೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ಚೂಳವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಚೂಳವಚ್ಛತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ದಲಿದ್ದಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಭತಿಯಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಂ ಸುಜಾತಂ ನಾಮ ಥೇರಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವತ್ಥಂ ದತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ತೇತ್ತಿಂಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಸಿ. ಸತ್ತಸತ್ತತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ರಾಜಾ ಅಹೋಸಿ. ಅನೇಕವಾರಂ ಪದೇಸರಾಜಾ. ಏವಂ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಓಸಕ್ಕಮಾನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಗತೀಸು ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತನ್ತೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಚೂಳವಚ್ಛೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಿಪ್ಪೇಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಸುತ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ, ತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಸಿ. ಸೋ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಲದ್ಧೂಪಸಮ್ಪದೋ ಕತಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೋ ಚರಿತಾನುಕೂಲಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಾವೇನ್ತೋ ವಿಹರಿ. ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಕೋಸಮ್ಬಿಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಣ್ಡನಜಾತಾ ಅಹೇಸುಂ. ತದಾ ಚೂಳವಚ್ಛತ್ಥೇರೋ ಉಭಯೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಲದ್ಧಿಂ ಅನಾದಾಯ ಭಗವತಾ ದಿನ್ನೋವಾದೇ ಠತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೦.೩೧-೪೦) –

‘‘ಪದುಮುತ್ತರಭಗವತೋ, ಸುಜಾತೋ ನಾಮ ಸಾವಕೋ;

ಪಂಸುಕೂಲಂ ಗವೇಸನ್ತೋ, ಸಙ್ಕಾರೇ ಚರತೀ ತದಾ.

‘‘ನಗರೇ ಹಂಸವತಿಯಾ, ಪರೇಸಂ ಭತಕೋ ಅಹಂ;

ಉಪಡ್ಢುದುಸ್ಸಂ ದತ್ವಾನ, ಸಿರಸಾ ಅಭಿವಾದಯಿಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ತೇತ್ತಿಂಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವಿನ್ದೋ, ದೇವರಜ್ಜಮಕಾರಯಿಂ;

ಸತ್ತಸತ್ತತಿಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಅಹೋಸಹಂ.

‘‘ಪದೇಸರಜ್ಜಂ ವಿಪುಲಂ, ಗಣನಾತೋ ಅಸಙ್ಖಿಯಂ;

ಉಪಡ್ಢದುಸ್ಸದಾನೇನ, ಮೋದಾಮಿ ಅಕುತೋಭಯೋ.

‘‘ಇಚ್ಛಮಾನೋ ಚಹಂ ಅಜ್ಜ, ಸಕಾನನಂ ಸಪಬ್ಬತಂ;

ಖೋಮದುಸ್ಸೇಹಿ ಛಾದೇಯ್ಯಂ, ಅಡ್ಢುದುಸ್ಸಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ದಾನಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಅಡ್ಢುದುಸ್ಸಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅಥ ಚೂಳವಚ್ಛತ್ಥೇರೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಲಹಾಭಿರತಿಯಾ ಸಕತ್ಥವಿನಾಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗಪ್ಪತ್ತೋ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಪತ್ತವಿಸೇಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೧೧. ತತ್ಥ ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲತಾಯ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಭಾವತೋ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಪಮೋದಬಹುಲೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತೇ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೇತಿ. ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇ ನವವಿಧೇ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ. ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧೇನ ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತೋ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯಭಾವತೋ ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋಪಿ ಇಧ ಲಬ್ಭತೇವ. ಪದಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಏವರೂಪೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಸನ್ತಂ ಪದಂ ಸನ್ತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪಸಮಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ಪರಮಸುಖತಾಯ ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ವಿನ್ದತಿಯೇವ. ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಭಾವೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾನಿ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಕುಸಲಾನಿ ಸೀಲಾನಿ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೧). ಅಥ ವಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋತಿ ರತನತ್ತಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಮೋದಬಹುಲೋ. ತತ್ಥ ಪನ ಸೋ ಪಮೋದಬಹುಲೋ ಕಿಂ ವಾ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತೇ’’ತಿಆದಿ. ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸೇವನಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಸುಖೇನೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಹತ್ಥಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಸದ್ಧಾಜಾತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೩).

ಚೂಳವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಮಹಾವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಪಞ್ಞಾಬಲೀತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾವಚ್ಛತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಂ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಪಾನೀಯದಾನಮದಾಸಿ. ಪುನ ಸಿಖಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಉಪಾಸಕೋ ಹುತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಅಕಾಸಿ, ಸೋ ತೇಹಿ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ನಾಳಕಗಾಮೇ ಸಮಿದ್ಧಿಸ್ಸ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಮಹಾವಚ್ಛೋತಿ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಭಾವಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಸೋಪಿ ನಾಮ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ. ಯಸ್ಸ ಸಾವಕತ್ತಂ ಉಪಾಗತೋ, ಸೋ ಏವ ಮಞ್ಞೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಭಗವತಿ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೦.೫೧-೫೬) –

‘‘ಪದುಮುತ್ತರಬುದ್ಧಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಅನುತ್ತರೇ;

ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ಪಾನೀಯಘಟಮಪೂರಯಿಂ.

‘‘ಪಬ್ಬತಗ್ಗೇ ದುಮಗ್ಗೇ ವಾ, ಆಕಾಸೇ ವಾಥ ಭೂಮಿಯಂ;

ಯದಾ ಪಾನೀಯಮಿಚ್ಛಾಮಿ, ಖಿಪ್ಪಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇ ಮಮ.

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ದಾನಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ದಕದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಭವಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಮೂಹತಾ;

ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತಾ, ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವವಿಭಾವನೇನ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಬಲೀ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೧೨. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಬಲೀತಿ ಪಾರಿಹಾರಿಯಪಞ್ಞಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಚ ವಸೇನ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ ಸಾತಿಸಯೇನ ಪಞ್ಞಾಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸೀಲವತೂಪಪನ್ನೋತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತೇನ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ, ಧುತಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ವತೇಹಿ ಚ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೋ. ಝಾನರತೋತಿ ತತೋ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನೇ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನೇ ಚ ರತೋ ಸತತಾಭಿಯುತ್ತೋ. ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸವಸೇನ ಸತಿಮಾ. ಯದತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅನಪೇತಂ ಅತ್ಥಿಯಂ, ಯೇನ ಅತ್ಥಿಯಂ ಯದತ್ಥಿಯಂ. ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನಂ ಅತ್ಥಿಯಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಮಾನೋ. ಸಾಮಿಪರಿಭೋಗೇನ ಹಿ ತಂ ಅತ್ಥಿಯಂ ಹೋತಿ ದಾಯಜ್ಜಪರಿಭೋಗೇನ ವಾ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ ಭೋಜನನ್ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಭುಞ್ಜಿಯತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯತೀತಿ ವಾ ಭೋಜನಂ, ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ. ‘‘ಯದತ್ಥಿಕ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಯದತ್ಥಂ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸತ್ಥಾರಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ತದತ್ಥಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಆದಿಅತ್ಥಂ, ತಞ್ಚ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಂ. ತಸ್ಮಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಂ ಭೋಜನಪಚ್ಚಯೇ ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ತತೋ ಏವ ಕಙ್ಖೇಥ ಕಾಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲಂ ಆಗಮೇಯ್ಯ. ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ವೀತರಾಗೋ. ಬಾಹಿರಕಸ್ಸ ಪನ ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗಸ್ಸ ಇದಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮಹಾವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ವನವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ನೀಲಬ್ಭವಣ್ಣಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ವನವಚ್ಛತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿನೋ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕಚ್ಛಪಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ವಿನತಾಯ ನಾಮ ನದಿಯಾ ವಸತಿ. ತಸ್ಸ ಖುದ್ದಕನಾವಪ್ಪಮಾಣೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ಕಿರ ಏಕದಿವಸಂ ಭಗವನ್ತಂ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಠಿತಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಪಾರಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಮಞ್ಞೇ ಭಗವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ನೇತುಕಾಮೋ ಪಾದಮೂಲೇ ನಿಪಜ್ಜಿ. ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಞತ್ವಾ ತಂ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತೋ ಆರುಹಿ. ಸೋ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಸೋತಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಜಿಯಾಯ ವೇಗೇನ ಖಿತ್ತಸರೋ ವಿಯ ತಾವದೇವ ಪರತೀರಂ ಪಾಪೇಸಿ. ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಫಲಂ ಏತರಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಅನೇಕಸತಕ್ಖತ್ತುಂ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞವಾಸೀಯೇವ ಅಹೋಸಿ. ಪುನ ಕಸ್ಸಪಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಪೋತಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರನ್ತಂ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇಸಿ.

ತತೋ ಪನ ಚುತೋ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಸಂವೇಗಜಾತೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಉಪಚಿನಿ. ಏವಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕಪಿಲವತ್ಥುನಗರೇ ವಚ್ಛಗೋತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಿ. ತಸ್ಸ ಮಾತಾ ಪರಿಪಕ್ಕಗಬ್ಭಾ ಅರಞ್ಞಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಸಞ್ಜಾತದೋಹಳಾ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ, ತಾವದೇವಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಜವಾತಾ ಚಲಿಂಸು, ತಿರೋಕರಣಿಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅದಂಸು. ಸಾ ಧಞ್ಞಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯಿ. ಸೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಸಹ ಪಂಸುಕೀಳಿಕಸಹಾಯೋ ಅಹೋಸಿ. ‘‘ವಚ್ಛೋ’’ತಿಸ್ಸ ನಾಮಞ್ಚ ಅಹೋಸಿ. ವನಾಭಿರತಿಯಾ ವಸೇನ ವನವಚ್ಛೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಅಪರಭಾಗೇ ಮಹಾಸತ್ತೇ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪದಹನ್ತೇ, ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕುಮಾರೇನ ಸಹ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಹಿಮವನ್ತೇ ವಸನ್ತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಸಮಾನೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೪೯-೧೪೮-೧೬೩) –

‘‘ಅತ್ಥದಸ್ಸೀ ತು ಭಗವಾ, ಸಯಮ್ಭೂ ಲೋಕನಾಯಕೋ;

ವಿನತಾನದಿಯಾ ತೀರಂ, ಉಪಗಚ್ಛಿ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ಉದಕಾ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮ್ಮ, ಕಚ್ಛಪೋ ವಾರಿಗೋಚರೋ;

ಬುದ್ಧಂ ತಾರೇತುಕಾಮೋಹಂ, ಉಪೇಸಿಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಅಭಿರೂಹತು ಮಂ ಬುದ್ಧೋ, ಅತ್ಥದಸ್ಸೀ ಮಹಾಮುನಿ;

ಅಹಂ ತಂ ತಾರಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರೋ ತುವಂ.

‘‘ಮಮ ಸಙ್ಕಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯ, ಅತ್ಥದಸ್ಸೀ ಮಹಾಯಸೋ;

ಅಭಿರೂಹಿತ್ವಾ ಮೇ ಪಿಟ್ಠಿಂ, ಅಟ್ಠಾಸಿ ಲೋಕನಾಯಕೋ.

‘‘ಯತೋ ಸರಾಮಿ ಅತ್ತಾನಂ, ಯತೋ ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ ವಿಞ್ಞುತಂ;

ಸುಖಂ ಮೇ ತಾದಿಸಂ ನತ್ಥಿ, ಫುಟ್ಠೇ ಪಾದತಲೇ ಯಥಾ.

‘‘ಉತ್ತರಿತ್ವಾನ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಅತ್ಥದಸ್ಸೀ ಮಹಾಯಸೋ;

ನದಿತೀರಮ್ಹಿ ಠತ್ವಾನ, ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಥ.

‘‘ಯಾವತಾ ವತ್ತತೇ ಚಿತ್ತಂ, ಗಙ್ಗಾಸೋತಂ ತರಾಮಹಂ;

ಅಯಞ್ಚ ಕಚ್ಛಪೋ ರಾಜಾ, ತಾರೇಸಿ ಮಮ ಪಞ್ಞವಾ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಬುದ್ಧತರಣೇನ, ಮೇತ್ತಚಿತ್ತವತಾಯ ಚ;

ಅಟ್ಠಾರಸೇ ಕಪ್ಪಸತೇ, ದೇವಲೋಕೇ ರಮಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ದೇವಲೋಕಾ ಇಧಾಗನ್ತ್ವಾ, ಸುಕ್ಕಮೂಲೇನ ಚೋದಿತೋ;

ಏಕಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ಕಙ್ಖಾಸೋತಂ ತರಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಯಥಾಪಿ ಭದ್ದಕೇ ಖೇತ್ತೇ, ಬೀಜಂ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ರೋಪಿತಂ;

ಸಮ್ಮಾಧಾರೇ ಪವೇಚ್ಛನ್ತೇ, ಫಲಂ ತೋಸೇತಿ ಕಸ್ಸಕಂ.

‘‘ತಥೇವಿದಂ ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧದೇಸಿತಂ;

ಸಮ್ಮಾಧಾರೇ ಪವೇಚ್ಛನ್ತೇ, ಫಲಂ ಮಂ ತೋಸಯಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತೋಮ್ಹಿ, ಉಪಸನ್ತೋ ನಿರೂಪಧಿ;

ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ವಿಹರಾಮಿ ಅನಾಸವೋ.

‘‘ಅಟ್ಠಾರಸೇ ಕಪ್ಪಸತೇ, ಯಂ ಕಮ್ಮಮಕರಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ತರಣಾಯ ಇದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಭಗವತಿ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಹರನ್ತೇ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಮಾಗತೋ ಪಟಿಸನ್ಥಾರವಸೇನ ‘‘ಕಿಂ, ಆವುಸೋ, ಅರಞ್ಞೇ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ರಮಣೀಯಾ, ಆವುಸೋ, ಅರಞ್ಞೇ ಪಬ್ಬತಾ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ವುಟ್ಠಪಬ್ಬತೇ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ‘‘ನೀಲಬ್ಭವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೧೩. ತತ್ಥ ನೀಲಬ್ಭವಣ್ಣಾತಿ ನೀಲವಲಾಹಕನಿಭಾ ನೀಲವಲಾಹಕಸಣ್ಠಾನಾ ಚ. ರುಚಿರಾತಿ ರುಚಿಯಾ ಸಕಿರಣಾ ಪಭಸ್ಸರಾ ಚ. ಸೀತವಾರೀತಿ ಸೀತಲಸಲಿಲಾ. ಸುಚಿನ್ಧರಾತಿ ಸುಚಿಸುದ್ಧಭೂಮಿಭಾಗತಾಯ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾನಂ ವಾ ಅರಿಯಾನಂ ನಿವಾಸನಟ್ಠಾನತಾಯ ಸುಚಿನ್ಧರಾ. ಗಾಥಾಸುಖತ್ಥಞ್ಹಿ ಸಾನುನಾಸಿಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಸೀತವಾರಿಸುಚಿನ್ಧರಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೀತಸುಚಿವಾರಿಧರಾ ಸೀತಲವಿಮಲಸಲಿಲಾಸಯವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇನ್ದಗೋಪಕಸಞ್ಛನ್ನಾತಿ ಇನ್ದಗೋಪಕನಾಮಕೇಹಿ ಪವಾಳವಣ್ಣೇಹಿ ರತ್ತಕಿಮೀಹಿ ಸಞ್ಛಾದಿತಾ ಪಾವುಸ್ಸಕಾಲವಸೇನ ಏವಮಾಹ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಇನ್ದಗೋಪಕನಾಮಾನಿ ರತ್ತತಿಣಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರೇ ‘‘ಕಣಿಕಾರರುಕ್ಖಾ’’ತಿ. ಸೇಲಾತಿ ಸಿಲಾಮಯಾ ಪಬ್ಬತಾ, ನ ಪಂಸುಪಬ್ಬತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಯಥಾಪಿ ಪಬ್ಬತೋ ಸೇಲೋ’’ತಿ (ಉದಾ. ೨೪). ರಮಯನ್ತಿ ಮನ್ತಿ ಮಂ ರಮಾಪೇನ್ತಿ, ಮಯ್ಹಂ ವಿವೇಕಾಭಿರತ್ತಿಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ. ಏವಂ ಥೇರೋ ಅತ್ತನೋ ಚಿರಕಾಲಪರಿಭಾವಿತಂ ಅರಞ್ಞಾಭಿರತಿಂ ಪವೇದೇನ್ತೋ ತಿವಿಧಂ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಮೇವ ದೀಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಉಪಧಿವಿವೇಕೇನ ಅಞ್ಞಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ದೀಪಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ.

ವನವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸಿವಕಸಾಮಣೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಉಪಜ್ಝಾಯೋತಿ ಸಿವಕಸ್ಸ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಇತೋ ಏಕತಿಂಸೇ ಕಪ್ಪೇ ವೇಸ್ಸಭುಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ತತ್ಥ ಪಬ್ಬತನ್ತರೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ವೇಸ್ಸಭುಂ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಪುನ ತತ್ಥ ಮನೋಹರಾನಿ ಕಾಸುಮಾರಿಕಫಲಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಉಪನೇಸಿ, ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸಿ ಭಗವಾ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಮಾತುಲೇ ಪಬ್ಬಜನ್ತೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಬಹುಂ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನಿತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ವನವಚ್ಛತ್ಥೇರಸ್ಸ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಸಿವಕೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಸ ಮಾತಾ ಅತ್ತನೋ ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕೇ ವನವಚ್ಛೇ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಕಿಚ್ಚಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರನ್ತೇ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ ಪುತ್ತಂ ಆಹ – ‘‘ತಾತ ಸಿವಕ, ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಥೇರಂ ಉಪಟ್ಠಹ, ಮಹಲ್ಲಕೋ ದಾನಿ ಥೇರೋ’’ತಿ. ಸೋ ಮಾತು ಏಕವಚನೇನೇವ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಾಧಿಕಾರತಾಯ ಚ ಮಾತುಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ಅರಞ್ಞೇ ವಸತಿ.

ತಸ್ಸ ಏಕದಿವಸಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಗಾಮನ್ತಂ ಗತಸ್ಸ ಖರೋ ಆಬಾಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಮನುಸ್ಸೇಸು ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತೇಸುಪಿ ನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಚಿರಾಯನ್ತೇ ಥೇರೋ ‘‘ಸಾಮಣೇರೋ ಚಿರಾಯತಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಗಿಲಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಕತ್ತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಕರೋನ್ತೋ ದಿವಸಭಾಗಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಬಲವಪಚ್ಚೂಸವೇಲಾಯಂ ಆಹ – ‘‘ಸಿವಕ, ನ ಮಯಾ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಾಮೇ ವಸಿತಪುಬ್ಬಂ, ಇತೋ ಅರಞ್ಞಮೇವ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸಿವಕೋ ‘‘ಯದಿಪಿ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಇದಾನಿ ಕಾಯೋ ಗಾಮನ್ತೇ ಠಿತೋ, ಚಿತ್ತಂ ಪನ ಅರಞ್ಞೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಯಾನೋಪಿ ಅರಞ್ಞಮೇವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ತಂ ಸುತ್ವಾ ಥೇರೋ ತಂ ಬಾಹಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಮೇವ ನೇತ್ವಾ ಓವಾದಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಥೇರಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೩೮.೫೩-೫೮) –

‘‘ಕಣಿಕಾರಂವ ಜೋತನ್ತಂ, ನಿಸಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬತನ್ತರೇ;

ಅದ್ದಸಂ ವಿರಜಂ ಬುದ್ಧಂ, ಲೋಕಜೇಟ್ಠಂ ನರಾಸಭಂ.

‘‘ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ಕಿರೇ ಕತ್ವಾನ ಅಞ್ಜಲಿಂ;

ಕಾಸುಮಾರಿಕಮಾದಾಯ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸದಾಸಹಂ.

‘‘ಏಕತಿಂಸೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಫಲಂ ಅದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಫಲದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಸೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಅತ್ತನಾ ಚ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಕತಂ ಕತಕಿಚ್ಚತಞ್ಚ ಪವೇದೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಮಂ ಅವಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೧೪. ತತ್ಥ ಉಪಜ್ಝಾಯೋತಿ ವಜ್ಜಾವಜ್ಜಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತಿ ಹಿತೇಸಿತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ. ಮನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ವದತಿ. ಅವಚಾತಿ ಅಭಾಸಿ. ಇತೋ ಗಚ್ಛಾಮ ಸೀವಕಾತಿ ವುತ್ತಾಕಾರದಸ್ಸನಂ, ಸಿವಕ, ಇತೋ ಗಾಮನ್ತತೋ ಅರಞ್ಞಟ್ಠಾನಮೇವ ಏಹಿ ಗಚ್ಛಾಮ, ತದೇವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಸನಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಪನ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ವುತ್ತೋ ಸಿವಕೋ ಭದ್ರೋ ಅಸ್ಸಾಜಾನೀಯೋ ವಿಯ ಕಸಾಭಿಹತೋ ಸಞ್ಜಾತಸಂವೇಗೋ ಹುತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಮೇವ ಗನ್ತುಕಾಮತಂ ಪವೇದೇನ್ತೋ –

‘‘ಗಾಮೇ ಮೇ ವಸತಿ ಕಾಯೋ, ಅರಞ್ಞಂ ಮೇ ಗತಂ ಮನೋ;

ಸೇಮಾನಕೋಪಿ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಗೋ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ. –ಆಹ;

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಇದಾನಿ ಯದಿಪಿ ಮೇ ಇದಂ ಸರೀರಂ ಗಾಮನ್ತೇ ಠಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಪನ ಅರಞ್ಞಮೇವ ಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಮಾನಕೋಪಿ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಗೇಲಞ್ಞೇನ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾಗಮನೇಸು ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಯಾನೋಪಿ ಇಮಿನಾ ಸಯಿತಾಕಾರೇನ ಸರೀಸಪೋ ವಿಯ ಸರೀಸಪನ್ತೋ, ಏಥ, ಭನ್ತೇ, ಅರಞ್ಞಮೇವ ಗಚ್ಛಾಮ, ಕಸ್ಮಾ? ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಗೋ ವಿಜಾನತನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವಾ ಕಾಮೇಸು ಸಂಸಾರೇ ಚ ಆದೀನವಂ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಸಙ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಪದೇನೇವ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಆಣಾ ಅನುಠಿತಾತಿ, ತದಪದೇಸೇನ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ.

ಸಿವಕಸಾಮಣೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಕುಣ್ಡಧಾನತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಪಞ್ಚ ಛಿನ್ದೇ ಪಞ್ಚ ಜಹೇತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಕುಣ್ಡಧಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಹಂಸವತೀನಗರೇ ಕುಲಗೇಹೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಾ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಠಮಂ ಸಲಾಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪಿಯಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಚರಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಸಿಲಾಚುಣ್ಣಪಿಞ್ಜರಂ ಮಹನ್ತಂ ಕದಲಿಫಲಕಣ್ಣಿಕಂ ಉಪನೇಸಿ, ತಂ ಭಗವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ಏಕಾದಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವೇಸು ದೇವರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಸಿ. ಚತುವೀಸತಿವಾರೇ ರಾಜಾ ಅಹೋಸಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ಏವಂ ಸೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಭುಮ್ಮದೇವತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ದೀಘಾಯುಕಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ನಾಮ ನ ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಿಕೋ ಉಪೋಸಥೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಛಬ್ಬಸ್ಸನ್ತರೇ ಛಬ್ಬಸ್ಸನ್ತರೇ ಉಪೋಸಥೋ ಅಹೋಸಿ. ಕಸ್ಸಪದಸಬಲೋ ಪನ ಛಟ್ಠೇ ಛಟ್ಠೇ ಮಾಸೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಓಸಾರೇಸಿ. ತಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಓಸಾರಣಕಾಲೇ ದಿಸಾವಾಸಿಕಾ ದ್ವೇ ಸಹಾಯಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ಅಯಂ ಭುಮ್ಮದೇವತಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮೇತ್ತಿ ಅತಿವಿಯ ದಳ್ಹಾ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭೇದಕೇ ಸತಿ ಭಿಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ಭಿಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ಸಾ ತೇಸಂ ಓಕಾಸಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ತೇಸಂ ಅವಿದೂರೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಅಥೇಕೋ ಥೇರೋ ಏಕಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಪತ್ತಚೀವರಂ ದತ್ವಾ ಸರೀರವಳಞ್ಜನತ್ಥಂ ಉದಕಫಾಸುಕಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧೋತಹತ್ಥಪಾದೋ ಹುತ್ವಾ ಗುಮ್ಬಸಮೀಪತೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ ಭುಮ್ಮದೇವತಾ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ ಉತ್ತಮರೂಪಾ ಇತ್ಥೀ ಹುತ್ವಾ ಕೇಸೇ ವಿಧುನಿತ್ವಾ ಸಂವಿಧಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧನ್ತೀ ವಿಯ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಪಂಸುಂ ಪುಞ್ಛಮಾನಾ ವಿಯ ಸಾಟಕಂ ಸಂವಿಧಾಯ ನಿವಾಸಯಮಾನಾ ವಿಯ ಚ ಹುತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಪದಾನುಪದಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಗುಮ್ಬತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ. ಏಕಮನ್ತೇ ಠಿತೋ ಸಹಾಯಕತ್ಥೇರೋ ತಂ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ವಾವ ದೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ‘‘ನಟ್ಠೋ ದಾನಿ ಮೇ ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ದೀಘರತ್ತಾನುಗತೋ ಸಿನೇಹೋ, ಸಚಾಹಂ ಏವಂವಿಧಭಾವಂ ಜಾನೇಯ್ಯಂ, ಏತ್ತಕಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ನ ಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವಸ್ಸ, ‘‘ಹನ್ದಾವುಸೋ, ತುಯ್ಹಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ, ತಾದಿಸೇನ ಪಾಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಮಗ್ಗಂ ನಾಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಲಜ್ಜಿಭಿಕ್ಖುನೋ ಹದಯಂ ತಿಖಿಣಸತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿದ್ಧಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ತತೋ ನಂ ಆಹ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಕಿಂ ನಾಮೇತಂ ವದಸಿ, ಅಹಂ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ದುಕ್ಕಟಮತ್ತಮ್ಪಿ ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಜಾನಾಮಿ. ತ್ವಂ ಪನ ಮಂ ಅಜ್ಜ ‘ಪಾಪೋ’ತಿ ವದಸಿ, ಕಿಂ ತೇ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಅಞ್ಞೇನ ದಿಟ್ಠೇನ, ಕಿಂ ತ್ವಂ ಏವಂವಿಧೇನ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತೇನ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ. ‘‘ನತ್ಥೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಮಯ್ಹಂ, ನಾಹಂ ಏವರೂಪಂ ಮಾತುಗಾಮಂ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಯಾವತತಿಯಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಇತರೋ ಥೇರೋ ಕಥಂ ಅಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ದಿಟ್ಠಕಾರಣಂಯೇವ ಭೂತತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಮಗ್ಗೇನ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗತೋ. ಇತರೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಅಞ್ಞೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂಯೇವ ಗತೋ.

ತತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಾಗಾರಂ ಪವಿಸನವೇಲಾಯ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ಏವರೂಪೋ ನಾಮ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ಅತ್ಥಿ, ನಾಹಂ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ಭುಮ್ಮದೇವತಾ ‘‘ಭಾರಿಯಂ ಮಯಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಮಹಲ್ಲಕಉಪಾಸಕವಣ್ಣೇನ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ, ಭನ್ತೇ, ಅಯ್ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಠಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಉಪಾಸಕ, ಇಮಂ ಉಪೋಸಥಗ್ಗಂ ಏಕೋ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ಪವಿಟ್ಠೋ, ‘ನಾಹಂ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋಮೀ’ತಿ ಬಹಿ ಠಿತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಭನ್ತೇ, ಮಾ ಏವಂ ಗಣ್ಹಥ, ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ ಏಸ ಭಿಕ್ಖು. ತುಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಮಾತುಗಾಮೋ ನಾಮ ಅಹಂ, ಮಯಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ವೀಮಂಸನತ್ಥಾಯ ‘ದಳ್ಹಾ ನು ಖೋ ಇಮೇಸಂ ಥೇರಾನಂ ಮೇತ್ತಿ, ನೋ ದಳ್ಹಾ’ತಿ ಭಿಜ್ಜನಾಭಿಜ್ಜನಭಾವಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೇನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಕೋ ಪನ, ತ್ವಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ? ‘‘ಅಹಂ ಏಕಾ ಭುಮ್ಮದೇವತಾ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ದೇವಪುತ್ತೋ ಕಥೇನ್ತೋ ದಿಬ್ಬಾನುಭಾವೇನ ಠತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಪಾದೇಸು ನಿಪತಿತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಖಮಥ, ಏತಂ ದೋಸಂ ಥೇರೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಥೇರಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಗ್ಗಂ ಪವೇಸೇಸಿ. ಸೋ ಥೇರೋ ಉಪೋಸಥಂ ತಾವ ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಅಕಾಸಿ, ಮಿತ್ತಸನ್ಥವವಸೇನ ಪನ ಪುನ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನ ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಅಹೋಸೀತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ನ ಕಥೀಯತಿ, ಚುದಿತಕತ್ಥೇರೋ ಪನ ಅಪರಾಪರಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ.

ಭುಮ್ಮದೇವತಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ಅಪಾಯಭಯತೋ ನ ಮುಚ್ಚಿತ್ಥ. ಸಚೇ ಪನ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕತೋ ದೋಸೋ ತಸ್ಸೇವ ಉಪರಿ ಪತತಿ. ಸೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ‘‘ಧಾನಮಾಣವೋ’’ತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ತಯೋ ವೇದೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕಾ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಾ ಇತ್ಥೀ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಂ ಪವಿಸನ್ತೇ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಗಾಮಂ ಪವಿಸತಿ, ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ನಿಕ್ಖಮತಿ. ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸನ್ತೇಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪವಿಸತಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತೇಪಿ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏವಂ ನಿಚ್ಚಾನುಬನ್ಧಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಥೇರೋ ತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಸ ಪುನ ಪುರಿಮಕಮ್ಮನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಸಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಗಾಮೇ ಯಾಗುಂ ಭಿಕ್ಖಞ್ಚ ದದಮಾನಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಯಂ ಏಕೋ ಯಾಗುಉಳುಙ್ಕೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ, ಏಕೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಹಾಯಿಕಾಯಾ’’ತಿ ಪರಿಹಾಸಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಥೇರಸ್ಸ ಮಹತೀ ವಿಹೇಸಾ ಹೋತಿ. ವಿಹಾರಗತಮ್ಪಿ ನಂ ಸಾಮಣೇರಾ ಚೇವ ದಹರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಧಾನೋ ಕೋಣ್ಡೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಪರಿಹಾಸಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಅಥಸ್ಸ ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಕುಣ್ಡಧಾನತ್ಥೇರೋತಿ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ಸೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ತೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಂ ಕೇಳಿಂ ಸಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಉಮ್ಮಾದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಕೋಣ್ಡಾ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಕೋಣ್ಡೋ, ಆಚರಿಯೋ ಕೋಣ್ಡೋ’’ತಿ ವದತಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥು ಆರೋಚೇಸುಂ ‘‘ಕುಣ್ಡಧಾನೋ, ಭನ್ತೇ, ದಹರಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏವಂ ಫರುಸವಾಚಂ ವದತೀ’’ತಿ. ಸತ್ಥಾ ತಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಕಿರ ತ್ವಂ, ಧಾನ, ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಫರುಸವಾಚಂ ವದಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದೇಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಭನ್ತೇ, ನಿಬದ್ಧಂ ವಿಹೇಸಂ ಅಸಹನ್ತೋ ಏವಂ ಕಥೇಮೀ’’ತಿ. ‘‘ತ್ವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಕಮ್ಮಂ ಯಾವಜ್ಜದಿವಸಾ ಜೀರಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಸಿ, ಪುನ ಏವರೂಪಂ ಫರುಸಂ ಮಾವದೀ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಆಹ –

‘‘ಮಾವೋಚ ಫರುಸಂ ಕಞ್ಚಿ, ವುತ್ತಾ ಪಟಿವದೇಯ್ಯು ತಂ;

ದುಕ್ಖಾ ಹಿ ಸಾರಮ್ಭಕಥಾ, ಪಟಿದಣ್ಡಾ ಫುಸೇಯ್ಯು ತಂ.

‘‘ಸಚೇ ನೇರೇಸಿ ಅತ್ತಾನಂ, ಕಂಸೋ ಉಪಹತೋ ಯಥಾ;

ಏಸ ಪತ್ತೋಸಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಸಾರಮ್ಭೋ ತೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೩೩-೧೩೪);

ಇಮಞ್ಚ ಪನ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಚರಣಭಾವಂ ಕೋಸಲರಞ್ಞೋಪಿ ಕಥಯಿಂಸು. ರಾಜಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ಭಣೇ, ವೀಮಂಸಥಾ’’ತಿ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಮನ್ದೇನೇವ ಪರಿವಾರೇನ ಥೇರಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತೇ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಥೇರೋ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಸಾಪಿ ಇತ್ಥೀ ಅವಿದೂರೇ ಠಾನೇ ಠಿತಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ರಾಜಾ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿದಂ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಸಾ ತಸ್ಮಿಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇ ಥೇರಸ್ಸ ವಸನಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪವಿಟ್ಠಾ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ರಾಜಾಪಿ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ತಮೇವ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ನಾಯಂ ಮಾತುಗಾಮೋ, ಥೇರಸ್ಸ ಏಕೋ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಥೇರಸ್ಸ ಸಮೀಪೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಥೇರಂ ಅವನ್ದಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭೂತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಆಗಮ್ಮ ಥೇರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ‘‘ಕಚ್ಚಿ, ಭನ್ತೇ, ಪಿಣ್ಡಕೇನ ನ ಕಿಲಮಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಥೇರೋ ‘‘ವಟ್ಟತಿ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಜಾನಾಮಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಯ್ಯಸ್ಸ ಕಥಂ, ಏವರೂಪೇನ ಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚರನ್ತಾನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೇ ನಾಮ ಪಸೀದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವೋ ಕತ್ಥಚಿ ಗಮನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಅಹಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ತುಮ್ಹೇ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇ ಮಾ ಪಮಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ನಿಬದ್ಧಭಿಕ್ಖಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ. ಥೇರೋ ರಾಜಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಭೋಜನಸಪ್ಪಾಯೇನ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ಅನ್ತರಧಾಯಿ.

ತದಾ ಮಹಾಸುಭದ್ದಾ ಉಗ್ಗನಗರೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಕುಲೇ ವಸಮಾನಾ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಮಂ ಅನುಕಮ್ಪತೂ’’ತಿ ಉಪೋಸಥಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ನಿರಾಮಗನ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪರಿಪಾಸಾದತಲೇ ಠಿತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಅನ್ತರೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ದಸಬಲಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ವಿತಾನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತು, ದಸಬಲೋ ಇಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸ್ವೇ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಯ್ಹಂ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹತೂ’’ತಿ ಸಚ್ಚಕಿರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಸುಮನಪುಪ್ಫಮುಟ್ಠಿಯೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ಪುಪ್ಫಾನಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾವೇಲಾಯ ಸತ್ಥು ಮತ್ಥಕೇ ವಿತಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು. ಸತ್ಥಾ ತಂ ಸುಮನಪುಪ್ಫವಿತಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಸುಭದ್ದಾಯ ಭಿಕ್ಖಂ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ಅರುಣೇ ಉಟ್ಠಿತೇ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಆಹ – ‘‘ಆನನ್ದ, ಮಯಂ ಅಜ್ಜ ದೂರಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮ, ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅದತ್ವಾ ಅರಿಯಾನಂಯೇವ ಸಲಾಕಂ ದೇಹೀ’’ತಿ. ಥೇರೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಸತ್ಥಾ ಅಜ್ಜ ದೂರಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಾ ಗಣ್ಹನ್ತು, ಅರಿಯಾವ ಸಲಾಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’’ತಿ. ಕುಣ್ಡಧಾನತ್ಥೇರೋ ‘‘ಆಹರ, ಆವುಸೋ ಸಲಾಕ’’ನ್ತಿ ಪಠಮಂಯೇವ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇಸಿ. ಆನನ್ದೋ ‘‘ಸತ್ಥಾ ತಾದಿಸಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಲಾಕಂ ನ ದಾಪೇತಿ, ಅರಿಯಾನಂಯೇವ ದಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಿತಕ್ಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಆರೋಚೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ‘‘ಆಹರಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಸಲಾಕಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಚೇ ಕುಣ್ಡಧಾನಸ್ಸ ಸಲಾಕಾ ದಾತುಂ ನ ಯುತ್ತಾ, ಅಥ ಸತ್ಥಾ ಪಟಿಬಾಹೇಯ್ಯ, ಭವಿಸ್ಸತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ‘‘ಕುಣ್ಡಧಾನಸ್ಸ ಸಲಾಕಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಮನಂ ಅಭಿನೀಹರಿ. ಕುಣ್ಡಧಾನೋ ತಸ್ಸ ಪುರೇ ಆಗಮನಾ ಏವ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ಆಕಾಸೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಆಹರಾವುಸೋ, ಆನನ್ದ, ಸತ್ಥಾ ಮಂ ಜಾನಾತಿ, ಮಾದಿಸಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಠಮಂ ಸಲಾಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತಂ ನ ಸತ್ಥಾ ನಿವಾರೇತೀ’’ತಿ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಸಲಾಕಂ ಗಣ್ಹಿ. ಸತ್ಥಾ ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಥೇರಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಠಮಂ ಸಲಾಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸಿ. ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಥೇರೋ ರಾಜಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಾಹಾರಲಾಭೇನ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೪.೧-೧೬) –

‘‘ಸತ್ತಾಹಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನಂ, ಸಯಮ್ಭುಂ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲಂ;

ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಂ.

‘‘ವುಟ್ಠಿತಂ ಕಾಲಮಞ್ಞಾಯ, ಪದುಮುತ್ತರಂ ಮಹಾಮುನಿಂ;

ಮಹನ್ತಿಂ ಕದಲೀಕಣ್ಣಿಂ, ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವಾ, ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಲೋಕನಾಯಕೋ;

ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇನ್ತೋ, ಪರಿಭುಞ್ಜಿ ಮಹಾಮುನಿ.

‘‘ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸತ್ಥವಾಹೋ ಅನುತ್ತರೋ;

ಸಕಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಥ.

‘‘ಯೇ ಚ ಸನ್ತಿ ಸಮಿತಾರೋ, ಯಕ್ಖಾ ಇಮಮ್ಹಿ ಪಬ್ಬತೇ;

ಅರಞ್ಞೇ ಭೂತಭಬ್ಯಾನಿ, ಸುಣನ್ತು ವಚನಂ ಮಮ.

‘‘ಯೋ ಸೋ ಬುದ್ಧಂ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ಮಿಗರಾಜಂವ ಕೇಸರಿಂ;

ತಮಹಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಣಾಥ ಮಮ ಭಾಸತೋ.

‘‘ಏಕಾದಸಞ್ಚಕ್ಖತ್ತುಂ ಸೋ, ದೇವರಾಜಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ;

ಚತುವೀಸತಿಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಓಕ್ಕಾಕಕುಲಸಮ್ಭವೋ;

ಗೋತಮೋ ನಾಮ ಗೋತ್ತೇನ, ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಅಕ್ಕೋಸಿತ್ವಾನ ಸಮಣೇ, ಸೀಲವನ್ತೇ ಅನಾಸವೇ;

ಪಾಪಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ಲಭಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇ ಸುದಾಯಾದೋ, ಓರಸೋ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತೋ;

ಕುಣ್ಡಧಾನೋತಿ ನಾಮೇನ, ಸಾವಕೋ ಸೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಪವಿವೇಕಮನುಯುತ್ತೋ, ಝಾಯೀ ಝಾನರತೋ ಅಹಂ;

ತೋಸಯಿತ್ವಾನ ಸತ್ಥಾರಂ, ವಿಹರಾಮಿ ಅನಾಸವೋ.

‘‘ಸಾವಕೇಹಿ ಪರಿವುತೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪುರಕ್ಖತೋ;

ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ಸಲಾಕಂ ಗಾಹಯೀ ಜಿನೋ.

‘‘ಏಕಂಸಂ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ, ವನ್ದಿತ್ವಾ ಲೋಕನಾಯಕಂ;

ವದತಂ ವರಸ್ಸ ಪುರತೋ, ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಹಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಭಗವಾ, ದಸಸಹಸ್ಸಿಕಮ್ಪಕೋ;

ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸಿ ಮಂ.

‘‘ವೀರಿಯಂ ಮೇ ಧುರಧೋರಯ್ಹಂ, ಯೋಗಕ್ಖೇಮಾಧಿವಾಹನಂ;

ಧಾರೇಮಿ ಅನ್ತಿಮಂ ದೇಹಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂಭೂತಸ್ಸಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಗುಣೇ ಅಜಾನನ್ತಾ ಯೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತದಾ ಪಠಮಂ ಸಲಾಕಗ್ಗಹಣೇ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ ಸಮಚಿನ್ತೇಸುಂ. ತೇಸಂ ವಿಮತಿವಿಧಮನತ್ಥಂ ಥೇರೋ ಆಕಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಚ ಛಿನ್ದೇ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೧೫. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಛಿನ್ದೇತಿ ಅಪಾಯೂಪಪತ್ತಿನಿಬ್ಬತ್ತನಕಾನಿ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಾದೇ ಬನ್ಧನರಜ್ಜುಕಂ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ಸತ್ಥೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗತ್ತಯೇನ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ ಪಜಹೇಯ್ಯ. ಪಞ್ಚ ಜಹೇತಿ ಉಪರಿದೇವಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪುರಿಸೋ ಗೀವಾಯ ಬನ್ಧನರಜ್ಜುಕಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಜಹೇಯ್ಯ, ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಚ ಚುತ್ತರಿ ಭಾವಯೇತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉತ್ತರಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತೋ ಉಪರಿ ಭಾವೇಯ್ಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮವಸೇನ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ. ಪಞ್ಚಸಙ್ಗಾತಿಗೋತಿ ಏವಂಭೂತೋ ಪನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮನೇನ ಪಹಾನೇನ ಪಞ್ಚಸಙ್ಗಾತಿಗೋ ಹುತ್ವಾ. ಭಿಕ್ಖು ಓಘತಿಣ್ಣೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತಾಯ ಭಿಕ್ಖೂತಿ, ಕಾಮಭವದಿಟ್ಠಿಅವಿಜ್ಜೋಘೇ ತರಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪಾರಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಠಿತೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕುಣ್ಡಧಾನತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಬೇಲಟ್ಠಸೀಸತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಯಥಾಪಿ ಭದ್ದೋ ಆಜಞ್ಞೋತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಬೇಲಟ್ಠಸೀಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪನ ಬಹುಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನಿತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇತೋ ಏಕತಿಂಸೇ ಕಪ್ಪೇ ವೇಸ್ಸಭುಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಮಾತುಲುಙ್ಗಫಲಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸುಗತಿತೋ ಸುಗತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಭಗವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪುರೇತರಮೇವ ಉರುವೇಲಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರನ್ತೋ ಉರುವೇಲಕಸ್ಸಪದಮನೇ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಯ (ಮಹಾವ. ೫೪; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೮) ಪುರಾಣಜಟಿಲಸಹಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೧.೬೮-೭೩) –

‘‘ಕಣಿಕಾರಂವ ಜೋತನ್ತಂ, ಪುಣ್ಣಮಾಯೇವ ಚನ್ದಿಮಂ;

ಜಲನ್ತಂ ದೀಪರುಕ್ಖಂವ, ಅದ್ದಸಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಮಾತುಲುಙ್ಗಫಲಂ ಗಯ್ಹ, ಅದಾಸಿಂ ಸತ್ಥುನೋ ಅಹಂ;

ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ವೀರಸ್ಸ, ಪಸನ್ನೋ ಸೇಹಿ ಪಾಣಿಭಿ.

‘‘ಏಕತಿಂಸೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಫಲಂ ಅದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಫಲದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ಅಧಿಗತಾರಹತ್ತೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಅಯಂ ಥೇರೋ ಏಕದಿವಸಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ತಂ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ನಿರಾಮಿಸಂ ಸುಖಂ ಅತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪೀತಿವೇಗವಸೇನ ‘‘ಯಥಾಪಿ ಭದ್ದೋ ಆಜಞ್ಞೋ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೧೬. ತತ್ಥ ಯಥಾಪೀತಿ ಓಪಮ್ಮಪಟಿಪಾದನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಭದ್ದೋತಿ ಸುನ್ದರೋ ಥಾಮಬಲಸಮತ್ಥಜವಪರಕ್ಕಮಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಆಜಞ್ಞೋತಿ ಆಜಾನೀಯೋ ಜಾತಿಮಾ ಕಾರಣಾಕಾರಣಾನಂ ಆಜಾನನಕೋ. ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಉಸಭಾಜಞ್ಞೋ ಅಸ್ಸಾಜಞ್ಞೋ ಹತ್ಥಾಜಞ್ಞೋತಿ. ತೇಸು ಉಸಭಾಜಞ್ಞೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸೋ ಚ ಖೋ ಛೇಕಕಸನಕಿಚ್ಚೇ ನಿಯುತ್ತೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ನಙ್ಗಲಾವತ್ತನೀ’’ತಿ. ನಙ್ಗಲಸ್ಸ ಫಾಲಸ್ಸ ಆವತ್ತನಕೋ, ನಙ್ಗಲಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಆವತ್ತೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತೇ ಕಸನಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಙ್ಗಲಂ ವಾ ಆವತ್ತಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಙ್ಗಲಾವತ್ತಂ, ಖೇತ್ತೇ ನಙ್ಗಲಪಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ನಙ್ಗಲಾವತ್ತನಿ. ಗಾಥಾಸುಖತ್ಥಞ್ಹೇತ್ಥ ‘‘ವತ್ತನೀ’’ತಿ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಸಿಖೀತಿ ಮತ್ಥಕೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ ಸಿಖಾಸದಿಸತಾಯ ಸಿಖಾ, ಸಿಙ್ಗಂ. ತದಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಿಖೀ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಕಕುಧಂ ಇಧ ‘ಸಿಖಾ’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಪಧಾನಙ್ಗಕಿತ್ತನಮೇತಂ ‘‘ಸಿಖೀ’’ತಿ. ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಕಿಲಮಥೇನ. ರತ್ತಿನ್ದಿವಾತಿ ರತ್ತಿಯೋ ದಿವಾ ಚ, ಏವಂ ಮಮಂ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ‘‘ಭದ್ದೋ ಉಸಭಾಜಾನೀಯೋ ಕಸನೇ ನಿಯುತ್ತೋ ಘನತಿಣಮೂಲಾದಿಕೇಪಿ ನಙ್ಗಲಪಥೇ ತಂ ಅಗಣೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಾವ ಕಸನತಿಣಾನಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಂ ಮಮಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾಪಿ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸುಖೇ ಲದ್ಧೇ ನಿರಾಮಿಸೇ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸವಟ್ಟಾಮಿಸೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ ಲದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ’’ (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೩; ಸು. ನಿ. ೨೩೬) ‘‘ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ (ಕಥಾ. ೧) ಚ. ಅಥ ವಾ ತತೋ ಪಭುತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಆಹ – ‘‘ಸುಖೇ ಲದ್ಧೇ ನಿರಾಮಿಸೇ’’ತಿ, ನಿರಾಮಿಸೇ ಸುಖೇ ಲದ್ಧೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಬೇಲಟ್ಠಸೀಸತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ದಾಸಕತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ದಾಸಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಇತೋ ಏಕನವುತೇ ಕಪ್ಪೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ತಥಾಗತೇ ಅಜಿತಸ್ಸ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ಗನ್ಧಮಾದನತೋ ಮನುಸ್ಸಪಥಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಮನೋರಮಾನಿ ಅಮ್ಬಫಲಾನಿ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಅಕಾಸಿ. ಏವಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪ್ಪಸುತೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಗತಿತೋ ಸುಗತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ದಾಸಕೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೇನ ಗಹಪತಿನಾ ವಿಹಾರಪಟಿಜಗ್ಗನಕಮ್ಮೇ ಠಪಿತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವಿಹಾರಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತೋ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಬುದ್ಧದಸ್ಸನೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ಚ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ‘‘ಅಯಂ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರಾಪೇತುಕಾಮೋ ಥೇರಂ ಆಣಾಪೇಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ದಾಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಸೇಟ್ಠಿನಾ ವಿಹಾರಪಟಿಜಗ್ಗನೇ ಠಪಿತೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಅಹೋಸಿ. ಮಹಾಸೇಟ್ಠಿ ತಸ್ಸ ಸೀಲಾಚಾರಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಭುಜಿಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ‘ಯಥಾಸುಖಂ ಪಬ್ಬಜಾ’ತಿ ಆಹ. ತಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಬ್ಬಾಜೇಸು’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕುಸೀತೋ ಹೀನವೀರಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಕುತೋ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ, ಕೇವಲಂ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಬಹುಲೋ ವಿಹರತಿ. ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಕಾಲೇಪಿ ಏಕಂ ಕೋಣಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಘುರುಘುರುಪಸ್ಸಾಸೀ ನಿದ್ದಾಯತೇವ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಂವೇಗಜನನತ್ಥಂ ‘‘ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೧೭. ತತ್ಥ ಮಿದ್ಧೀತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೋ, ಯಞ್ಹಿ ಮಿದ್ಧಂ ಅಭಿಭವತಿ, ತಂ ಥಿನಮ್ಪಿ ಅಭಿಭವತೇವ. ಯದಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ. ಮಹಗ್ಘಸೋತಿ ಮಹಾಭೋಜನೋ, ಆಹರಹತ್ಥಕಅಲಂಸಾಟಕತತ್ಥವಟ್ಟಕಕಾಕಮಾಸಕಭುತ್ತವಮಿತಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವಿಯ. ನಿದ್ದಾಯಿತಾತಿ ಸುಪನಸೀಲೋ. ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀತಿ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಭಯೇನಪಿ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋತಿ ಕುಣ್ಡಕಾದಿನಾ ಸೂಕರಭತ್ತೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಭರಿತೋ. ಘರಸೂಕರೋ ಹಿ ಬಾಲಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪೋಸಿಯಮಾನೋ ಥೂಲಸರೀರಕಾಲೇ ಗೇಹಾ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಾದೀಸು ಸಮ್ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಸಯತೇವ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಾ ಪುರಿಸೋ ಮಿದ್ಧೀ ಚ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚ ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ ಮಹಾವರಾಹೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಯಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ನಿದ್ದಾಯನಸೀಲೋ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀ, ತದಾ ಸೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಮನಸಿಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತೇಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಂ ಉಪೇತಿ, ಗಬ್ಭಾವಾಸತೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತೇವಾತಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ದಾಸಕತ್ಥೇರೋ ಸಂವೇಗಜಾತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೧.೭೪, ೮೦-೮೪) –

‘‘ಅಜಿತೋ ನಾಮ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಹಿಮವನ್ತೇ ವಸೀ ತದಾ;

ಚರಣೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮಾಧಿಕುಸಲೋ ಮುನಿ.

‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೇ ಸಮ್ಬುದ್ಧೇ, ಆಹುತೀನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇ;

ರಥಿಯಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇ, ಅಮ್ಬಫಲಮದಾಸಹಂ.

‘‘ಏಕನವುತೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಫಲಂ ಅದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಫಲದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.