಞೇನಾತಿ ಚ ಮೇ ಏತಾದಿಸೋತಿ ಚ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಏವಂ ತಾಯ ದೇವತಾಯ ಪಞ್ಹೇ ಬ್ಯಾಕತೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ಸಾ ದೇಸನಾ ಸಪರಿವಾರಾಯ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಅಹೋಸಿ. ಥೇರೋ ತತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸಿ. ಭಗವಾ ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ಗಾಥಾ ಏವ ಪನ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರುಳ್ಹಾತಿ.

ಪಠಮಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ

ಪೀಠಂ ತೇ ವೇಳುರಿಯಮಯನ್ತಿ ದುತಿಯಪೀಠವಿಮಾನಂ. ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಚ ಪಠಮೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಸಾವತ್ಥಿವಾಸಿನೀ ಕಿರ ಏಕಾ ಇತ್ಥೀ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಂ ಏಕಂ ಥೇರಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಆಸನಂ ದೇನ್ತೀ ಅತ್ತನೋ ಪೀಠಂ ಉಪರಿ ನೀಲವತ್ಥೇನ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ತೇನ ತಸ್ಸಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ ವೇಳುರಿಯಮಯಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕವಿಮಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೮. ‘‘ಪೀಠಂ ತೇ ವೇಳುರಿಯಮಯಂ ಉಳಾರಂ, ಮನೋಜವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ;

ಅಲಙ್ಕತೇ ಮಲ್ಯಧರೇ ಸುವತ್ಥೇ, ಓಭಾಸಸಿ ವಿಜ್ಜುರಿವಬ್ಭ ಕೂಟಂ.

೯. ‘‘ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಕೇನ ತೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ತೇ ಭೋಗಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ.

೧೦. ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ದೇವಿ ಮಹಾನುಭಾವೇ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ;

ಕೇನಾಸಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ, ವಣ್ಣೋ ಚ ತೇ ಸಬ್ಬದಿಸಾ ಪಭಾಸತೀ’’ತಿ.

೧೧. ‘‘ಸಾ ದೇವತಾ ಅತ್ತಮನಾ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ;

ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಾ ವಿಯಾಕಾಸಿ, ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ’’.

೧೨. ‘‘ಅಹಂ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ, ಅಬ್ಭಾಗತಾನಾಸನಕಂ ಅದಾಸಿಂ;

ಅಭಿವಾದಯಿಂ ಅಞ್ಜಲಿಕಂ ಅಕಾಸಿಂ, ಯಥಾನುಭಾವಞ್ಚ ಅದಾಸಿ ದಾನಂ.

೧೩. ‘‘ತೇನ ಮೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ತೇನ ಮೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ಮೇ ಭೋಗಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ.

೧೪. ‘‘ಅಕ್ಖಾಮಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಮಹಾನುಭಾವ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಯಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ;

ತೇನಮ್ಹಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ, ವಣ್ಣೋ ಚ ಮೇ ಸಬ್ಬದಿಸಾ ಪಭಾಸತೀ’’ತಿ.

೮. ತತ್ಥ ವೇಳುರಿಯಮಯನ್ತಿ ವೇಳುರಿಯಮಣಿಮಯಂ. ವೇಳುರಿಯಮಣಿ ನಾಮ ವಿಳೂರಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವಿಳೂರಗಾಮಸ್ಸ ಚ ಅವಿದೂರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮಣಿ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ವಿಳೂರಗಾಮಟ್ಠಾನೇ ಆಕರೋ, ವಿಳೂರಸ್ಸ ಪನ ಅವಿದೂರೇ ಭವತ್ತಾ ವೇಳುರಿಯನ್ತೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ತಂಸದಿಸವಣ್ಣನಿಭತಾಯ ದೇವಲೋಕೇಪಿಸ್ಸ ತಥೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ ಯಥಾ ತಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಲದ್ಧನಾಮವಸೇನೇವ ದೇವಲೋಕೇ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ. ತಂ ಪನ ಮಯೂರಗೀವವಣ್ಣಂ ವಾ ಹೋತಿ, ವಾಯಸಪತ್ತವಣ್ಣಂ ವಾ, ಸಿನಿದ್ಧವೇಣುಪತ್ತವಣ್ಣಂ ವಾ. ಇಧ ಪನ ಮಯೂರಗೀವವಣ್ಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಠಮಪೀಠವಿಮಾನೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ದುತಿಯಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತತಿಯಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ

ಪೀಠಂ ತೇ ಸೋವಣ್ಣಮಯನ್ತಿ ತತಿಯಪೀಠವಿಮಾನಂ. ತಸ್ಸ ವತ್ಥು ರಾಜಗಹೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ. ಅಞ್ಞತರೋ ಕಿರ ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರೋ ರಾಜಗಹೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಭತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಕಟ್ಠೇ ಕಾಲೇ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಏಕಂ ವಿವಟದ್ವಾರಗೇಹಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗೇಹೇ ಗೇಹಸಾಮಿನೀ ಇತ್ಥೀ ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ ಥೇರಸ್ಸ ಆಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಏಥ, ಭನ್ತೇ, ಇಧ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಭದ್ದಪೀಠಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪೀತವತ್ಥಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ನಿರಪೇಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ ಅದಾಸಿ, ‘‘ಇದಂ ಮೇ ಪುಞ್ಞಂ ಆಯತಿಂ ಸೋವಣ್ಣಪೀಠಪಟಿಲಾಭಾಯ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪತ್ಥನಞ್ಚ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ. ಅಥ ಥೇರೇ ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಇದಮಾಸನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ, ಮಯ್ಹಂ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ತಸ್ಸಾ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ತಂ ಪೀಠಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾಪೇಸಿ. ಸಾ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೇನ ರೋಗೇನ ಫುಟ್ಠಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಠಮವಿಮಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೧೫. ‘‘ಪೀಠಂ ತೇ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ ಉಳಾರಂ, ಮನೋಜವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ;

ಅಲಙ್ಕತೇ ಮಲ್ಯಧರೇ ಸುವತ್ಥೇ,ಓಭಾಸಸಿ ವಿಜ್ಜುರಿವಬ್ಭಕೂಟಂ.

೧೬. ‘‘ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಕೇನ ತೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ತೇ ಭೋಗಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ.

೧೭. ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ದೇವಿ ಮಹಾನುಭಾವೇ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ;

ಕೇನಾಸಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ, ವಣ್ಣೋ ಚ ತೇ ಸಬ್ಬದಿಸಾ ಪಭಾಸತೀ’’ತಿ.

೧೮. ‘‘ಸಾ ದೇವತಾ ಅತ್ತಮನಾ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ;

ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಾ ವಿಯಾಕಾಸಿ, ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ’’.

೧೯. ‘‘ಅಪ್ಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲಂ ಮಮೇದಂ, ಯೇನಮ್ಹಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ;

ಅಹಂ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ, ಪುರಿಮಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ.

೨೦. ‘‘ಅದ್ದಸಂ ವಿರಜಂ ಭಿಕ್ಖುಂ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನಮನಾವಿಲಂ;

ತಸ್ಸ ಅದಾಸಹಂ ಪೀಠಂ, ಪಸನ್ನಾ ಸೇಹಿ ಪಾಣಿಭಿ.

೨೧. ‘‘ತೇನ ಮೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ತೇನ ಮೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ ಚ ಮೇ ಭೋಗಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ.

೨೨. ‘‘ಅಕ್ಖಾಮಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಮಹಾನುಭಾವ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಯಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ;

ತೇನಮ್ಹಿ ಏವಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವಾ, ವಣ್ಣೋ ಚ ಮೇ ಸಬ್ಬದಿಸಾ ಪಭಾಸತೀ’’ತಿ.

೧೯. ಯಞ್ಚ ಪನ ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾಯಂ ಪುರಿಮಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇತಿಆದಿ, ಏತ್ಥ ಜಾತಿ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥೇವ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣೇ ‘‘ಜಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧಾತು. ೭೧). ಅತ್ಥಿ ನಿಕಾಯೇ ‘‘ನಿಗಣ್ಠಾ ನಾಮ ಸಮಣಜಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೭೧). ಅತ್ಥಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ‘‘ಯಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಪಠಮಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾತುಭೂತಂ, ತದುಪಾದಾಯ ಸಾವಸ್ಸ ಜಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೧೨೪). ಅತ್ಥಿ ಕುಲೇ ‘‘ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅನುಪಕುಟ್ಠೋ ಜಾತಿವಾದೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೦೩). ಅತ್ಥಿ ಪಸುತಿಯಂ ‘‘ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋ, ಆನನ್ದ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೧; ಮ. ನಿ. ೩.೨೦೭). ಅತ್ಥಿ ಭವೇ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೪; ಮ. ನಿ. ೧.೫೩). ಇಧಾಪಿ ಭವೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅನನ್ತರಾತೀತೇ ಪುರಿಮೇ ಅತ್ತಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹಿದಂ ಕರಣವಚನಂ. ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಭವೇ, ರಾಜಗಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಓಕಾಸಲೋಕೋ ಹಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸತ್ತಲೋಕೋ ಪನ ‘‘ಮನುಸ್ಸೇಸೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತೋಯೇವ.

೨೦. ಅದ್ದಸನ್ತಿ ಅದ್ದಕ್ಖಿಂ. ವಿರಜನ್ತಿ ವಿಗತರಾಗಾದಿರಜತ್ತಾ ವಿರಜಂ. ಭಿಕ್ಖುನ್ತಿ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಚಿತ್ತತಾಯ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ, ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪತಾಯ ಅನಾವಿಲಂ. ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪದಂ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ, ವಿಗತರಾಗಾದಿರಜತ್ತಾ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತಾಯ ಭಿಕ್ಖುಂ, ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನಮನತ್ತಾ ಅನಾವಿಲನ್ತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಾ ಪದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ, ವಿರಜಂ ಭಿಕ್ಖುಗುಣಯೋಗತೋ. ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು. ಭಿಕ್ಖುಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಭಾವತೋ. ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು. ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪಭಾವತೋತಿ. ರಾಗರಜಾಭಾವೇನ ವಾ ‘‘ವಿರಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ದೋಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಭಾವೇನ ‘‘ವಿಪ್ಪಸನ್ನ’’ನ್ತಿ, ಮೋಹಬ್ಯಾಕುಲಾಭಾವೇನ ‘‘ಅನಾವಿಲ’’ನ್ತಿ. ಏವಂಭೂತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅದಾಸಹನ್ತಿ ಅದಾಸಿಂ ಅಹಂ. ಪೀಠನ್ತಿ ತದಾ ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಭದ್ದಪೀಠಂ. ಪಸನ್ನಾತಿ ಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಾಯ ರತನತ್ತಯಸದ್ಧಾಯ ಚ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ. ಸೇಹಿ ಪಾಣಿಭೀತಿ ಅಞ್ಞಂ ಅನಾಣಾಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇಹಿ ಉಪನೀಯ ಪೀಠಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವಿರಜಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಮನಾವಿಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಖೇತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಪಸನ್ನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ‘‘ಸೇಹಿ ಪಾಣಿಭೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ತಥಾ ‘‘ಪಸನ್ನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚದಾನಂ ಅನುಪಹಚ್ಚದಾನನ್ತಿ ಚ ಇಮೇ ದ್ವೇ ದಾನಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ‘‘ಸೇಹಿ ಪಾಣಿಭೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹತ್ಥೇನ ದಾನಂ ಅನುಪವಿದ್ಧದಾನನ್ತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ದಾನಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಪೀತವತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ಥರಣೇನ ನಿಸೀದನಕಾಲಞ್ಞುತಾಯ ಚಿತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ದಾನಂ ಕಾಲೇನ ದಾನನ್ತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ದಾನಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ತತಿಯಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಚತುತ್ಥಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ

ಪೀಠಂ ತೇ ವೇಳುರಿಯಮಯನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಪೀಠವಿಮಾನಂ. ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ವತ್ಥು ರಾಜಗಹೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ, ತಂ ದುತಿಯವಿಮಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನೀಲವತ್ಥೇನ ಹಿ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪೀಠಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ವಿಮಾನಂ ವೇಳುರಿಯಮಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ಪಠಮವಿಮಾನೇ ವುತ್ತಸದಿಸಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೨೩. ‘‘ಪೀಠಂ ತೇ ವೇಳುರಿಯಮಯಂ ಉಳಾರಂ, ಮನೋಜವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ;

ಅಲಙ್ಕತೇ ಮಲ್ಯಧರೇ ಸುವತ್ಥೇ, ಓಭಾಸಸಿ ವಿಜ್ಜುರಿವಬ್ಭಕೂಟಂ.

೨೪. ‘‘ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಕೇನ ತೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ತೇ ಭೋಗಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನಸೋ ಪಿಯಾ.

೨೫. ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ದೇವಿ ಮಹಾನುಭಾವೇ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ ಕಿಮಕಾಸಿ ಪುಞ್ಞಂ;