೧೬. ವೀಸತಿನಿಪಾತೋ

೧. ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ವೀಸತಿನಿಪಾತೇ ಯಞ್ಞತ್ಥಂ ವಾತಿಆದಿಕಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಪರಸ್ಸ ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನೇ ಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥರಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ಮಹಾದಾನಾನಿ ಪವತ್ತೇಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಂಕಿಚ್ಚತ್ಥೇರಸ್ಸ ಭಗಿನಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಮಾತುಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಾಮಣೇರಭೂಮಿಯಂಯೇವ ಠಿತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೪.೮೪-೮೮) –

‘‘ನಿಬ್ಬುತೇ ಲೋಕನಾಥಮ್ಹಿ, ಅತ್ಥದಸ್ಸೀನರುತ್ತಮೇ;

ಉಪಟ್ಠಹಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇನ ಚೇತಸಾ.

‘‘ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ, ಉಜುಭೂತಂ ಸಮಾಹಿತಂ;

ಉಚ್ಛುನಾ ಮಣ್ಡಪಂ ಕತ್ವಾ, ಭೋಜೇಸಿಂ ಸಙ್ಘಮುತ್ತಮಂ.

‘‘ಯಂ ಯಂ ಯೋನುಪಪಜ್ಜಾಮಿ, ದೇವತ್ತಂ ಅಥಮಾನುಸಂ;

ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಅಭಿಭೋಮಿ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಅಟ್ಠಾರಸೇ ಕಪ್ಪಸತೇ, ಯಂ ದಾನಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಉಚ್ಛುದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚತಸ್ಸೋ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಿತುಕಾಮೋ ‘‘ಮಾತರಂ ಆಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಾತು ಸನ್ತಿಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ದೇವತಾಯ ಬಲಿಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಂ ಮಂಸಪರಿಯೇಸನಂ ಚರನ್ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಸತೇಹಿ ಚೋರೇಹಿ ಸಮಾಗಚ್ಛಿ. ಚೋರಾ ಚ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ ‘‘ದೇವತಾಯ ಬಲಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಚೋರೇಹಿ ಗಹಿತೋಪಿ ಅಭೀತೋ ಅಚ್ಛಮ್ಭೀ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಮುಖೋವ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಚೋರಗಾಮಣಿಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಚಿತ್ತಜಾತೋ ಪಸಂಸನ್ತೋ –

೭೦೫. ‘‘ಯಞ್ಞತ್ಥಂ ವಾ ಧನತ್ಥಂ ವಾ, ಯೇ ಹನಾಮ ಮಯಂ ಪುರೇ;

ಅವಸೇಸಂ ಭಯಂ ಹೋತಿ, ವೇಧನ್ತಿ ವಿಲಪನ್ತಿ ಚ.

೭೦೬. ‘‘ತಸ್ಸ ತೇ ನತ್ಥಿ ಭೀತತ್ತಂ, ಭಿಯ್ಯೋ ವಣ್ಣೋ ಪಸೀದತಿ;

ಕಸ್ಮಾ ನ ಪರಿದೇವೇಸಿ, ಏವರೂಪೇ ಮಹಬ್ಭಯೇ’’ತಿ. – ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಯಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ಯಜನತ್ಥಂ ದೇವತಾನಂ ಬಲಿಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಂ ವಾ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ. ಧನತ್ಥನ್ತಿ ಸಾಪತೇಯ್ಯಹರಣತ್ಥಂ. ಯೇ ಹನಾಮ ಮಯಂ ಪುರೇತಿ ಯೇ ಸತ್ತೇ ಮಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಹನಿಮ್ಹ. ಅತೀತತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ. ಅವಸೇತಿ ಅವಸೇ ಅಸೇರಿಕೇ ಕತ್ವಾ. ತನ್ತಿ ತೇಸಂ. ‘‘ಅವಸೇಸನ್ತಿ’’ಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅಮ್ಹೇಹಿ ಗಹಿತೇಸು ತಂ ಏಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ; ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ. ಭಯಂ ಹೋತೀತಿ ಮರಣಭಯಂ ಹೋತಿ. ಯೇನ ತೇ ವೇಧನ್ತಿ ವಿಲಪನ್ತಿ,ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೇನ ವೇಧನ್ತಿ, ‘‘ಸಾಮಿ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ದಸ್ಸಾಮ, ದಾಸಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ವದನ್ತಾ ವಿಲಪನ್ತಿ.

ತಸ್ಸ ತೇತಿ ಯೋ ತ್ವಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ದೇವತಾಯ ಬಲಿಕಮ್ಮತ್ಥಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಕಾಮೇಹಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕೇಹಿ ಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ, ತಸ್ಸ ತೇ. ಭೀತತ್ತನ್ತಿ ಭೀತಭಾವೋ, ಭಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಿಯ್ಯೋ ವಣ್ಣೋ ಪಸೀದತೀತಿ ಪಕತಿವಣ್ಣತೋ ಉಪರಿಪಿ ತೇ ಮುಖವಣ್ಣೋ ವಿಪ್ಪಸೀದತಿ. ಥೇರಸ್ಸ ಕಿರ ತದಾ ‘‘ಸಚೇ ಇಮೇ ಮಾರೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಇದಾನೇವಾಹಂ ಅನುಪಾದಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ದುಕ್ಖಭಾರೋ ವಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಳಾರಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಏವರೂಪೇ ಮಹಬ್ಭಯೇತಿ ಏದಿಸೇ ಮಹತಿ ಮರಣಭಯೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇ. ಹೇತುಅತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ.

ಇದಾನಿ ಥೇರೋ ಚೋರಗಾಮಣಿಸ್ಸ ಪಟಿವಚನದಾನಮುಖೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ –

೭೦೭. ‘‘ನತ್ಥಿ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಗಾಮಣಿ;

ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಭಯಾ ಸಬ್ಬೇ, ಖೀಣಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ವೇ.

೭೦೮. ‘‘ಖೀಣಾಯ ಭವನೇತ್ತಿಯಾ, ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಥಾತಥೇ;

ನ ಭಯಂ ಮರಣೇ ಹೋತಿ, ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನೇ ಯಥಾ.

೭೦೯. ‘‘ಸುಚಿಣ್ಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮೇ, ಮಗ್ಗೋ ಚಾಪಿ ಸುಭಾವಿತೋ;

ಮರಣೇ ಮೇ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ, ರೋಗಾನಮಿವ ಸಙ್ಖಯೇ.

೭೧೦. ‘‘ಸುಚಿಣ್ಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮೇ, ಮಗ್ಗೋ ಚಾಪಿ ಸುಭಾವಿತೋ;

ನಿರಸ್ಸಾದಾ ಭವಾ ದಿಟ್ಠಾ, ವಿಸಂ ಪಿತ್ವಾವ ಛಡ್ಡಿತಂ.

೭೧೧. ‘‘ಪಾರಗೂ ಅನುಪಾದಾನೋ, ಕತಕಿಚ್ಚೋ ಅನಾಸವೋ;

ತುಟ್ಠೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಹೋತಿ, ಮುತ್ತೋ ಆಘಾತನಾ ಯಥಾ.

೭೧೨. ‘‘ಉತ್ತಮಂ ಧಮ್ಮತಂ ಪತ್ತೋ, ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಅನತ್ಥಿಕೋ;

ಆದಿತ್ತಾವ ಘರಾ ಮುತ್ತೋ, ಮರಣಸ್ಮಿಂ ನ ಸೋಚತಿ.

೭೧೩. ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಸಙ್ಗತಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಭವೋ ವಾ ಯತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ;

ಸಬ್ಬಂ ಅನಿಸ್ಸರಂ ಏತಂ, ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾ.

೭೧೪. ‘‘ಯೋ ತಂ ತಥಾ ಪಜಾನಾತಿ, ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಂ;

ನ ಗಣ್ಹಾತಿ ಭವಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಸುತತ್ತಂವ ಅಯೋಗುಳಂ.

೭೧೫. ‘‘ನ ಮೇ ಹೋತಿ ‘ಅಹೋಸಿ’ನ್ತಿ, ‘ಭವಿಸ್ಸ’ನ್ತಿ ನ ಹೋತಿ ಮೇ;

ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ.

೭೧೬. ‘‘ಸುದ್ಧಂ ಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದಂ, ಸುದ್ಧಂ ಸಙ್ಖಾರಸನ್ತತಿಂ;

ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಂ, ನ ಭಯಂ ಹೋತಿ ಗಾಮಣಿ.

೭೧೭. ‘‘ತಿಣಕಟ್ಠಸಮಂ ಲೋಕಂ, ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ;

ಮಮತ್ತಂ ಸೋ ಅಸಂವಿನ್ದಂ, ‘ನತ್ಥಿ ಮೇ’ತಿ ನ ಸೋಚತಿ.

೭೧೮. ‘‘ಉಕ್ಕಣ್ಠಾಮಿ ಸರೀರೇನ, ಭವೇನಮ್ಹಿ ಅನತ್ಥಿಕೋ;

ಸೋಯಂ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಕಾಯೋ, ಅಞ್ಞೋ ಚ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

೭೧೯. ‘‘ಯಂ ವೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಸರೀರೇನ, ತಂ ಕರೋಥ ಯದಿಚ್ಛಥ;

ನ ಮೇ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ತತ್ಥ, ದೋಸೋ ಪೇಮಞ್ಚ ಹೇಹಿತೀ’’ತಿ. –

ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ.

೭೨೦. ‘‘ತಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ, ಅಬ್ಭುತಂ ಲೋಮಹಂಸನಂ;

ಸತ್ಥಾನಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾನ, ಮಾಣವಾ ಏತದಬ್ರವು’’ನ್ತಿ. –

ಅಯಂ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತಗಾಥಾ. ಇತೋ ಅಪರಾ ತಿಸ್ಸೋ ಚೋರಾನಂ, ಥೇರಸ್ಸ ಚ ವಚನಪಟಿವಚನಗಾಥಾ –

೭೨೧. ‘‘ಕಿಂ ಭದನ್ತೇ ಕರಿತ್ವಾನ, ಕೋ ವಾ ಆಚರಿಯೋ ತವ;

ಕಸ್ಸ ಸಾಸನಮಾಗಮ್ಮ, ಲಬ್ಭತೇ ತಂ ಅಸೋಕತಾ.

೭೨೨. ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವೀ, ಜಿನೋ ಆಚರಿಯೋ ಮಮ;

ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ ಸತ್ಥಾ, ಸಬ್ಬಲೋಕತಿಕಿಚ್ಛಕೋ.

೭೨೩. ‘‘ತೇನಾಯಂ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಖಯಗಾಮೀ ಅನುತ್ತರೋ;

ತಸ್ಸ ಸಾಸನಮಾಗಮ್ಮ, ಲಬ್ಭತೇ ತಂ ಅಸೋಕತಾ.

೭೨೪. ‘‘ಸುತ್ವಾನ ಚೋರಾ ಇಸಿನೋ ಸುಭಾಸಿತಂ, ನಿಕ್ಖಿಪ್ಪ ಸತ್ಥಾನಿ ಚ ಆವುಧಾನಿ ಚ;

ತಮ್ಹಾ ಚ ಕಮ್ಮಾ ವಿರಮಿಂಸು ಏಕೇ, ಏಕೇ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಮರೋಚಯಿಂಸು.

೭೨೫. ‘‘ತೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸುಗತಸ್ಸ ಸಾಸನೇ, ಭಾವೇತ್ವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಬಲಾನಿ ಪಣ್ಡಿತಾ;

ಉದಗ್ಗಚಿತ್ತಾ ಸುಮನಾ ಕತಿನ್ದ್ರಿಯಾ, ಫುಸಿಂಸು ನಿಬ್ಬಾನಪದಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ. –

ಇಮಾಪಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತಗಾಥಾ.

ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನಪೇಕ್ಖಸ್ಸ, ಗಾಮಣೀತಿ ಗಾಮಣಿ, ಅಪೇಕ್ಖಾಯ, ತಣ್ಹಾಯ, ಅಭಾವೇನ ಅನಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮಾದಿಸಸ್ಸ, ಲೋಹಿತಸಭಾವೋ ಪುಬ್ಬೋ ವಿಯ, ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ನತ್ಥಿ, ದೋಮನಸ್ಸಾಭಾವಾಪದೇಸೇನ ಭಯಾಭಾವಂ ವದತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಭಯಾ ಸಬ್ಬೇ’’ತಿ. ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಭಯಾ ಸಬ್ಬೇತಿ ಖೀಣಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಮಹಾಭಯಾ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭಯಾ ಏಕಂಸೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಅತೀತಾ, ಅಪಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಥಾತಥೇತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಭಾವನಾವಸೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಯಥಾಭೂತಂ ದಿಟ್ಠೇ. ಮರಣೇತಿ ಮರಣಹೇತು. ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನೇ ಯಥಾತಿ ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಸೀಸೇ ಠಿತೇನ ಮಹತಾ ಗರುಭಾರೇನ ಸಂಸೀದನ್ತೋ ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪನೇ, ಅಪನಯನೇ ನ ಭಾಯತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಭಾರಹಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ;

ಭಾರಾದಾನಂ ದುಖಂ ಲೋಕೇ, ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೨);

ಸುಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಂ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ, ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ತತೋ ಏವ ಮಗ್ಗೋ ಚಾಪಿ ಸುಭಾವಿತೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಭಾವಿತೋ. ರೋಗಾನಮಿವ ಸಙ್ಖಯೇತಿ ಯಥಾ ಬಹೂಹಿ ರೋಗೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ಆತುರಸ್ಸ ರೋಗಾನಂ ಸಙ್ಖಯೇ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಖನ್ಧರೋಗಸಙ್ಖಯೇ ಮರಣೇ ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ.

ನಿರಸ್ಸಾದಾ ಭವಾ ದಿಟ್ಠಾತಿ ತೀಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಅಭಿಭೂತಾ, ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಾ, ತಯೋ ಭವಾ ನಿರಸ್ಸಾದಾ, ಅಸ್ಸಾದರಹಿತಾ, ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಾ. ವಿಸಂ ಪಿತ್ವಾವ ಛಡ್ಡಿತನ್ತಿ ಪಮಾದವಸೇನ ವಿಸಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ತಾದಿಸೇನ ಪಯೋಗೇನ ಛಡ್ಡಿತಂ ವಿಯ ಮರಣೇ ಮೇ ಭಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮುತ್ತೋ ಆಘಾತನಾ ಯಥಾತಿ ಯಥಾ ಚೋರೇಹಿ ಮಾರಣತ್ಥಂ ಆಘಾತನಂ ನೀತೋ ಕೇನಚಿ ಉಪಾಯೇನ ತತೋ ಮುತ್ತೋ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಂಸಾರಪಾರಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಗತತ್ತಾ ಪಾರಗೂ, ಚತೂಹಿಪಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ, ಪರಿಞ್ಞಾದೀನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಕತತ್ತಾ ಕತಕಿಚ್ಚೋ ಕಾಮಾಸವಾದೀಹಿ ಅನಾಸವೋ, ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಆಯುಕ್ಖಯಹೇತು ತುಟ್ಠೋ ಸೋಮನಸ್ಸಿಕೋ ಹೋತಿ.

ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ. ಧಮ್ಮತನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ. ಅರಹತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸಿಜ್ಝನಹೇತು ಇಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಭಾವಂ. ಸಬ್ಬಲೋಕೇತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ, ದೀಘಾಯುಕಸುಖಬಹುಲತಾದಿವಸೇನ ಸಂಯುತ್ತೇಪಿ ಲೋಕೇ. ಅನತ್ಥಿಕೋತಿ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ. ಆದಿತ್ತಾವ ಘರಾ ಮುತ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಸಮನ್ತತೋ ಆದಿತ್ತತೋ ಪಜ್ಜಲಿತತೋ ಗೇಹತೋ ನಿಸ್ಸಟೋ, ತತೋ ನಿಸ್ಸರಣನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಸೋಚತಿ, ಏವಂ ಖೀಣಾಸವೋ ಮರಣನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಸೋಚತಿ.

ಯದತ್ಥಿ ಸಙ್ಗತಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅತ್ಥಿ, ವಿಜ್ಜತಿ, ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಙ್ಗತಂ, ಸತ್ತೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಾ ಸಮಾಗಮೋ, ಸಮೋಧಾನಂ. ‘‘ಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಕತಂ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವೋ ವಾ ಯತ್ಥ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಯೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಸಬ್ಬಂ ಅನಿಸ್ಸರಂ ಏತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಇಸ್ಸರರಹಿತಂ, ನ ಏತ್ಥ ಕೇನಚಿ ‘‘ಏವಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ. ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಿಸ್ಸರಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ಪಜಾನನ್ತೋ ಮರಣಸ್ಮಿಂ ನ ಸೋಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ನ ಗಣ್ಹಾತಿ ಭವಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಯೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಪ. ೨೭೭) ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ, ತಥಾ ತಂ ಭವತ್ತಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನಾತಿ. ಸೋ ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಸುಖಕಾಮೋ ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತಂ ಅಯೋಗುಳಂ ಹತ್ಥೇನ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಖುದ್ದಕಂ ವಾ ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಭವಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನ ಮೇ ಹೋತಿ ‘‘ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ ಅಹಂ ಈದಿಸೋ ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ನ ಮೇ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಗ್ಘಾಟಿತತ್ತಾ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಸ್ಸ ಚ ಸುದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ‘‘ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ನ ಹೋತಿ ಮೇತಿ ತತೋ ಏವ ‘‘ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ಅಹಂ ಏದಿಸೋ ಕಥಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಂ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಮೇ ನ ಹೋತಿ. ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಪನ ಹೋತಿ ‘‘ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಙ್ಖಾರಾವ, ನ ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾ, ತೇ ಚ ಖೋ ವಿಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾತಿ ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮಾದಿಸಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ಕಾ ನಾಮ ಪರಿದೇವನಾ.

ಸುದ್ಧನ್ತಿ ಕೇವಲಂ, ಅತ್ತಸಾರೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ. ಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಧಮ್ಮಮತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ. ಸಙ್ಖಾರಸನ್ತತಿನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕಪ್ಪಭೇದಸಙ್ಖಾರಪಬನ್ಧಂ. ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತನ್ತಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ.

ತಿಣಕಟ್ಠಸಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಯಥಾ ಅರಞ್ಞೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇ ತಿಣಕಟ್ಠೇ ಕೇನಚಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅಪರಸ್ಸ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಕಂ ಅಯಂ ಗಣ್ಹತೀ’’ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸೋ ಅಸಾಮಿಕತಾಯ ತಿಣಕಟ್ಠಸಮಂ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ಮಮತ್ತಂ ಅಸಂವಿನ್ದಂ ಅಸಂವಿನ್ದನ್ತೋ ಅಲಭನ್ತೋ ಅಕರೋನ್ತೋ. ನತ್ಥಿ ಮೇತಿ ‘‘ಅಹು ವತ ಸೋಹಂ, ತಂ ಮೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ಸೋಚತಿ.

ಉಕ್ಕಣ್ಠಾಮಿ ಸರೀರೇನಾತಿ ಅಸಾರಕೇನ ಅಭಿನುದೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಅಕತಞ್ಞುನಾ ಅಸುಚಿದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಭಾವೇನ ಇಮಿನಾ ಕಾಯೇನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾಮಿ ಇಮಂ ಕಾಯಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಏವಂ ತಿಟ್ಠಾಮಿ. ಭವೇನಮ್ಹಿ ಅನತ್ಥಿಕೋತಿ ಸಬ್ಬೇನಪಿ ಭವೇನ ಅನತ್ಥಿಕೋ ಅಮ್ಹಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಭವಂ ಪತ್ಥೇಮಿ. ಸೋಯಂ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಕಾಯೋತಿ ಅಯಂ ಮಮ ಕಾಯೋ ಇದಾನಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪಯೋಗೇನ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ಅಞ್ಞೋ ಚ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋ ಮಯ್ಹಂ ಆಯತಿಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ.

ಯಂ ವೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಸರೀರೇನಾತಿ ಯಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಇಮಿನಾ ಸರೀರೇನ ಪಯೋಜನಂ, ತಂ ಕರೋಥ ಯದಿಚ್ಛಥ, ಇಚ್ಛಥ ಚೇ. ನ ಮೇ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ, ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಇಮಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕರಣಹೇತು. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಕರೋನ್ತೇಸು ಚ ಅಕರೋನ್ತೇಸು ಚ. ದೋಸೋ ಪೇಮಞ್ಚ ಹೇಹಿತೀತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಟಿಘೋ ಅನುನಯೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನೋ ಭವೇ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ಪಟಿಘಾನುನಯೇಸು ಅಸನ್ತೇಸುಪಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಯಥಾಧಿಗತವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ. ತಂ ವಚನನ್ತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಮರಣೇ ಭಯಾಭಾವಾದಿದೀಪಕಂ, ತತೋ ಏವ ಅಬ್ಭುತಂ ಲೋಮಹಂಸನಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ. ಮಾಣವಾತಿ ಚೋರಾ. ಚೋರಾ ಹಿ ‘‘ಮಾಣವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಮಾಣವೇಹಿ ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕತಕಮ್ಮೇಹಿ ಅಕತಕಮ್ಮೇಹಿಪೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೪೯) ವಿಯ.

ಕಿಂ ಭದನ್ತೇ ಕರಿತ್ವಾನಾತಿ, ಭನ್ತೇ, ಕಿಂ ನಾಮ ತಪೋಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ. ಕೋ ವಾ ತವ ಆಚರಿಯೋ ಕಸ್ಸ ಸಾಸನಂ, ಓವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಯಂ ಅಸೋಕತಾ ಮರಣಕಾಲೇ ಸೋಕಾಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಬ್ರವುಂ, ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಕಥೇಸುಂ, ಭಾಸಿಂಸು.

ತಂ ಸುತ್ವಾ ಥೇರೋ ತೇಸಂ ಪಟಿವಚನಂ ದೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ಪರೋಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಬ್ಬಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾವಬೋಧನಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಙ್ಖಾಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿನೋ ಅನಾವರಣಞಾಣಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೇನ ಅತೀತಾದಿಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ. ತೇನೇವ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವೀ. ಯಮ್ಹಿ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ, ತದೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ನತ್ಥೇವ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ವಿಸಯುಪ್ಪತ್ತಿಮುಖೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ಞಾಣಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಇತಿವುತ್ತಕವಣ್ಣನಾಯಂ (ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ೩೮) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಮಾರಾನಂ ವಿಜಯತೋ ಜಿನೋ, ಹೀನಾದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಅಧಿಮುತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಮಹತಿಯಾ ಕರುಣಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅನುಸಾಸನತೋ ಸತ್ಥಾ, ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸರೋಗತಿಕಿಚ್ಛನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕತಿಕಿಚ್ಛಕೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಆಚರಿಯೋ ಮಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಖಯಗಾಮೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮೀ.

ಏವಂ ಥೇರೇನ ಸತ್ಥು ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಗುಣೇ ಪಕಾಸಿತೇ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚೋರಾ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು, ಏಕಚ್ಚೇ ಉಪಾಸಕತ್ತಂ ಪವೇದೇಸುಂ. ತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಾ ‘‘ಸುತ್ವಾನ ಚೋರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿಂಸು. ತತ್ಥ ಇಸಿನೋತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದೀನಂ ಏಸನಟ್ಠೇನ ಇಸಿನೋ, ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ. ನಿಕ್ಖಿಪ್ಪಾತಿ ಪಹಾಯ. ಸತ್ಥಾನಿ ಚ ಆವುಧಾನಿ ಚಾತಿ ಅಸಿಆದಿಸತ್ಥಾನಿ ಚೇವ ಧನುಕಲಾಪಾದಿಆವುಧಾನಿ ಚ. ತಮ್ಹಾ ಚ ಕಮ್ಮಾತಿ ತತೋ ಚೋರಕಮ್ಮತೋ.

ತೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸುಗತಸ್ಸ ಸಾಸನೇತಿ ತೇ ಚೋರಾ ಸೋಭನಗಮನತಾದೀಹಿ ಸುಗತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ. ಭಾವನಾವಿಸೇಸಾಧಿಗತಾಯ ಓದಗ್ಯಲಕ್ಖಣಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಉದಗ್ಗಚಿತ್ತಾ. ಸುಮನಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತಾ. ಕತಿನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾ. ಫುಸಿಂಸೂತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿಂಸು. ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಕಿರ ಚೋರೇ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೇ ಕತ್ವಾ, ತೇ ತತ್ಥೇವ ಠಪೇತ್ವಾ, ಮಾತು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಮಾತರಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ, ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಅಕಾಸಿ. ಅಥ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ, ತೇ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ…ಪೇ… ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ.

ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಾರಾಪರಿಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸಮಣಸ್ಸ ಅಹು ಚಿನ್ತಾತಿಆದಿಕಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಪಾರಾಪರಿಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನಿತ್ವಾ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತಸ್ಸ ವಯಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಪಾರಾಪರಿಯೋತ್ವೇವ ಸಮಞ್ಞಾ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ತಯೋ ವೇದೇ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಿಪ್ಪೇಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ. ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾಲೇ ಜೇತವನವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತೇ ನಿಸೀದಿ. ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತಂ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೫೩) ದೇಸೇಸಿ. ಸೋ ತಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿ. ತಂ ಸುತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತದತ್ಥಮನುಚಿನ್ತೇಸಿ. ಯಥಾ ಪನ ಅನುಚಿನ್ತೇಸಿ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಗಾಥಾಸು ಏವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸೋ ತಥಾ ಅನುವಿಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಆಯತನಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ. ಅಪರಭಾಗೇ ಅತ್ತನಾ ಚಿನ್ತಿತಾಕಾರಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ –

೭೨೬. ‘‘ಸಮಣಸ್ಸ ಅಹು ಚಿನ್ತಾ, ಪಾರಾಪರಿಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ;

ಏಕಕಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ, ಪವಿವಿತ್ತಸ್ಸ ಝಾಯಿನೋ.

೭೨೭. ‘‘ಕಿಮಾನುಪುಬ್ಬಂ ಪುರಿಸೋ, ಕಿಂ ವತಂ ಕಿಂ ಸಮಾಚಾರಂ;

ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀಸ್ಸ, ನ ಚ ಕಞ್ಚಿ ವಿಹೇಠಯೇ.

೭೨೮. ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಹಿತಾಯ ಅಹಿತಾಯ ಚ;

ಅರಕ್ಖಿತಾನಿ ಅಹಿತಾಯ, ರಕ್ಖಿತಾನಿ ಹಿತಾಯ ಚ.

೭೨೯. ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೇವ ಸಾರಕ್ಖಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಗೋಪಯಂ;

ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀಸ್ಸ, ನ ಚ ಕಞ್ಚಿ ವಿಹೇಠಯೇ.

೭೩೦. ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಚೇ ರೂಪೇಸು, ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅನಿವಾರಯಂ;

ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀ, ಸೋ ದುಕ್ಖಾ ನ ಹಿ ಮುಚ್ಚತಿ.

೭೩೧. ‘‘ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚೇ ಸದ್ದೇಸು, ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅನಿವಾರಯಂ;

ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀ, ಸೋ ದುಕ್ಖಾ ನ ಹಿ ಮುಚ್ಚತಿ.

೭೩೨. ‘‘ಅನಿಸ್ಸರಣದಸ್ಸಾವೀ, ಗನ್ಧೇ ಚೇ ಪಟಿಸೇವತಿ;

ನ ಸೋ ಮುಚ್ಚತಿ ದುಕ್ಖಮ್ಹಾ, ಗನ್ಧೇಸು ಅಧಿಮುಚ್ಛಿತೋ.

೭೩೩. ‘‘ಅಮ್ಬಿಲಂ ಮಧುರಗ್ಗಞ್ಚ, ತಿತ್ತಕಗ್ಗಮನುಸ್ಸರಂ;

ರಸತಣ್ಹಾಯ ಗಧಿತೋ, ಹದಯಂ ನಾವಬುಜ್ಝತಿ.

೭೩೪. ‘‘ಸುಭಾನ್ಯಪ್ಪಟಿಕೂಲಾನಿ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಅನುಸ್ಸರಂ;

ರತ್ತೋ ರಾಗಾಧಿಕರಣಂ, ವಿವಿಧಂ ವಿನ್ದತೇ ದುಖಂ.

೭೩೫. ‘‘ಮನಂ ಚೇತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ, ಯೋ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ರಕ್ಖಿತುಂ;

ತತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮನ್ವೇತಿ, ಸಬ್ಬೇಹೇತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ.

೭೩೬. ‘‘ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ, ಬಹುಸ್ಸ ಕುಣಪಸ್ಸ ಚ;

ನರವೀರಕತಂ ವಗ್ಗುಂ, ಸಮುಗ್ಗಮಿವ ಚಿತ್ತಿತಂ.

೭೩೭. ‘‘ಕಟುಕಂ ಮಧುರಸ್ಸಾದಂ, ಪಿಯನಿಬನ್ಧನಂ ದುಖಂ;

ಖುರಂವ ಮಧುನಾ ಲಿತ್ತಂ, ಉಲ್ಲಿಹಂ ನಾವಬುಜ್ಝತಿ.

೭೩೮. ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪೇ ಇತ್ಥಿಸರೇ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಪಿ ಚ ಇತ್ಥಿಯಾ;

ಇತ್ಥಿಗನ್ಧೇಸು ಸಾರತ್ತೋ, ವಿವಿಧಂ ವಿನ್ದತೇ ದುಖಂ.

೭೩೯. ‘‘ಇತ್ಥಿಸೋತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಸನ್ದನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಸು;

ತೇಸಮಾವರಣಂ ಕಾತುಂ, ಯೋ ಸಕ್ಕೋತಿ ವೀರಿಯವಾ.

೭೪೦. ‘‘ಸೋ ಅತ್ಥವಾ ಸೋ ಧಮ್ಮಟ್ಠೋ, ಸೋ ದಕ್ಖೋ ಸೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋ;

ಕರೇಯ್ಯ ರಮಮಾನೋಪಿ, ಕಿಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮತ್ಥಸಂಹಿತಂ.

೭೪೧. ‘‘ಅಥೋ ಸೀದತಿ ಸಞ್ಞುತ್ತಂ, ವಜ್ಜೇ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿರತ್ಥಕಂ;

ನ ತಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮಞ್ಞಿತ್ವಾ, ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋ.

೭೪೨. ‘‘ಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೇನ ಸಞ್ಞುತ್ತಂ, ಯಾ ಚ ಧಮ್ಮಗತಾ ರತಿ;

ತಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತೇಥ, ಸಾ ಹಿ ವೇ ಉತ್ತಮಾ ರತಿ.

೭೪೩. ‘‘ಉಚ್ಚಾವಚೇಹುಪಾಯೇಹಿ, ಪರೇಸಮಭಿಜಿಗೀಸತಿ;

ಹನ್ತ್ವಾ ವಧಿತ್ವಾ ಅಥ ಸೋಚಯಿತ್ವಾ, ಆಲೋಪತಿ ಸಾಹಸಾ ಯೋ ಪರೇಸಂ.

೭೪೪. ‘‘ತಚ್ಛನ್ತೋ ಆಣಿಯಾ ಆಣಿಂ, ನಿಹನ್ತಿ ಬಲವಾ ಯಥಾ;

ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯೇಹೇವ, ನಿಹನ್ತಿ ಕುಸಲೋ ತಥಾ.

೭೪೫. ‘‘ಸದ್ಧಂ ವೀರಿಯಂ ಸಮಾಧಿಞ್ಚ, ಸತಿಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯಂ;

ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ಹನ್ತ್ವಾನ, ಅನೀಘೋ ಯಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ.

೭೪೬. ‘‘ಸೋ ಅತ್ಥವಾ ಸೋ ಧಮ್ಮಟ್ಠೋ, ಕತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಾನುಸಾಸನಿಂ;

ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ, ಸೋ ನರೋ ಸುಖಮೇಧತೀ’’ತಿ. – ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಸಮಣಸ್ಸಾತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ. ಅಹೂತಿ ಅಹೋಸಿ. ಚಿನ್ತಾತಿ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತಾ ಧಮ್ಮವಿಚಾರಣಾ. ಪಾರಾಪರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಪಾರಾಪರಗೋತ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಪಾರಾಚರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖನಸೀಲಸ್ಸ. ಏಕಕಸ್ಸಾತಿ ಅಸಹಾಯಸ್ಸ, ಏತೇನ ಕಾಯವಿವೇಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪವಿವಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪವಿವೇಕಹೇತುನಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಿವೇಕಂ ಆರದ್ಧಸ್ಸ, ಏತೇನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಝಾಯಿನೋ’’ತಿ. ಝಾಯಿನೋತಿ ಝಾಯನಸೀಲಸ್ಸ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇಸು ಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಥೇರೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವದತಿ.

‘‘ಕಿಮಾನುಪುಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಂ ಚಿನ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯಂ ತಾವ ಕಿಮಾನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ, ಅನುಪುಬ್ಬಮೇವ ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ವತಸಮಾಚಾರೇಸು ಕೋ ಅನುಕ್ಕಮೋ, ಕೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುರಿಸೋ ಕಿಂ ವತಂ ಕಿಂ ಸಮಾಚಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥಕಾಮೋ ಪುರಿಸೋ ಸಮಾದಿಯಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ‘‘ವತ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ, ಕೀದಿಸಂ ಸೀಲಂ ಸಮಾಚಾರಂ, ಸಮಾಚರನ್ತೋ, ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ ಕತ್ತಬ್ಬಕಾರೀ ಅಸ್ಸ, ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ನ ಚ ವಿಹೇಠಯೇ, ನ ಬಾಧೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ, ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಪರವಿಹೇಠನಾಯ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ ತಾಯ ಸತಿ ಸಮಣಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ.

ಯಥಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ, ನ ಸಮಣೋ ಹೋತಿ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೮೪). ಏತ್ಥ ಚ ವತಗ್ಗಹಣೇನ ವಾರಿತ್ತಸೀಲಂ ಗಹಿತಂ, ಸಮಾಚಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮಾಚರಿತಬ್ಬತೋ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ವಾರಿತ್ತಸೀಲಂ ಪಧಾನಂ. ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸಬ್ಬಂ ಸೀಲಂ ಸುರಕ್ಖಿತಂ, ಸುಗೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅರಕ್ಖಣೇ ರಕ್ಖಣೇ ಚ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಛ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ರಕ್ಖಣಯೋಗ್ಯಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ. ಹಿತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಾಯ. ಅಹಿತಾಯಾತಿ ಅನತ್ಥಾಯ. ಹೋನ್ತೀತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ಕಥಂ ಪನ ತಾನಿಯೇವ ಹಿತಾಯ ಚ ಅಹಿತಾಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ರಕ್ಖಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಅಪಿಹಿತಾನಿ, ತಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಸು ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಪವತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಭಾವತೋ ಅನತ್ಥಾಯ ಪಿಹಿತಾನಿ, ತದಭಾವತೋ ಅತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೇವ ಸಾರಕ್ಖನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಸೀಲಸಮ್ಪದಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರಕ್ಖಾ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾವ ಮೂಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೇವ ಸಾರಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಸತಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಆರಕ್ಖೇನ ಸಂರಕ್ಖನ್ತೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏವ ತಾವ ಸಮ್ಮದೇವ ರಕ್ಖನ್ತೋ, ಯಥಾ ಅಕುಸಲಚೋರಾ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಕುಸಲಂ ಭಣ್ಡಂ ನ ವಿಲುಮ್ಪನ್ತಿ, ತಥಾ ತಾನಿ ಪಿದಹನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾರಕ್ಖನ್ತಿ ಚ ಸಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಾರಾಗೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ‘‘ಸಂರಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಾಠೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಗೋಪಯನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ಪರಿಯಾಯವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ನೇತ್ತಿಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ನ ಚ ಕಞ್ಚಿ ವಿಹೇಠಯೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ, ಉಭಯೇನಾಪಿ ವಾ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ ಪರಾವಿಹೇಠನಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ. ಅಥ ವಾ ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ.

ಏವಂ ರಕ್ಖಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹಿತಾಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಅರಕ್ಖಿತಾನಿ ಅಹಿತಾಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಪನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಚೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಚೇ ರೂಪೇಸು, ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅನಿವಾರಯಂ. ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀತಿ ಯೋ ನೀಲಪೀತಾದಿಭೇದೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ರೂಪಾಯತನೇಸು ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತನ್ತಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಅನಿವಾರಯಂ, ಅನಿವಾರಯನ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹನ್ತೋ ತಥಾಪವತ್ತಿಯಂ ಆದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ನ ಹೋತಿ ಚೇ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ಆದೀನವಂ ದೋಸಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಚೇ. ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತಂ ನಿವಾರಯೇ ಅನಿಸ್ಸರಣದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೫) ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇಯೇವ ಠತ್ವಾ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ರೂಪಾಯತನೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸರಣದಸ್ಸಾವೀ ನಾಮ. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅನಿಸ್ಸರಣದಸ್ಸಾವೀ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸೋ ದುಕ್ಖಾ ನ ಹಿ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನ ಮುಚ್ಚತೇವ. ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನಿವಾರಣಂ ನಾಮ ಯಥಾ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಸ್ಸವೇಯ್ಯುಂ, ತಥಾ ಪವತ್ತನಂ, ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಟ್ಠಾಪನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಧಿಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ಅಧಿಮುತ್ತತಣ್ಹಾಯ ಮುಚ್ಛಂ ಆಪನ್ನೋ. ಅಮ್ಬಿಲನ್ತಿ ಅಮ್ಬಿಲರಸಂ. ಮಧುರಗ್ಗನ್ತಿ ಮಧುರರಸಕೋಟ್ಠಾಸಂ. ತಥಾ ತಿತ್ತಕಗ್ಗಂ. ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ತಂ ತಂ ರಸಂ ಅನುವಿಚಿನ್ತೇನ್ತೋ. ಗನ್ಥಿತೋತಿ ರಸತಣ್ಹಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ರಸೇ ಗನ್ಥಿತೋ ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಗಧಿತೋ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ, ಗೇಧಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹದಯಂ ನಾವಬುಜ್ಝತೀತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಸಾಸನಸ್ಸ ಹದಯಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಮದ್ದನರಸತಣ್ಹಾಯ ಗಧಿತೋ ನಾವಬುಜ್ಝತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸುಭಾನೀತಿ ಸುನ್ದರಾನಿ. ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾನೀತಿ ಮನೋರಮಾನಿ, ಇಟ್ಠಾನಿ. ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಾನುಪಾದಿಣ್ಣಪ್ಪಭೇದೇ ಫಸ್ಸೇ. ರತ್ತೋತಿ ರಜ್ಜನಸಭಾವೇನ ರಾಗೇನ ರತ್ತೋ. ರಾಗಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ರಾಗಹೇತು. ವಿವಿಧಂ ವಿನ್ದತೇ ದುಖನ್ತಿ ರಾಗಪರಿಳಾಹಾದಿವಸೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಞ್ಚ ನಿರಯಸನ್ತಾಪಾದಿವಸೇನ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯಞ್ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ.

ಮನಂ ಚೇತೇಹೀತಿ ಮನಞ್ಚ ಏತೇಹಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪ್ಪಭೇದೇಹಿ ಚ. ನನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ. ಸಬ್ಬೇಹೀತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿಪಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮನಂ, ಮನೋದ್ವಾರಂ, ಏತೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪ್ಪಭೇದತೋ ಚ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತನಕಪಾಪಕಮ್ಮನಿವಾರಣೇನ ರಕ್ಖಿತುಂ, ಗೋಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಅರಕ್ಖಣತೋ ನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನ್ವೇತಿ, ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಞ್ಚ ಏತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿಪಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ ಛಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಅಸಮ್ಪತ್ತಗ್ಗಾಹಿಭಾವತೋ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅನಿವಾರಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಇತರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಗ್ಗಾಹೀತಿ ‘‘ಗನ್ಧೇ ಚೇ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ರಸತಣ್ಹಾ ಚ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬತಣ್ಹಾ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಬಲವತೀತಿ ‘‘ರಸತಣ್ಹಾಯ ಗಧಿತೋ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋತಿ’’ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಅಗುತ್ತದ್ವಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಛಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅಸಂವರನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದುಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸ್ವಾಯಮಸಂವರೋ ಯಸ್ಮಾ ಸರೀರಸಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸರೀರಸಭಾವಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಸಮ್ಪುಣ್ಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸರೀರಂ ನಾಮೇತಂ ಪುಬ್ಬೇನ ಲೋಹಿತೇನ ಚ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ ಭರಿತಂ ಅಞ್ಞೇನ ಚ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದಿನಾ ಬಹುನಾ ಕುಣಪೇನ, ತಯಿದಂ ನರವೀರೇನ ನರೇಸು ಛೇಕೇನ ಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯೇನ ಕತಂ ವಗ್ಗು ಮಟ್ಠಂ ಲಾಖಾಪರಿಕಮ್ಮಾದಿನಾ ಚಿತ್ತಿತಂ, ಅನ್ತೋ ಪನ ಗೂಥಾದಿಅಸುಚಿಭರಿತಂ ಸಮುಗ್ಗಂ ವಿಯ ಛವಿಮತ್ತಮನೋಹರಂ ಬಾಲಜನಸಮ್ಮೋಹಂ ದುಕ್ಖಸಭಾವತಾಯ ನಿರಯಾದಿದುಕ್ಖತಾಪನತೋ ಚ ಕಟುಕಂ, ಪರಿಕಪ್ಪಸಮ್ಭವೇನ ಅಮೂಲಕೇನ ಅಸ್ಸಾದಮತ್ತೇನ ಮಧುರತಾಯ ಮಧುರಸ್ಸಾದಂ, ತತೋ ಏವ ಪಿಯಭಾವನಿಬನ್ಧನೇನ ಪಿಯನಿಬನ್ಧನಂ, ದುಸ್ಸಹತಾಯ ಅಪ್ಪತೀತತಾಯ ಚ ದುಖಂ, ಈದಿಸೇ ಸರೀರೇ ಅಸ್ಸಾದಲೋಭೇನ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭುಯ್ಯಮಾನಂ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತೋ ಲೋಕೋ ಮಧುರಗಿದ್ಧೋ ಖುರಧಾರಾಲೇಹಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ.

ಇದಾನಿ ಏತೇ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಗೋಚರಭೂತಾ ರೂಪಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ತೇ ವಿಸೇಸತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಪಟಿಬದ್ಧಾ ಕಮನೀಯಾತಿ ತತ್ಥ ಸಂವರೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿರೂಪೇತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾಯತನಸಙ್ಖಾತೇ ವಣ್ಣೇ. ಅಪಿ ಚ ಯೋ ಕೋಚಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ನಿವತ್ಥಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ ವಾ ಗನ್ಧವಣ್ಣಕಾದೀನಂ ವಾ ಪಿಳನ್ಧನಮಾಲಾನಂ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೋ ವಣ್ಣೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಾಯ ಉಪಕಪ್ಪತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪ’’ನ್ತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇತ್ಥಿಸರೇತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಗೀತಲಪಿತಹಸಿತರುದಿತಸದ್ದೇ. ಅಪಿ ಚ ಇತ್ಥಿಯಾ ನಿವತ್ಥವತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಅಲಙ್ಕತಅಲಙ್ಕಾರಸ್ಸಪಿ ಇತ್ಥಿಪಯೋಗನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ವೇಣುವೀಣಾಸಙ್ಖಪಣವಾದೀನಮ್ಪಿ ಸದ್ದಾ ಇಧ ಇತ್ಥಿಸರಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬೋಪೇಸೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಆಕಡ್ಢತೀತಿ. ‘‘ಇತ್ಥಿರಸೇ’’ತಿ ಪನ ಪಾಳಿಯಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರಸಾಯತನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಇತ್ಥಿಯಾ ಕಿಂಕಾರಪಟಿಸ್ಸಾವಿತಾದಿವಸೇನ ಅಸ್ಸವರಸೋ ಚೇವ ಪರಿಭೋಗರಸೋ ಚ ಇತ್ಥಿರಸೋತಿ ಏಕೇ. ಯೋ ಪನ ಇತ್ಥಿಯಾ ಓಟ್ಠಮಂಸಸಮ್ಮಕ್ಖಿತಖೇಳಾದಿರಸೋ, ಯೋ ಚ ತಾಯ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದಿನ್ನಯಾಗುಭತ್ತಾದೀನಂ ರಸೋ, ಸಬ್ಬೋಪೇಸೋ ‘‘ಇತ್ಥಿರಸೋ’’ತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಪಿ ಚ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ಇತ್ಥಿಸರೀರಾರೂಳ್ಹಾನಂ ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಮಾಲಾದೀನಂ ಫಸ್ಸೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಯೇಸಂ ಇತ್ಥಿರೂಪೇ ಇತ್ಥಿಸರೇತಿ ಪಾಳಿ, ತೇಸಂ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇತ್ಥಿರಸಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇತ್ಥಿಗನ್ಧೇಸೂತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಗನ್ಧಾಯತನೇಸು. ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಗನ್ಧೋ ನಾಮ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ. ಏಕಚ್ಚಾ ಹಿ ಇತ್ಥೀ ಅಸ್ಸಗನ್ಧಿನೀ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಾ ಮೇಣ್ಡಗನ್ಧಿನೀ, ಏಕಚ್ಚಾ ಸೇದಗನ್ಧಿನೀ, ಏಕಚ್ಚಾ ಸೋಣಿತಗನ್ಧಿನೀ, ತಥಾಪಿ ತಾಸು ಅನ್ಧಬಾಲೋ ರಜ್ಜತೇವ. ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಪನ ಇತ್ಥಿರತನಸ್ಸ ಕಾಯತೋ ಚನ್ದನಗನ್ಧೋ ವಾಯತಿ, ಮುಖತೋ ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧೋ, ಅಯಂ ನ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಹೋತೀತಿ, ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರೇ ಆರೂಳ್ಹೋ ಆಗನ್ತುಕೋ ಅನುಲಿಮ್ಪನಾದಿಗನ್ಧೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಗನ್ಧೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಾರತ್ತೋತಿ ಸುಟ್ಠು ರತ್ತೋ ಗಧಿತೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ, ಇದಂ ಪನ ಪದಂ ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪೇ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ವಿವಿಧಂ ವಿನ್ದತೇ ದುಖನ್ತಿ ಇತ್ಥಿರೂಪಾದೀಸು ಸರಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ವಧಬನ್ಧನಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ.

ಇತ್ಥಿಸೋತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೀತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅನವಸೇಸಾನಿ ಪಞ್ಚ ತಣ್ಹಾಸೋತಾನಿ ಸನ್ದನ್ತಿ. ಪಞ್ಚಸೂತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು. ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸೋತಾನಂ. ಆವರಣನ್ತಿ ಸಂವರಣಂ, ಯಥಾ ಅಸಂವರೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಂವರಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಯೋ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ವೀರಿಯವಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ರೂಪಾದಿಗೋಚರೇ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಅತ್ಥವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸೋ ಅತ್ಥವಾ ಸೋ ಧಮ್ಮಟ್ಠೋ, ಸೋ ದಕ್ಖೋ ಸೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅತ್ಥವಾ, ಬುದ್ಧಿಮಾ, ಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋ, ಧಮ್ಮೇ ದಕ್ಖೋ, ಧಮ್ಮೇ ಛೇಕೋ, ಅನಲಸೋ ವಾ ವಿಚಕ್ಖಣೋ ಇತಿ ಕತ್ತಬ್ಬತಾಸು ಕುಸಲೋ ನಾಮ. ಕರೇಯ್ಯ ರಮಮಾನೋಪಿ, ಕಿಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ಗೇಹರತಿಯಾ ರಮಮಾನೋಪಿ ಧಮ್ಮತ್ಥಸಂಹಿತಂ ಧಮ್ಮತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅನಪೇತಮೇವ ತಂ ತಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಭೋಗಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪರಿಪಾಲನಂ, ಪರಿಭೋಗಞ್ಚ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಅವಿರೋಧೇನ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಅಬಾಧನೇನ, ತಿವಗ್ಗತ್ಥಂ ಅನುಯುಞ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಯೇಸಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅವಿರೋಧೇನ ತಿವಗ್ಗತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ ವತ್ತತಿ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಮಹಾರಾಜಾದೀನಂ ವಿಯ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ನ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಥೋ ಸೀದತಿ ಸಞ್ಞುತ್ತನ್ತಿ ಯದಿ ಇಧಲೋಕೇ ಸುಪಸಂಹಿತಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಂ. ವಜ್ಜೇ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥರಹಿತಂ ಅನತ್ಥುಪಸಂಹಿತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಚೇಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ ಪರಿಚ್ಚಜೇಯ್ಯ. ನ ತಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮಞ್ಞಿತ್ವಾ, ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋತಿ ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾಸಮ್ಭವೇನ ವಿಚಕ್ಖಣೋ ಅನತ್ಥುಪಸಂಹಿತಂ, ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಮಯಾ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಮಞ್ಞಿತ್ವಾ ವಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ.

ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪನ ಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೇನ ಸಞ್ಞುತ್ತಂ, ಯಾ ಚ ಧಮ್ಮಗತಾ ರತಿ. ತಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತೇಥಾತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪ್ಪಭೇದೇನ ಅತ್ಥೇನ ಹಿತೇನ ಸಂಯುತ್ತಂ ತದುಭಯಹಿತಾವಹಂ, ಯಾ ಚ ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮಗತಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಾ ರತಿ, ತದುಭಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತೇಯ್ಯ. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ರತಿಂ ಧಮ್ಮರತಿ ಜಿನಾತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೫೪) ವಚನತೋ ಸಾ ಹಿ ಏಕಂಸೇನ ಉತ್ತಮತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಪನತೋ ಉತ್ತಮಾ ರತಿ ನಾಮ.

ಯಂ ಪನ ಕಾಮರತಿಸಂಯುತ್ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸಾ ಅನತ್ಥುಪಸಂಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಚ್ಚಾವಚೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉಚ್ಚಾವಚೇಹೀತಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಚೇವ ಖುದ್ದಕೇಹಿ ಚ. ಉಪಾಯೇಹೀತಿ ನಯೇಹಿ. ಪರೇಸಮಭಿಜಿಗೀಸತೀತಿ ಪರೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ ಆಹರಿತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಪರೇ ವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಹಾಪೇತಿ, ಜಿನಾಪೇತಿ ಪರಂ ಹನ್ತ್ವಾ, ವಧಿತ್ವಾ ಅಥ ಸೋಚಯಿತ್ವಾ, ಆಲೋಪತಿ ಸಾಹಸಾ ಯೋ ಪರೇಸಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಮಹೇತು ಪರೇ ಹನನ್ತೋ, ಘಾತೇನ್ತೋ, ಸೋಚೇನ್ತೋ ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಸನ್ಧಿರುಹನಪಸಯ್ಹಾವಹಾರಾದೀಹಿ ನಾನುಪಾಯೇಹಿ ಪರೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ ಹರಿತುಂ ವಾಯಮನ್ತೋ ಸಾಹಸಾಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ಆಲೋಪತಿ, ಜಿಗೀಸತಿ ಸಾಪತೇಯ್ಯವಸೇನ ಪರೇ ಹಾಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾಮರತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಅನತ್ಥುಪಸಂಹಿತಂ ಏಕನ್ತನಿಹೀನನ್ತಿ. ಏತೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಧಮ್ಮಗತಾಯ ರತಿಯಾ ಏಕಂಸತೋ ಉತ್ತಮಭಾವಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಂ ‘‘ತೇಸಮಾವರಣಂ ಕಾತುಂ ಯೋ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆವರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಉಪಾಯೇನ ಸಹ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತಚ್ಛನ್ತೋ ಆಣಿಯಾ ಆಣಿಂ, ನಿಹನ್ತಿ ಬಲವಾ ಯಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ಯಥಾ ಬಲವಾ ಕಾಯಬಲೇನ, ಞಾಣಬಲೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಚ್ಛಕೋ ರುಕ್ಖದಣ್ಡಗತಂ ಆಣಿಂ ನೀಹರಿತುಕಾಮೋ ತತೋ ಬಲವತಿಂ ಆಣಿಂ ಕೋಟೇನ್ತೋ ತತೋ ನೀಹರತಿ, ತಥಾ ಕುಸಲೋ ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ನಿಹನ್ತುಕಾಮೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಏವ ನಿಹನ್ತಿ.

ಕತಮೇಹಿ ಪನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಧಿಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಸದ್ಧಂ, ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಂ ವೀರಿಯಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ಸಮಾಧಿಂ, ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಂ ಸತಿಂ, ದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಂ ಪಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮಾನಿಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಾವೇನ್ತೋ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಏತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅನುನಯಪಟಿಘಾದಿಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಭಾವವಿಹನೇನ ಹನ್ತ್ವಾ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ತದುಪನಿಸ್ಸಯೇ ಕಿಲೇಸೇ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ತತೋ ಏವ ಅನೀಘೋ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಯಾತಿ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ.

ಸೋ ಅತ್ಥವಾತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಉತ್ತಮತ್ಥೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥವಾ, ತಂ ಸಮ್ಪಾಪಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠೋ. ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸೇನ ವಿಧಿನಾ ಅನವಸೇಸಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಾಕ್ಯಭೂತಂ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೋ. ತತೋ ಏವ ಸೋ ನರೋ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಞ್ಚ ಏಧತಿ, ಬ್ರೂಹೇತಿ, ವಡ್ಢೇತೀತಿ.

ಏವಂ ಥೇರೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಿನ್ತಿತಾಕಾರವಿಭಾವನಾವಸೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಇದಮೇವ ಚಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಾರಾಪರಿಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತೇಲಕಾನಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಚಿರರತ್ತಂ ವತಾತಾಪೀತಿಆದಿಕಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ತೇಲಕಾನಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನಿತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸತ್ಥು ಅಭಿಜಾತಿತೋ ಪುರೇತರಂಯೇವ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತೇಲಕಾನೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಕಾಮೇ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೋ ‘‘ಕೋ ಸೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಮೋಕ್ಖಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ ತೇ ತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ತೇ ನ ಸಮ್ಪಾಯನ್ತಿ. ಸೋ ತೇನ ಅನಾರಾಧಿತಚಿತ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ಅಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಿ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಲೋಕಹಿತಂ ಕರೋನ್ತೇ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದನುಸಾರೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ –

೭೪೭. ‘‘ಚಿರರತ್ತಂ ವತಾತಾಪೀ, ಧಮ್ಮಂ ಅನುವಿಚಿನ್ತಯಂ;

ಸಮಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಲತ್ಥಂ, ಪುಚ್ಛಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ.

೭೪೮. ‘‘ಕೋ ಸೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಲೋಕೇ, ಕೋ ಪತ್ತೋ ಅಮತೋಗಧಂ;