೫. ಪಾರಾಯನವಗ್ಗೋ

ವತ್ಥುಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೯೮೩. ಕೋಸಲಾನಂ ಪುರಾ ರಮ್ಮಾತಿ ಪಾರಾಯನವಗ್ಗಸ್ಸ ವತ್ಥುಗಾಥಾ. ತಾಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ – ಅತೀತೇ ಕಿರ ಬಾರಾಣಸಿವಾಸೀ ಏಕೋ ರುಕ್ಖವಡ್ಢಕೀ ಸಕೇ ಆಚರಿಯಕೇ ಅದುತಿಯೋ, ತಸ್ಸ ಸೋಳಸ ಸಿಸ್ಸಾ, ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಸಹಸ್ಸಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ. ಏವಂ ತೇ ಸತ್ತರಸಾಧಿಕಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಾ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸಿನೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಾ ಪಬ್ಬತಸಮೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ರುಕ್ಖೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಾನಾಪಾಸಾದವಿಕತಿಯೋ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕುಲ್ಲಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಙ್ಗಾಯ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಚೇ ರಾಜಾ ಅತ್ಥಿಕೋ ಹೋತಿ, ರಞ್ಞೋ, ಏಕಭೂಮಿಕಂ ವಾ…ಪೇ… ಸತ್ತಭೂಮಿಕಂ ವಾ ಪಾಸಾದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ. ನೋ ಚೇ, ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ವಿಕಿಣಿತ್ವಾ ಪುತ್ತದಾರಂ ಪೋಸೇನ್ತಿ. ಅಥ ನೇಸಂ ಏಕದಿವಸಂ ಆಚರಿಯೋ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ವಡ್ಢಕಿಕಮ್ಮೇನ ನಿಚ್ಚಂ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತುಂ, ದುಕ್ಕರಞ್ಹಿ ಜರಾಕಾಲೇ ಏತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ತಾತಾ, ಉದುಮ್ಬರಾದಯೋ, ಅಪ್ಪಸಾರರುಕ್ಖೇ ಆನೇಥಾ’’ತಿ. ತೇ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಆನಯಿಂಸು. ಸೋ ತೇಹಿ ಕಟ್ಠಸಕುಣಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಯನ್ತಂ ಪೂರೇಸಿ. ಕಟ್ಠಸಕುಣೋ ಸುಪಣ್ಣರಾಜಾ ವಿಯ ಆಕಾಸಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ವನಸ್ಸ ಉಪರಿ ಚರಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇವಾಸೀನಂ ಪುರತೋ ಓರುಹಿ. ಅಥ ಆಚರಿಯೋ ಸಿಸ್ಸೇ ಆಹ – ‘‘ತಾತಾ, ಈದಿಸಾನಿ ಕಟ್ಠವಾಹನಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ರಜ್ಜಂ ಗಹೇತುಂ, ತುಮ್ಹೇಪಿ, ತಾತಾ, ಏತಾನಿ ಕರೋಥ, ರಜ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮ, ದುಕ್ಖಂ ವಡ್ಢಕಿಸಿಪ್ಪೇನ ಜೀವಿತು’’ನ್ತಿ. ತೇ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಟಿವೇದೇಸುಂ. ತತೋ ನೇ ಆಚರಿಯೋ ಆಹ – ‘‘ಕತಮಂ, ತಾತಾ, ರಜ್ಜಂ ಗಣ್ಹಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ಬಾರಾಣಸಿರಜ್ಜಂ ಆಚರಿಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಲಂ, ತಾತಾ, ಮಾ ಏತಂ ರುಚ್ಚಿ, ಮಯಞ್ಹಿ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ‘ವಡ್ಢಕಿರಾಜಾ ವಡ್ಢಕಿಯುವರಾಜಾ’ತಿ ವಡ್ಢಕಿವಾದಾ ನ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಾಮ, ಮಹನ್ತೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ.

ತತೋ ಸಪುತ್ತದಾರಾ ಕಟ್ಠವಾಹನಾನಿ, ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಸಜ್ಜಾವುಧಾ ಹುತ್ವಾ ಹಿಮವನ್ತಾಭಿಮುಖಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಹಿಮವತಿ ಅಞ್ಞತರಂ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ನಿವೇಸನೇಯೇವ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಹಂಸು. ತೇ ತತ್ಥ ರಜ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯಂ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿಂಸು. ಸೋ ‘‘ಕಟ್ಠವಾಹನೋ ರಾಜಾ’’ತಿ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ. ತಮ್ಪಿ ನಗರಂ ತೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಕಟ್ಠವಾಹನನಗರ’’ನ್ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಲಭಿ, ತಥಾ ಸಕಲರಟ್ಠಮ್ಪಿ. ಕಟ್ಠವಾಹನೋ ರಾಜಾ ಧಮ್ಮಿಕೋ ಅಹೋಸಿ, ತಥಾ ಯುವರಾಜಾ ಅಮಚ್ಚಟ್ಠಾನೇಸು ಚ ಠಪಿತಾ ಸೋಳಸ ಸಿಸ್ಸಾ. ತಂ ರಟ್ಠಂ ರಞ್ಞಾ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಅತಿವಿಯ ಇದ್ಧಂ ಫೀತಂ ನಿರುಪದ್ದವಞ್ಚ ಅಹೋಸಿ. ನಾಗರಾ ಜಾನಪದಾ ರಾಜಾನಞ್ಚ ರಾಜಪರಿಸಞ್ಚ ಅತಿವಿಯ ಮಮಾಯಿಂಸು ‘‘ಭದ್ದಕೋ ನೋ ರಾಜಾ ಲದ್ಧೋ, ಭದ್ದಿಕಾ ರಾಜಪರಿಸಾ’’ತಿ.

ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸತೋ ವಾಣಿಜಾ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಟ್ಠವಾಹನನಗರಂ ಆಗಮಂಸು ಪಣ್ಣಾಕಾರಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಪಸ್ಸಿಂಸು. ರಾಜಾ ‘‘ಕುತೋ ಆಗತತ್ಥಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛಿ. ‘‘ಬಾರಾಣಸಿತೋ ದೇವಾ’’ತಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ – ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ರಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಿಂ ಮಮ ಮಿತ್ತಭಾವಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು. ಸೋ ತೇಸಂ ಪರಿಬ್ಬಯಂ ದತ್ವಾ ಗಮನಕಾಲೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಪುನ ಆದರೇನ ವತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ತೇ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸುಂ. ರಾಜಾ ‘‘ಕಟ್ಠವಾಹನರಟ್ಠಾ ಆಗತಾನಂ ವಾಣಿಜಕಾನಂ ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಸುಙ್ಕಂ ಮುಞ್ಚಾಮೀ’’ತಿ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥು ಮೇ ಕಟ್ಠವಾಹನೋ ಮಿತ್ತೋ’’ತಿ ದ್ವೇಪಿ ಅದಿಟ್ಠಮಿತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ. ಕಟ್ಠವಾಹನೋಪಿ ಚ ಸಕನಗರೇ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸಿ – ‘‘ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಬಾರಾಣಸಿತೋ ಆಗತಾನಂ ವಾಣಿಜಕಾನಂ ಸುಙ್ಕಂ ಮುಞ್ಚಾಮಿ, ಪರಿಬ್ಬಯೋ ಚ ನೇಸಂ ದಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತತೋ ಬಾರಾಣಸಿರಾಜಾ ಕಟ್ಠವಾಹನಸ್ಸ ಲೇಖಂ ಪೇಸೇಸಿ ‘‘ಸಚೇ ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ದಟ್ಠುಂ ವಾ ಸೋತುಂ ವಾ ಅರಹರೂಪಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಮ್ಹೇಪಿ ದಕ್ಖಾಪೇತು ಚ ಸಾವೇತು ಚಾ’’ತಿ. ಸೋಪಿಸ್ಸ ತಥೇವ ಪಟಿಲೇಖಂ ಪೇಸೇಸಿ. ಏವಂ ತೇಸಂ ಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವಸನ್ತಾನಂ ಕದಾಚಿ ಕಟ್ಠವಾಹನಸ್ಸ ಅತಿಮಹಗ್ಘಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಾ ಕಮ್ಬಲಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು ಬಾಲಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸದಿಸಾ ವಣ್ಣೇನ. ತೇ ದಿಸ್ವಾ ರಾಜಾ ‘‘ಮಮ ಸಹಾಯಸ್ಸ ಪೇಸೇಮೀ’’ತಿ ದನ್ತಕಾರೇಹಿ ಅಟ್ಠ ದನ್ತಕರಣ್ಡಕೇ ಲಿಖಾಪೇತ್ವಾ ತೇಸು ಕರಣ್ಡಕೇಸು ತೇ ಕಮ್ಬಲೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಲಾಖಾಚರಿಯೇಹಿ ಬಹಿ ಲಾಖಾಗೋಳಕಸದಿಸೇ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಪಿ ಲಾಖಾಗೋಳಕೇ ಸಮುಗ್ಗೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವತ್ಥೇನ ವೇಠೇತ್ವಾ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛೇತ್ವಾ ‘‘ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ದೇಥಾ’’ತಿ ಅಮಚ್ಚೇ ಪೇಸೇಸಿ. ಲೇಖಞ್ಚ ಅದಾಸಿ ‘‘ಅಯಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರೋ ನಗರಮಜ್ಝೇ ಅಮಚ್ಚಪರಿವುತೇನ ಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ.

ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಅದಂಸು. ಸೋ ಲೇಖಂ ವಾಚೇತ್ವಾ ಅಮಚ್ಚೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ವಾ ನಗರಮಜ್ಝೇ ರಾಜಙ್ಗಣೇ ಲಞ್ಛನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಿವೇಠನಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಲಾಖಾಗೋಳಕೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮಮ ಸಹಾಯೋ ಲಾಖಾಗೋಳಕೇಹಿ ಕೀಳನಕಬಾಲಕಾನಂ ವಿಯ ಮಯ್ಹಂ ಲಾಖಾಗೋಳಕೇ ಪೇಸೇಸೀ’’ತಿ ಮಙ್ಕು ಹುತ್ವಾ ಏಕಂ ಲಾಖಾಗೋಳಕಂ ಅತ್ತನೋ ನಿಸಿನ್ನಾಸನೇ ಪಹರಿ. ತಾವದೇವ ಲಾಖಾ ಪರಿಪತಿ, ದನ್ತಕರಣ್ಡಕೋ ವಿವರಂ ದತ್ವಾ ದ್ವೇಭಾಗೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಕಮ್ಬಲಂ ದಿಸ್ವಾ ಇತರೇಪಿ ವಿವರಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಥೇವ ಅಹೋಸಿ. ಏಕಮೇಕೋ ಕಮ್ಬಲೋ ದೀಘತೋ ಸೋಳಸಹತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಟ್ಠಹತ್ಥೋ. ಪಸಾರಿತೇ ಕಮ್ಬಲೇ ರಾಜಙ್ಗಣಂ ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಯ ಓಭಾಸಿತಮಿವ ಅಹೋಸಿ. ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಜನೋ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ವಿಧುನಿ, ಚೇಲುಕ್ಖೇಪಞ್ಚ ಅಕಾಸಿ, ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ರಞ್ಞೋ ಅದಿಟ್ಠಸಹಾಯೋ ಕಟ್ಠವಾಹನರಾಜಾ ಏವರೂಪಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಪೇಸೇಸಿ, ಯುತ್ತಂ ಏವರೂಪಂ ಮಿತ್ತಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಅತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ. ರಾಜಾ ವೋಹಾರಿಕೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಏಕಮೇಕಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಅಗ್ಘಾಪೇಸಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅನಗ್ಘಾ ಅಹೇಸುಂ. ತತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಪೇಸೇನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಪೇಸಿತಪಣ್ಣಾಕಾರತೋ ಅತಿರೇಕಂ ಪೇಸೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಸಹಾಯೇನ ಚ ಮೇ ಅನಗ್ಘೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರೋ ಪೇಸಿತೋ, ಕಿಂ ನು, ಖೋ, ಅಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ಪೇಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ? ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಕಸ್ಸಪೋ ಭಗವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ವಿಹರತಿ. ಅಥ ರಞ್ಞೋ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ವತ್ಥುತ್ತಯರತನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಉತ್ತಮರತನಂ ನತ್ಥಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ವತ್ಥುತ್ತಯರತನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ಪೇಸೇಮೀ’’ತಿ. ಸೋ –

‘‘ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಹಿತಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನಂ;

ಧಮ್ಮೋ ಲೋಕೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಸುಖಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನಂ;

ಸಙ್ಘೋ ಲೋಕೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ. –

ಇಮಂ ಗಾಥಂ, ಯಾವ ಅರಹತ್ತಂ, ತಾವ ಏಕಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಞ್ಚ ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟೇ ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಕೇನ ಲಿಖಾಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತರತನಮಯೇ ಸಮುಗ್ಗೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಮುಗ್ಗಂ ಮಣಿಮಯೇ ಸಮುಗ್ಗೇ, ಮಣಿಮಯಂ ಮಸಾರಗಲ್ಲಮಯೇ, ಮಸಾರಗಲ್ಲಮಯಂ ಲೋಹಿತಙ್ಗಮಯೇ, ಲೋಹಿತಙ್ಗಮಯಂ, ಸುವಣ್ಣಮಯೇ, ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ರಜತಮಯೇ, ರಜತಮಯಂ ದನ್ತಮಯೇ, ದನ್ತಮಯಂ ಸಾರಮಯೇ, ಸಾರಮಯಂ ಸಮುಗ್ಗಂ ಪೇಳಾಯ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪೇಳಂ ದುಸ್ಸೇನ ವೇಠೇತ್ವಾ ಲಞ್ಛೇತ್ವಾ ಮತ್ತವರವಾರಣಂ ಸೋವಣ್ಣದ್ಧಜಂ ಸೋವಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರ ಹೇಮಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸುಪರಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಪೇಳಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸೇತಚ್ಛತ್ತೇನ ಧಾರಿಯಮಾನೇನ ಸಬ್ಬಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಪೂಜಾಯ ಕರಿಯಮಾನಾಯ ಸಬ್ಬತಾಳಾವಚರೇಹಿ ಥುತಿಸತಾನಿ ಗಾಯಮಾನೇಹಿ ಯಾವ ಅತ್ತನೋ ರಜ್ಜಸೀಮಾ, ತಾವ ಮಗ್ಗಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ನೇಸಿ. ತತ್ರ ಚ ಠತ್ವಾ ಸಾಮನ್ತರಾಜೂನಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಪೇಸೇಸಿ – ‘‘ಏವಂ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಅಯಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರೋ ಪೇಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ತೇ ರಾಜಾನೋ ಪಟಿಮಗ್ಗಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಯಾವ ಕಟ್ಠವಾಹನಸ್ಸ ರಜ್ಜಸೀಮಾ, ತಾವ ನಯಿಂಸು.

ಕಟ್ಠವಾಹನೋಪಿ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಮಗ್ಗಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಥೇವ ಪೂಜೇನ್ತೋ ನಗರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಅಮಚ್ಚೇ ಚ ನಾಗರೇ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ರಾಜಙ್ಗಣೇ ಪಲಿವೇಠನದುಸ್ಸಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪೇಳಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಪೇಳಾಯ ಸಮುಗ್ಗಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಸಮುಗ್ಗೇ ವಿವರಿತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟೇ ಲೇಖಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ‘‘ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಅತಿದುಲ್ಲಭಂ ಮಮ ಸಹಾಯೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರರತನಂ ಪೇಸೇಸೀ’’ತಿ ಅತ್ತಮನೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಅಸುತಪುಬ್ಬಂ ವತ ಸುಣಿಮ್ಹಾ ‘ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’ತಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಸುಣೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅಮಚ್ಚೇ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘರತನಾನಿ ಕಿರ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ, ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಥಾ’’ತಿ. ತೇ ಆಹಂಸು – ‘‘ಇಧೇವ ತುಮ್ಹೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಹೋಥ, ಮಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ.

ತತೋ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರಾ ಸೋಳಸ ಅಮಚ್ಚಾ ರಾಜಾನಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಯದಿ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಪುನ ದಸ್ಸನಂ ನತ್ಥಿ, ಯದಿ ನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನಿಗ್ಗತಾ. ರಞ್ಞೋ ಪನ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಪಚ್ಛಾ ರಾಜಾನಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಾತ, ತ್ವಂ ತತ್ಥ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ಞತ್ವಾ ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಮ ಆರೋಚೇಹೀತಿ. ಸೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಏಕರತ್ತಿವಾಸೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪತ್ತಾ. ಅಸಮ್ಪತ್ತೇಸ್ವೇವ ಚ ತೇಸು ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ. ತೇ ‘‘ಕೋ ಬುದ್ಧೋ, ಕುಹಿಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಸಕಲವಿಹಾರಂ ಆಹಿಣ್ಡನ್ತಾ ಸಮ್ಮುಖಸಾವಕೇ ದಿಸ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ತೇ ನೇಸಂ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿಂಸು. ತೇ ‘‘ಅಹೋ ದೂರದ್ಧಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಲಭಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ಪರಿದೇವಮಾನಾ ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಕೋಚಿ ಭಗವತಾ ದಿನ್ನಓವಾದೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಆಮ, ಉಪಾಸಕಾ ಅತ್ಥಿ, ಸರಣತ್ತಯೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಚಸೀಲಾನಿ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಾನಿ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಉಪೋಸಥೋ ಉಪವಸಿತಬ್ಬೋ, ದಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ಪಬ್ಬಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ತೇ ಸುತ್ವಾ ತಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಂ ಅಮಚ್ಚಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು. ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಪರಿಭೋಗಧಾತುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಟ್ಠವಾಹನರಟ್ಠಾಭಿಮುಖೋ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಪರಿಭೋಗಧಾತು ನಾಮ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಪತ್ತಚೀವರಾದೀನಿ. ಅಯಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಕರಣಂ ಧಮ್ಮಧರಂ ವಿನಯಧರಮೇಕಂ ಥೇರಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ, ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚ ನಗರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತ್ತೋ ಚಾ’’ತಿ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ಭಗವತಾ ದಿನ್ನೋವಾದಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ. ರಾಜಾ ಥೇರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಚೇತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಂ ರೋಪೇತ್ವಾ ಸರಣತ್ತಯೇ ಪಞ್ಚಸು ಚ ನಿಚ್ಚಸೀಲೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಪೇತಂ ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸನ್ತೋ ದಾನಾದೀನಿ ದೇನ್ತೋ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತೇಪಿ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲಕಿರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ರಞ್ಞೋ ಪರಿವಾರಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಂಸು.

ತೇ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ದೇವಲೋಕೇ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ದೇವಲೋಕತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಆಚರಿಯೋ ಪಸೇನದಿರಞ್ಞೋ ಪಿತು ಪುರೋಹಿತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಜಾತೋ ನಾಮೇನ ‘‘ಬಾವರೀ’’ತಿ, ತೀಹಿ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ, ಪಿತುನೋ ಚ ಅಚ್ಚಯೇನ ಪುರೋಹಿತಟ್ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅವಸೇಸಾಪಿ ಸೋಳಸಾಧಿಕಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಾ ತತ್ಥೇವ ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ತೇಸು ಸೋಳಸ ಜೇಟ್ಠನ್ತೇವಾಸಿನೋ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹೇಸುಂ, ಇತರೇ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಾ ತೇಸಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಏವಂ ತೇ ಪುನಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಸಮಾಗಚ್ಛಿಂಸು. ಮಹಾಕೋಸಲರಾಜಾಪಿ ಕಾಲಮಕಾಸಿ, ತತೋ ಪಸೇನದಿಂ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿಂಸು. ಬಾವರೀ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುರೋಹಿತೋ ಅಹೋಸಿ. ರಾಜಾ ಪಿತರಾ ದಿನ್ನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಭೋಗಂ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಹಿ ದಹರಕಾಲೇ ತಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹೇಸಿ. ತತೋ ಬಾವರೀ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘‘ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮಹಂ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ. ‘‘ಆಚರಿಯ, ತುಮ್ಹೇಸು ಠಿತೇಸು ಮಮ ಪಿತಾ ಠಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಮಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಲಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ರಾಜಾ ವಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘‘ಸಾಯಂ ಪಾತಂ ಮಮ ದಸ್ಸನಟ್ಠಾನೇ ರಾಜುಯ್ಯಾನೇ ಪಬ್ಬಜಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿ. ಆಚರಿಯೋ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಸಿಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ರಾಜುಯ್ಯಾನೇ ವಸಿ, ರಾಜಾ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹತಿ. ಸಾಯಂ ಪಾತಞ್ಚಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿನೋ ಆಚರಿಯಂ ಆಹಂಸು – ‘‘ನಗರಸಮೀಪೇ ವಾಸೋ ನಾಮ ಮಹಾಪಲಿಬೋಧೋ, ವಿಜನಸಮ್ಪಾತಂ ಆಚರಿಯ ಓಕಾಸಂ ಗಚ್ಛಾಮ, ಪನ್ತಸೇನಾಸನವಾಸೋ ನಾಮ ಬಹೂಪಕಾರೋ ಪಬ್ಬಜಿತಾನ’’ನ್ತಿ. ಆಚರಿಯೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸಿ. ರಾಜಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾರೇತ್ವಾ ವಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ದ್ವೇಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕಹಾಪಣಾನಿ ದತ್ವಾ ದ್ವೇ ಅಮಚ್ಚೇ ಆಣಾಪೇಸಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಇಸಿಗಣೋ ವಾಸಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ದೇಥಾ’’ತಿ. ತತೋ ಆಚರಿಯೋ ಸೋಳಸಾಧಿಕಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಜಟಿಲಪರಿವುತೋ ಅಮಚ್ಚೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಮಾನೋ ಉತ್ತರಜನಪದಾ ದಕ್ಖಿಣಜನಪದಾಭಿಮುಖೋ ಅಗಮಾಸಿ. ತಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಪಾರಾಯನವಗ್ಗಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಕೋಸಲಾನಂ ಪುರಾತಿ ಕೋಸಲರಟ್ಠಸ್ಸ ನಗರಾ, ಸಾವತ್ಥಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞನ್ತಿ ಅಕಿಞ್ಚನಭಾವಂ, ಪರಿಗ್ಗಹೂಪಕರಣವಿವೇಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೯೮೪. ಸೋ ಅಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಸಯೇ, ಅಳಕಸ್ಸ ಸಮಾಸನೇತಿ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಸ್ಸಕಸ್ಸ ಚ ಅಳಕಸ್ಸ ಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ರಾಜೂನಂ ಸಮಾಸನ್ನೇ ವಿಸಯೇ ಆಸನ್ನೇ ರಟ್ಠೇ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ರಟ್ಠಾನಂ ಮಜ್ಝೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಗೋಧಾವರೀ ಕೂಲೇತಿ ಗೋಧಾವರಿಯಾ ನದಿಯಾ ಕೂಲೇ. ಯತ್ಥ ಗೋಧಾವರೀ ದ್ವಿಧಾ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಿಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಂ ಅನ್ತರದೀಪಮಕಾಸಿ ಸಬ್ಬಂ ಕಪಿಟ್ಠವನಸಞ್ಛನ್ನಂ, ಯತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇಸರಭಙ್ಗಾದಯೋ ವಸಿಂಸು, ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೋ ಕಿರ ತಂ ಪದೇಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಪುಬ್ಬಸಮಣಾಲಯೋ ಪಬ್ಬಜಿತಸಾರುಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಅಮಚ್ಚಾನಂ ನಿವೇದೇಸಿ. ಅಮಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಅಸ್ಸಕರಞ್ಞೋ ಸತಸಹಸ್ಸಂ, ಅಳಕರಞ್ಞೋ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅದಂಸು. ತೇ ತಞ್ಚ ಪದೇಸಂ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ದ್ವಿಯೋಜನಮತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಯೋಜನಮತ್ತಂ ಪದೇಸಂ ಅದಂಸು. ತೇಸಂ ಕಿರ ರಜ್ಜಸೀಮನ್ತರೇ ಸೋ ಪದೇಸೋ ಹೋತಿ. ಅಮಚ್ಚಾ ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಮಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ಚ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಧನಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಗೋಚರಗಾಮಂ ನಿವೇಸೇತ್ವಾ ಅಗಮಂಸು. ಉಞ್ಛೇ ನ ಚ ಫಲೇನ ಚಾತಿ ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಾಯ ಚ ವನಮೂಲಫಲೇನ ಚ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ, ಗಾಮೋ ಚ ವಿಪುಲೋ ಅಹೂ’’ತಿ.

೯೮೫. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಗೋಧಾವರೀಕೂಲಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಜಾತೇನ ಆಯೇನ, ಮಹಾಯಞ್ಞಮಕಪ್ಪಯೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಕಸಿಕಮ್ಮಾದಿನಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಆಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಾ ರಞ್ಞೋ ಅಸ್ಸಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಂಸು ‘‘ಸಾದಿಯತು ದೇವೋ ಆಯ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ‘‘ನಾಹಂ ಸಾದಿಯಾಮಿ, ಆಚರಿಯಸ್ಸೇವ ಉಪನೇಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ಆಚರಿಯೋಪಿ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಾನಯಞ್ಞಂ ಅಕಪ್ಪಯಿ. ಏವಂ ಸೋ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸಂವಚ್ಛರೇ ದಾನಮದಾಸಿ.

೯೮೬. ಮಹಾಯಞ್ಞನ್ತಿ ಗಾಥಾಯತ್ಥೋ – ಸೋ ಏವಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸಂವಚ್ಛರೇ ದಾನಯಞ್ಞಂ ಯಜನ್ತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ತಂ ಮಹಾಯಞ್ಞಂ ಯಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಗಾಮಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಪುನ ಪಾವಿಸಿ ಅಸ್ಸಮಂ. ಪವಿಟ್ಠೋ ಚ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಟ್ಠು ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ದಾನಂ ಅನುಮಜ್ಜನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ. ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ ತರುಣಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಘರೇ ಕಮ್ಮಂ ಅಕಾತುಕಾಮಾಯ ‘‘ಏಸೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಬಾವರೀ ಗೋಧಾವರೀತೀರೇ ಅನುಸಂವಚ್ಛರಂ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಗಚ್ಛ ತತೋ ಪಞ್ಚಸತಾನಿ ಯಾಚಿತ್ವಾ ದಾಸಿಂ ಮೇ ಆನೇಹೀ’’ತಿ ಪೇಸಿತೋ ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ.

೯೮೭-೮. ಉಗ್ಘಟ್ಟಪಾದೋತಿ ಮಗ್ಗಗಮನೇನ ಘಟ್ಟಪಾದತಲೋ, ಪಣ್ಹಿಕಾಯ ವಾ ಪಣ್ಹಿಕಂ, ಗೋಪ್ಫಕೇನ ವಾ ಗೋಪ್ಫಕಂ, ಜಣ್ಣುಕೇನ ವಾ ಜಣ್ಣುಕಂ ಆಹಚ್ಚ ಘಟ್ಟಪಾದೋ. ಸುಖಞ್ಚ ಕುಸಲಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಸುಖಞ್ಚ ಕುಸಲಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ತೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸುಖಂ, ಕಚ್ಚಿ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ.

೯೮೯-೯೧. ಅನುಜಾನಾಹೀತಿ ಅನುಮಞ್ಞಾಹಿ ಸದ್ದಹಾಹಿ. ಸತ್ತಧಾತಿ ಸತ್ತವಿಧೇನ. ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾತಿ ಗೋಮಯವನಪುಪ್ಫಕುಸತಿಣಾದೀನಿ ಆದಾಯ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಅಸ್ಸಮದ್ವಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗೋಮಯೇನ ಭೂಮಿಂ ಉಪಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಕಿರಿತ್ವಾ ತಿಣಾನಿ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ವಾಮಪಾದಂ ಕಮಣ್ಡಲೂದಕೇನ ಧೋವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಪಾದಮತ್ತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಾದತಲೇ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ಏವರೂಪಂ ಕುಹನಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಭೇರವಂ ಸೋ ಅಕಿತ್ತಯೀತಿ ಭಯಜನಕಂ ವಚನಂ ಅಕಿತ್ತಯಿ, ‘‘ಸಚೇ ಮೇ ಯಾಚಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದುಕ್ಖಿತೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ.

೯೯೨-೪. ಉಸ್ಸುಸ್ಸತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಕದಾಚಿ ಸಚ್ಚಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಸುಸ್ಸತಿ. ದೇವತಾತಿ ಅಸ್ಸಮೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ಏವ. ಮುದ್ಧನಿ ಮುದ್ಧಪಾತೇ ವಾತಿ ಮುದ್ಧೇ ವಾ ಮುದ್ಧಪಾತೇ ವಾ.

೯೯೫-೬. ಭೋತೀ ಚರಹಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಭೋತೀ ಚೇ ಜಾನಾತಿ. ಮುದ್ಧಾಧಿಪಾತಞ್ಚಾತಿ ಮುದ್ಧಪಾತಞ್ಚ. ಞಾಣಮೇತ್ಥಾತಿ ಞಾಣಂ ಮೇ ಏತ್ಥ.

೯೯೮. ಪುರಾತಿ ಏಕೂನತಿಂಸವಸ್ಸವಯಕಾಲೇ. ಬಾವರಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಪನ ಗೋಧಾವರೀತೀರೇ ವಸಮಾನೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಚ್ಚಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉದಪಾದಿ. ಅಪಚ್ಚೋತಿ ಅನುವಂಸೋ.

೯೯೯. ಸಬ್ಬಾಭಿಞ್ಞಾಬಲಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ, ಸಬ್ಬಾ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಚ ಬಲಾನಿ ಚ ಪತ್ತೋ. ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ.

೧೦೦೧-೩. ಸೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸೋಕೋ ಅಸ್ಸ. ಪಹೂತಪಞ್ಞೋತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ. ವರಭೂರಿಮೇಧಸೋತಿ ಉತ್ತಮವಿಪುಲಪಞ್ಞೋ ಭೂತೇ ಅಭಿರತವರಪಞ್ಞೋ ವಾ. ವಿಧುರೋತಿ ವಿಗತಧುರೋ, ಅಪ್ಪಟಿಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೦೦೪-೯. ಮನ್ತಪಾರಗೇತಿ ವೇದಪಾರಗೇ. ಪಸ್ಸವ್ಹೋತಿ ಪಸ್ಸಥ ಅಜಾನತನ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ. ಲಕ್ಖಣಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ. ಬ್ಯಾಕ್ಖಾತಾತಿ ಕಥಿತಾನಿ, ವಿತ್ಥಾರಿತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಮತ್ತಾತಿ ಸಮತ್ತಾನಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮೇನ ಮನುಸಾಸತೀತಿ ಧಮ್ಮೇನ ಅನುಸಾಸತಿ.

೧೦೧೧. ಜಾತಿಂ ಗೋತ್ತಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ‘‘ಕೀವ ಚಿರಂ ಜಾತೋ’’ತಿ ಮಮ ಜಾತಿಞ್ಚ ಗೋತ್ತಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ. ಮನ್ತೇ ಸಿಸ್ಸೇತಿ ಮಯಾ ಪರಿಚಿತವೇದೇ ಚ ಮಮ ಸಿಸ್ಸೇ ಚ. ಮನಸಾಯೇವ ಪುಚ್ಛಥಾತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಪಞ್ಹೇ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಪುಚ್ಛಥ.

೧೦೧೩-೮. ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋತಿ ಏಕೋಯೇವ ಏಸ ನಾಮಗೋತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ದುಭಯೋತಿ ಉಭೋ. ಪಚ್ಚೇಕಗಣಿನೋತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಣವನ್ತೋ. ಪುಬ್ಬವಾಸನವಾಸಿತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ. ಗತಪಚ್ಚಾಗತವತ್ತಪುಞ್ಞವಾಸನಾಯ ವಾಸಿತಚಿತ್ತಾ. ಪುರಮಾಹಿಸ್ಸತಿನ್ತಿ ಮಾಹಿಸ್ಸತಿನಾಮಿಕಂ ಪುರಂ, ನಗರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಚ ನಗರಂ ಪವಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಗೋನದ್ಧನ್ತಿ ಗೋಧಪುರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ವನಸವ್ಹಯನ್ತಿ ಪವನನಗರಂ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ವನಸಾವತ್ಥಿ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ. ಏವಂ ವನಸಾವತ್ಥಿತೋ ಕೋಸಮ್ಬಿಂ, ಕೋಸಮ್ಬಿತೋ ಚ ಸಾಕೇತಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಕಿರ ತೇಸಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಜಟಿಲಾನಂ ಛಯೋಜನಮತ್ತಾ ಪರಿಸಾ ಅಹೋಸಿ.

೧೦೧೯. ಅಥ ಭಗವಾ ‘‘ಬಾವರಿಸ್ಸ ಜಟಿಲಾ ಮಹಾಜನಂ ಸಂವಡ್ಢೇನ್ತಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಚ ತಾವ ನೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನಾಪಿ ಅಯಂ ದೇಸೋ ಸಪ್ಪಾಯೋ, ಮಗಧಖೇತ್ತೇ ಪನ ತೇಸಂ ಪಾಸಾಣಕಚೇತಿಯಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ. ತತ್ರ ಹಿ ಮಯಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೇ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬನಗರಾನಿ ಚ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಬಹುತರೇನ ಜನೇನ ಆಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ರಾಜಗಹಾಭಿಮುಖೋ ಅಗಮಾಸಿ. ತೇಪಿ ಜಟಿಲಾ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಕೋ ಬುದ್ಧೋ, ಕುಹಿಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಿಚಿನನ್ತಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಮೂಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪದನಿಕ್ಖೇಪಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ರತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ಪದಂ ಭವೇ…ಪೇ… ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಸ್ಸ ಇದಮೀದಿಸಂ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೬೦-೨೬೧; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೦ ಸಾಮಾವತೀವತ್ಥು; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೪೫) ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞು ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ನಿಟ್ಠಂ ಗತಾ. ಭಗವಾಪಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸೇತಬ್ಯಕಪಿಲವತ್ಥುಆದೀನಿ ನಗರಾನಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಜನಂ ಸಂವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಪಾಸಾಣಕಚೇತಿಯಂ ಗತೋ. ಜಟಿಲಾಪಿ ತಾವದೇವ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ನಗರಾನಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಕಚೇತಿಯಮೇವ ಅಗಮಂಸು. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೋಸಮ್ಬಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಾಕೇತಂ, ಸಾವತ್ಥಿಞ್ಚ ಪುರುತ್ತಮಂ. ಸೇತಬ್ಯಂ ಕಪಿಲವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದಿ.

೧೦೨೦. ತತ್ಥ ಮಾಗಧಂ ಪುರನ್ತಿ ಮಗಧಪುರಂ ರಾಜಗಹನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಾಸಾಣಕಂ ಚೇತಿಯನ್ತಿ ಮಹತೋ ಪಾಸಾಣಸ್ಸ ಉಪರಿ ಪುಬ್ಬೇ ದೇವಟ್ಠಾನಂ ಅಹೋಸಿ. ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪನ ಭಗವತಿ ವಿಹಾರೋ ಜಾತೋ. ಸೋ ತೇನೇವ ಪುರಿಮವೋಹಾರೇನ ‘‘ಪಾಸಾಣಕಂ ಚೇತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೦೨೧. ತಸಿತೋವುದಕನ್ತಿ ತೇ ಹಿ ಜಟಿಲಾ ವೇಗಸಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಾ ಸಾಯಂ ಗತಮಗ್ಗಂ ಪಾತೋ, ಪಾತೋ ಗತಮಗ್ಗಞ್ಚ ಸಾಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಅತಿವಿಯ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಜಾತಾ ತಂ ಚೇತಿಯಂ ಅಭಿರುಹಿಂಸು. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತುರಿತಾ ಪಬ್ಬತಮಾರುಹು’’ನ್ತಿ.

೧೦೨೪. ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತೋ ಹಟ್ಠೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಸಾಣಕೇ ಚೇತಿಯೇ ಸಕ್ಕೇನ ಮಾಪಿತಮಹಾಮಣ್ಡಪೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಇಸಯೋ ಖಮನೀಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಭಗವತಾ ಪಟಿಸಮ್ಮೋದನೀಯೇ ಕತೇ ‘‘ಖಮನೀಯಂ ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅಜಿತೋ ಜೇಟ್ಠನ್ತೇವಾಸೀ ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತೋ ಹಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಮನೋಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿ.

೧೦೨೫. ತತ್ಥ ಆದಿಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಕತಿವಸ್ಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ. ಜಮ್ಮನನ್ತಿ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಜಾತಿಂ ಬ್ರೂಹೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಪಾರಮಿನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಾಗಮನಂ.

೧೦೨೬-೭. ವೀಸಂ ವಸ್ಸಸತನ್ತಿ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾಧಿಕಂ ವಸ್ಸಸತಂ. ಲಕ್ಖಣೇತಿ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಇತೋ ಪರೇಸು ಚ ಇತಿಹಾಸಾದೀಸು ಅನವಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪರಪದಂ ವಾ ಆನೇತ್ವಾ ತೇಸು ಪಾರಮಿಂ ಗತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚಸತಾನಿ ವಾಚೇತೀತಿ ಪಕತಿಅಲಸದುಮ್ಮೇಧಮಾಣವಕಾನಂ ಪಞ್ಚಸತಾನಿ ಸಯಂ ಮನ್ತೇ ವಾಚೇತಿ. ಸಧಮ್ಮೇತಿ ಏಕೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧಮ್ಮೇ, ತೇವಿಜ್ಜಕೇ ಪಾವಚನೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೦೨೮. ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪವಿಚಯನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಂ, ‘‘ಕತಮಾನಿ ತಾನಿಸ್ಸ ಗತ್ತೇ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ.

೧೦೩೦-೩೧. ಪುಚ್ಛಞ್ಹೀತಿ ಪುಚ್ಛಮಾನಂ ಕಮೇತಂ ಪಟಿಭಾಸತೀತಿ ದೇವಾದೀಸು ಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಏತಂ ಪಞ್ಹವಚನಂ ಪಟಿಭಾಸತೀತಿ.

೧೦೩೨-೩೩. ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಸುತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇ ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಮುದ್ಧಂ ಮುದ್ಧಾಧಿಪಾತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತೇ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಮುದ್ಧಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಸೀಸಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಮುದ್ಧಾ’’ತಿ ಆಹ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತೇಹಿ ಸದ್ಧಾಸತಿಸಮಾಧಿಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದವೀರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕರಸಟ್ಠಭಾವಮುಪಗತತ್ತಾ ತಂ ಮುದ್ಧಂ ಅಧಿಪಾತೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಿಜ್ಜಾ ಮುದ್ಧಾಧಿಪಾತಿನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೦೩೪-೮. ತತೋ ವೇದೇನ ಮಹತಾತಿ ಅಥ ಇಮಂ ಪಞ್ಹವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಸುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಮಹಾಪೀತಿಯಾ ಸನ್ಥಮ್ಭಿತ್ವಾ ಅಲೀನಭಾವಂ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಉದಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪತಿತ್ವಾ ಚ ‘‘ಬಾವರೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ. ಅಥ ನಂ ಅನುಕಮ್ಪಮಾನೋ ಭಗವಾ ‘‘ಸುಖಿತೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ವತ್ವಾ ಚ ‘‘ಬಾವರಿಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇಸಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಾನಂ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಾನಂ. ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿ ತಥಾಗತನ್ತಿ ತತ್ಥ ಪಾಸಾಣಕೇ ಚೇತಿಯೇ, ತತ್ಥ ವಾ ಪರಿಸಾಯ, ತೇಸು ವಾ ಪವಾರಿತೇಸು ಅಜಿತೋ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಗಾಥಾಸು ಪಾಕಟಮೇವಾತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವತ್ಥುಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧. ಅಜಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೩೯. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಹೇ ನಿವುತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ. ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀತಿ ಕಿಂ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಿಲೇಪನಂ ವದೇಸಿ.

೧೦೪೦. ವೇವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ಮಚ್ಛರಿಯಹೇತು ಚ ಪಮಾದಹೇತು ಚ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ. ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹಿಸ್ಸ ದಾನಾದಿಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಪಮಾದೋ ಸೀಲಾದೀಹಿ. ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಕ್ಕಟಲೇಪೋ ವಿಯ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ಅಭಿಲೇಪನಂ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ.

೧೦೪೧. ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ರೂಪಾದಿಆಯತನೇಸು ತಣ್ಹಾದಿಕಾ ಸೋತಾ ಸನ್ದನ್ತಿ. ಕಿಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ತೇಸಂ ಕಿಂ ಆವರಣಂ ಕಾ ರಕ್ಖಾತಿ? ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ತಂ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ. ಏತೇನ ಸಾವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧಿಯ್ಯರೇತಿ ಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಏತೇ ಸೋತಾ ಪಿಧಿಯ್ಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ. ಏತೇನ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ.

೧೦೪೨. ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯುತ್ತಾ. ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ನೇಸಮಾನಾ ಸತಿ ತೇಸಂ ಸೋತಾನಂ ನಿವಾರಣಂ. ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ತಮೇವಾಹಂ ಸತಿಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧಿಯ್ಯರೇತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಪನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಪಟಿವೇಧಸಾಧಿಕಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಏತೇ ಸೋತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಿಧಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ.

೧೦೪೩. ಪಞ್ಞಾ ಚೇವಾತಿ ಪಞ್ಹಗಾಥಾಯ, ಯಾ ಚಾಯಂ ತಯಾ ವುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಯಾ ಚ ಸತಿ, ಯಞ್ಚ ತದವಸೇಸಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಏತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಏತಂ ಮೇ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೦೪೪. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯ ಪನಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಸತಿಯೋ ನಾಮೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಂ ಮಂ ತ್ವಂ, ಅಜಿತ, ಏತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ, ತಂ ತೇ ಯತ್ಥ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ವದನ್ತೋ ವದಾಮಿ, ತಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸಹೇವ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ. ಏತ್ಥೇವ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಏತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧಾ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ. ತಂ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೦೪೫. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧಿಯ್ಯರೇತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ‘‘ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸುತ್ವಾಪಿ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಅನಧಿಗತೋ ಪುನ ಸೇಖಾಸೇಖಪಟಿಪದಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪರಿವೀಮಂಸಿತಧಮ್ಮಾ, ಅರಹತಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೇಖಾತಿ ಸೀಲಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖಮಾನಾ ಅವಸೇಸಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ. ಪುಥೂತಿ ಬಹೂ ಸತ್ತಜನಾ. ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹೀತಿ ತೇಸಂ ಮೇ ಸೇಖಾಸೇಖಾನಂ ನಿಪಕೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ತ್ವಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ.

೧೦೪೬. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೇಖೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಮೇಸೂ’’ತಿ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಸೇಖಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ವತ್ಥು ‘‘ಕಾಮೇಸು’’ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಮನಸೋ ಆವಿಲಭಾವಕರೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಮನಸಾ ನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಸೇಖೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪರಿತುಲಿತತ್ತಾ ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಆದೀಹಿ ಚ ಸತೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಪತ್ತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಪರಿಬ್ಬಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲೋ’’ತಿ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಅಸೇಖಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅಜಿತೋ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಸಹಸ್ಸೇನ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ. ಸಹ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಜಿತಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಚ ಅಜಿನಜಟಾವಾಕಚೀರಾದೀನಿ ಅನ್ತರಧಾಯಿಂಸು. ಸಬ್ಬೇವ ಇದ್ಧಿಮಯಪತ್ತಚೀವರಧರಾ, ದ್ವಙ್ಗುಲಕೇಸಾ ಏಹಿಭಿಕ್ಖೂ ಹುತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ನಮಸ್ಸಮಾನಾ ಪಞ್ಜಲಿಕಾ ನಿಸೀದಿಂಸೂತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅಜಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೪೭. ಕೋಧ ಸನ್ತುಸ್ಸಿತೋತಿ ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸುತ್ತಂ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸಬ್ಬಸುತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾ ಏವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ತೇ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ‘‘ಕತಾವಕಾಸಾ ಪುಚ್ಛವ್ಹೋ’’ತಿ ಭಗವತಾ ಪವಾರಿತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಂಸಯಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಪುಟ್ಠೋ ಪುಟ್ಠೋ ಚ ತೇಸಂ ಭಗವಾ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನೇವೇತಾನಿ ಸುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ನಿಟ್ಠಿತೇ ಪನ ಅಜಿತಪಞ್ಹೇ ‘‘ಕಥಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖನ್ತಂ, ಮಚ್ಚುರಾಜಾ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೪; ಚೂಳನಿ. ಪಿಙ್ಗಿಯಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪) ಏವಂ ಮೋಘರಾಜಾ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಆರಭಿ. ತಂ ‘‘ನ ತಾವಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪರಿಪಾಕಂ ಗತಾನೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ‘‘ತಿಟ್ಠ ತ್ವಂ, ಮೋಘರಾಜ, ಅಞ್ಞೋ ಪುಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ. ತತೋ ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಸಂಸಯಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕೋಧಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕೋಧ ಸನ್ತುಸ್ಸಿತೋತಿ ಕೋ ಇಧ ತುಟ್ಠೋ. ಇಞ್ಜಿತಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನಿ. ಉಭನ್ತಮಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ. ಮನ್ತಾ ನ ಲಿಪ್ಪತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ನ ಲಿಪ್ಪತಿ.

೧೦೪೮-೯. ತಸ್ಸೇತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಕಾಮೇಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಮೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾತಿ ಕಾಮನಿಮಿತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾ, ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸನ್ತುಸಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ವೀತತಣ್ಹೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅನಿಞ್ಜಿತಂ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾಯ ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ರಾಗಾದಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ನಿಬ್ಬುತೋ. ಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅಯಮ್ಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಸಹಸ್ಸೇನ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪುಣ್ಣಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೫೦. ಅನೇಜನ್ತಿ ಪುಣ್ಣಕಸುತ್ತಂ. ಇಮಮ್ಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಮೋಘರಾಜಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮೂಲದಸ್ಸಾವಿನ್ತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾದಿದಸ್ಸಾವಿಂ. ಇಸಯೋತಿ ಇಸಿನಾಮಕಾ ಜಟಿಲಾ. ಯಞ್ಞನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ. ಅಕಪ್ಪಯಿಂಸೂತಿ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ.

೧೦೫೧. ಆಸೀಸಮಾನಾತಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ. ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಚ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ, ಮನುಸ್ಸಾದಿಭಾವಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಜರಂ ಸಿತಾತಿ ಜರಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ. ಜರಾಮುಖೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸಿತಾ ತತೋ ಅಪರಿಮುಚ್ಚಮಾನಾ ಏವ ಕಪ್ಪಯಿಂಸೂತಿ ದೀಪೇತಿ.

೧೦೫೨. ಕಚ್ಚಿಸ್ಸು ತೇ ಭಗವಾ ಯಞ್ಞಪಥೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ, ಅತಾರುಂ ಜಾತಿಞ್ಚ ಜರಞ್ಚ ಮಾರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಞ್ಞೋಯೇವ ಯಞ್ಞಪಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಚ್ಚಿ ತೇ ಯಞ್ಞೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಯಞ್ಞಂ ಕಪ್ಪಯನ್ತಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಮತರಿಂಸೂತಿ.

೧೦೫೩. ಆಸೀಸನ್ತೀತಿ ರೂಪಪಟಿಲಾಭಾದಯೋ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ. ಥೋಮಯನ್ತೀತಿ ‘‘ಸುಯಿಟ್ಠಂ ಸುಚಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಞ್ಞಾದೀನಿ ಪಸಂಸನ್ತಿ. ಅಭಿಜಪ್ಪನ್ತೀತಿ ರೂಪಾದಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದನ್ತಿ. ಜುಹನ್ತೀತಿ ದೇನ್ತಿ. ಕಾಮಾಭಿಜಪ್ಪನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಪಟಿಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಾಮೇ ಏವ ಅಭಿಜಪ್ಪನ್ತಿ, ‘‘ಅಹೋ ವತ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಣ್ಹಞ್ಚ ತತ್ಥ ವಡ್ಢೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಾಜಯೋಗಾತಿ ಯಾಗಾಧಿಮುತ್ತಾ. ಭವರಾಗರತ್ತಾತಿ ಏವಮಿಮೇಹಿ ಆಸೀಸನಾದೀಹಿ ಭವರಾಗೇನೇವ ರತ್ತಾ, ಭವರಾಗರತ್ತಾ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಏತಾನಿ ಆಸೀಸನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಾ ನಾತರಿಂಸು ಜಾತಿಆದಿವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ನ ಉತ್ತರಿಂಸೂತಿ.

೧೦೫೪-೫. ಅಥಕೋಚರಹೀತಿ ಅಥ ಇದಾನಿ ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತಾರೀತಿ. ಸಙ್ಖಾಯಾತಿ ಞಾಣೇನ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ. ಪರೋಪರಾನೀತಿ ಪರಾನಿ ಚ ಓರಾನಿ ಚ, ಪರತ್ತಭಾವಸಕತ್ತಭಾವಾದೀನಿ ಪರಾನಿ ಚ ಓರಾನಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಧೂಮೋತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಧೂಮವಿರಹಿತೋ. ಅನೀಘೋತಿ ರಾಗಾದಿಈಘವಿರಹಿತೋ. ಅತಾರಿ ಸೋತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಅರಹಾ ಜಾತಿಜರಂ ಅತಾರಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅಯಮ್ಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಸಹಸ್ಸೇನ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅನೇಕಸತಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪುಣ್ಣಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಮೇತ್ತಗೂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೫೬. ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತನ್ತಿ ಮೇತ್ತಗುಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮಞ್ಞಾಮಿ ತಂ ವೇದಗುಂ ಭಾವಿತತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ವೇದಗೂ’’ತಿ ಚ ‘‘ಭಾವಿತತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ತಂ ಮಞ್ಞಾಮಿ.

೧೦೫೭. ಅಪುಚ್ಛಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಅ-ಇತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ, ಪುಚ್ಛಸಿಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಪವಕ್ಖಾಮಿ ಯಥಾ ಪಜಾನನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಜಾನನ್ತೋ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ಏವಂ ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ. ಉಪಧಿನಿದಾನಾ ಪಭವನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಉಪಧಿನಿದಾನಾ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾ ಪಭವನ್ತಿ.

೧೦೫೮. ಏವಂ ಉಪಧಿನಿದಾನತೋ ಪಭವನ್ತೇಸು ದುಕ್ಖೇಸು – ಯೋ ವೇ ಅವಿದ್ವಾತಿ ಗಾಥಾ. ತತ್ಥ ಪಜಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಜಾನನ್ತೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸಜಾತಿಪ್ಪಭವಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಾತಿಕಾರಣಂ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ.

೧೦೫೯. ಸೋಕಪರಿದ್ದವಞ್ಚಾತಿ ಸೋಕಞ್ಚ ಪರಿದೇವಞ್ಚ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ವಿದಿತೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಸತ್ತಾ ಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ವಿದಿತೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋತಿ.

೧೦೬೦-೬೧. ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ ತೇ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಧಮ್ಮಞ್ಚ ತೇ ದೇಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ. ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ದಿಟ್ಠೇ ದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಅನೀತಿಹನ್ತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ. ಯಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ವಿದಿತ್ವಾ. ತಞ್ಚಾಹಂ ಅಭಿನನ್ದಾಮೀತಿ ತಂ ವುತ್ತಪಕಾರಧಮ್ಮಜೋತಕಂ ತವ ವಚನಂ ಅಹಂ ಪತ್ಥಯಾಮಿ. ಧಮ್ಮಮುತ್ತಮನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಮುತ್ತಮಂ ಅಭಿನನ್ದಾಮೀತಿ.

೧೦೬೨. ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯಞ್ಚಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ಏತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಅನಾಗತದ್ಧಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಧೋತಿ ಅತೀತದ್ಧಾ, ತಿರಿಯಞ್ಚಾಪಿ ಮಜ್ಝೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಾ. ಏತೇಸು ನನ್ದಿಞ್ಚ ನಿವೇಸನಞ್ಚ, ಪನುಜ್ಜ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏತೇಸು ಉದ್ಧಾದೀಸು ತಣ್ಹಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿನಿವೇಸನಞ್ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಪನುದೇಹಿ, ಪನುದಿತ್ವಾ ಚ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದುವಿಧೇಪಿ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ. ಏವಂ ತಾವ ಪನುಜ್ಜಸದ್ದಸ್ಸ ಪನುದೇಹೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪನುದಿತ್ವಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇತಿ ಅಯಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತಾನಿ ನನ್ದಿನಿವೇಸನವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪನುದಿತ್ವಾ ದುವಿಧೇಪಿ ಭವೇ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೦೬೩-೪. ಏತಾನಿ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಭವೇ ಅತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಏಸೋ – ಏವಂವಿಹಾರೀತಿ ಗಾಥಾ. ತತ್ಥ ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಾಸನೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸುಕಿತ್ತಿತಂ ಗೋತಮನೂಪಧೀಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಧಿಕನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸುಕಿತ್ತಿತಂ ಗೋತಮನೂಪಧೀಕ’’ನ್ತಿ.

೧೦೬೫. ನ ಕೇವಲಂ ದುಕ್ಖಮೇವ ಪಹಾಸಿ – ತೇ ಚಾಪೀತಿ ಗಾಥಾ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ, ಸದಾ ವಾ. ತಂ ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮಿ. ಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ. ನಾಗಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ.

೧೦೬೬. ಇದಾನಿ ತಂ ಭಗವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಪಹಾಸಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಿದಿತೋಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಪನೇತ್ವಾವ ಪಹೀನದುಕ್ಖೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಓವದನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಂ ತ್ವಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ವೇದೇಹಿ ಗತತ್ತಾ ವೇದಗೂ, ಕಿಞ್ಚನಾಭಾವೇನ ಅಕಿಞ್ಚನೋ, ಕಾಮೇಸು ಚ ಭವೇಸು ಚ ಅಸತ್ತತ್ತಾ ಕಾಮಭವೇ ಅಸತ್ತೋ’’ತಿ ಜಞ್ಞಾ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ. ಅದ್ಧಾ ಹಿ ಸೋ ಇಮಂ ಓಘಂ ಅತಾರಿ, ತಿಣ್ಣೋ ಚ ಪಾರಂ ಅಖಿಲೋ ಅಕಙ್ಖೋ.

೧೦೬೭. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ವಿದ್ವಾ ಚ ಯೋತಿ ಗಾಥಾ. ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ, ಅತ್ತಭಾವೇ ವಾ. ವಿಸಜ್ಜಾತಿ ವೋಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಮೇತ್ತಗೂಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಧೋತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೬೮-೯. ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತನ್ತಿ ಧೋತಕಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಾಚಾಭಿಕಙ್ಖಾಮೀತಿ ವಾಚಂ ಅಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ. ಸಿಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬಾನಮತ್ತನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ರಾಗಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಅಧಿಸೀಲಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯ. ಇತೋತಿ ಮಮ ಮುಖತೋ.

೧೦೭೦. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅತ್ತಮನೋ ಧೋತಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಮಾನೋ ಕಥಂಕಥಾಪಮೋಕ್ಖಂ ಯಾಚನ್ತೋ ‘‘ಪಸ್ಸಾಮಹ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಸ್ಸಾಮಹಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಲೋಕೇತಿ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಅಹಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ. ತಂ ತಂ ನಮಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಏವರೂಪಂ ನಮಸ್ಸಾಮಿ. ಪಮುಞ್ಚಾತಿ ಪಮೋಚೇಹಿ.

೧೦೭೧. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾಧೀನಮೇವ ಕಥಂಕಥಾಪಮೋಕ್ಖಂ ಓಘತರಣಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಹ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ನಾಹಂ ಸಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಹಂ ನ ಸಹಿಸ್ಸಾಮಿ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ವಾಯಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಮೋಚನಾಯಾತಿ ಪಮಾಚೇತುಂ. ಕಥಂಕಥಿನ್ತಿ ಸಕಙ್ಖಂ. ತರೇಸೀತಿ ತರೇಯ್ಯಾಸಿ.

೧೦೭೨-೫. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅತ್ತಮನತರೋ ಧೋತಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಮಾನೋ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಯಾಚನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಾಸ ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಸೇಟ್ಠವಚನಮೇತಂ. ತೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಆಮನ್ತಯಮಾನೋ ಆಹ – ‘‘ಅನುಸಾಸ ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ. ವಿವೇಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ. ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಂ ಅನಾಪಜ್ಜಮಾನೋ. ಇಧೇವ ಸನ್ತೋತಿ ಇಧೇವ ಸಮಾನೋ. ಅಸಿತೋತಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ. ಇತೋ ಪರಾ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ಮೇತ್ತಗುಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಂ, ಇಧ ಸನ್ತಿನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ತತಿಯಗಾಥಾಯಪಿ ಪುಬ್ಬಡ್ಢಂ ತತ್ಥ ವುತನಯಮೇವ ಅಪರಡ್ಢೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಸಜ್ಜನಟ್ಠಾನಂ, ಲಗ್ಗನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಧೋತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಉಪಸೀವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೭೬. ಏಕೋ ಅಹನ್ತಿ ಉಪಸೀವಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮಹನ್ತಮೋಘನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಓಘಂ. ಅನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ. ನೋ ವಿಸಹಾಮೀತಿ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ. ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯಂ. ಯಂ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತೋ.

೧೦೭೭. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಲಾಭೀ ತಞ್ಚ ಸನ್ತಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸಯಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ತೇನಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಂ ಉತ್ತರಿ ಚ ನಿಯ್ಯಾನಪಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋತಿ ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪಸ್ಸಮಾನೋ. ನತ್ಥೀತಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ. ತರಸ್ಸು ಓಘನ್ತಿ ತತೋ ಪಭುತಿ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ ತರಸ್ಸು. ಕಥಾಹೀತಿ ಕಥಂಕಥಾಹಿ. ತಣ್ಹಕ್ಖಯಂ ನತ್ತಮಹಾಭಿಪಸ್ಸಾತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸ. ಏತೇನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಂ ಕಥೇತಿ.

೧೦೭೮-೯. ಇದಾನಿ ‘‘ಕಾಮೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ಪಹೀನೇ ಕಾಮೇ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಹಿತ್ವಾ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಹಿತ್ವಾ. ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೇ ಪರಮೇತಿ ಸತ್ತಸು ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಉತ್ತಮೇ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ. ತಿಟ್ಠೇ ನು ಸೋ ತತ್ಥ ಅನಾನುಯಾಯೀತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಅವಿಗಚ್ಛಮಾನೋ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ನೂತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸಟ್ಠಿಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮತ್ತಂಯೇವ ಠಾನಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ತತಿಯಗಾಥಮಾಹ.

೧೦೮೦. ಏವಂ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಠಾನಂ ಸುತ್ವಾ ಇದಾನಿಸ್ಸ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಭಾವಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ತಿಟ್ಠೇ ಚೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪೂಗಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಅನೇಕಸಙ್ಖ್ಯಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಾನಂ, ಗಣರಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪೂಗಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನ ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಪೂಗನ್ತಿ ವಾ ಏತಸ್ಸ ಬಹೂನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ‘‘ಪೂಗಾನೀ’’ತಿ ವಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಪುರಿಮಪಾಠೋಯೇವ ಸಬ್ಬಸುನ್ದರೋ. ತತ್ಥೇವ ಸೋ ಸೀತಿ ಸಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥೇವಾಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ನಾನಾದುಕ್ಖೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಸೀತಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಸಸ್ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಚವೇಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಥಾವಿಧಸ್ಸಾತಿ ಉದಾಹು ತಥಾವಿಧಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನುಪಾದಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ವಾಪಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛತಿ.

೧೦೮೧. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಂ ಅನುಪಗಮ್ಮ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಚ್ಚೀ ಯಥಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತಿ. ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖನ್ತಿ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ದಿಸಂ ಗತೋ’’ತಿ ವೋಹಾರಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಮುನೀ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸೇಕ್ಖಮುನಿ ಪಕತಿಯಾ ಪುಬ್ಬೇವ ರೂಪಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಪುನ ನಾಮಕಾಯಾಪಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ, ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖಂ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ.

೧೦೮೨. ಇದಾನಿ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋ ಅತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಸೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೋ ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಉದಾಹು ನತ್ಥಿ, ಉದಾಹು ವೇ ಸಸ್ಸತಿಯಾ ಸಸ್ಸತಭಾವೇನ ಅರೋಗೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸೋತಿ ಏವಂ ತಂ ಮೇ ಮುನೀ ಸಾಧು ವಿಯಾಕರೋಹಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ತಥಾ ಹಿ ತೇ ವಿದಿತೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋತಿ.

೧೦೮೩. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಥಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಙ್ಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಙ್ಗತಸ್ಸಾತಿ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ. ನ ಪಮಾಣಮತ್ಥೀತಿ ರೂಪಾದಿಪ್ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ಯೇನ ನಂ ವಜ್ಜುನ್ತಿ ಯೇನ ರಾಗಾದಿನಾ ನಂ ವದೇಯ್ಯುಂ. ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇಸು. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಉಪಸೀವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ನನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೮೪-೫. ಸನ್ತಿ ಲೋಕೇತಿ ನನ್ದಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ – ಲೋಕೇ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ಜನಾ ಆಜೀವಕನಿಗಣ್ಠಾದಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ತಿ ಮುನಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಯಿದಂ ಕಥಂಸೂತಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ತೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾದಿನಾ ಞಾಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಞಾಣೂಪಪನ್ನಂ ನೋ ಮುನಿಂ ವದನ್ತಿ, ಏವಂವಿಧಂ ನು ವದನ್ತಿ, ಉದಾಹು ವೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೇನ ಲೂಖಜೀವಿತಸಙ್ಖಾತೇನ ಜೀವಿತೇನೂಪಪನ್ನನ್ತಿ ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮುನಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ.

೧೦೮೬-೭. ಇದಾನಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವದನ್ತಾನಂ ವಾದೇ ಕಙ್ಖಾಪಹಾನತ್ಥಂ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿಮೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಅನೇಕರೂಪೇನಾತಿ ಕೋತೂಹಲಮಙ್ಗಲಾದಿನಾ. ತತ್ಥ ಯತಾ ಚರನ್ತಾತಿ ತತ್ಥ ಸಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಾ. ಅಥಸ್ಸ ತಥಾ ಸುದ್ಧಿಅಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ.

೧೦೮೮-೯೦. ಏವಂ ‘‘ನಾತರಿಂಸೂ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೋ ಅತರಿ, ತಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿಮೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಓಘತಿಣ್ಣಮುಖೇನ ಜಾತಿಜರಾತಿಣ್ಣೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ನಿವುತಾತಿ ಓವುಟಾ ಪರಿಯೋನದ್ಧಾ. ಯೇಸೀಧಾತಿ ಯೇಸು ಇಧ. ಏತ್ಥ ಚ ಸು-ಇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ತಣ್ಹಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ತಣ್ಹಂ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ನನ್ದೋ ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದಮಾನೋ ‘‘ಏತಾಭಿನನ್ದಾಮೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ಇಧಾಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಹೇಮಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೯೧-೪. ಯೇ ಮೇ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಹೇಮಕಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಮೇ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯಾಕಂಸೂತಿ ಯೇ ಬಾವರಿಆದಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮಯ್ಹಂ ಸಕಂ ಲದ್ಧಿಂ ವಿಯಾಕಂಸು. ಹುರಂ ಗೋತಮಸಾಸನಾತಿ ಗೋತಮಸಾಸನಾ ಪುಬ್ಬತರಂ. ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಕ್ಕವಡ್ಢನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿವಡ್ಢನಂ. ತಣ್ಹಾನಿಗ್ಘಾತನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಿನಾಸನಂ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏತದಞ್ಞಾಯ ಯೇ ಸತಾತಿ ಏತಂ ನಿಬ್ಬಾನಪದಮಚ್ಚುತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಆದೀಹಿ ಸತಾ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾಭಿನಿಬ್ಬುತಾತಿ ವಿದಿತಧಮ್ಮತ್ತಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮತ್ತಾ, ರಾಗಾದಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಚ ಅಭಿನಿಬ್ಬುತಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಹೇಮಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ತೋದೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೯೫. ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾತಿ ತೋದೇಯ್ಯಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ತಸ್ಸ ಕೀದಿಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಕೀದಿಸೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞವಿಮೋಕ್ಖಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ತಸ್ಸ ನಾಪರೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ.

೧೦೯೭-೮. ಏವಂ ‘‘ತಣ್ಹಕ್ಖಯೋ ಏವ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ತಮತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ನಿರಾಸಸೋ ಸೋ ಉದ ಆಸಸಾನೋ’’ತಿ ಪುನ ಪುಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಉದ ಪಞ್ಞಕಪ್ಪೀತಿ ಉದಾಹು ಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾದಿನಾ ಞಾಣೇನ ತಣ್ಹಾಕಪ್ಪಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪಂ ವಾ ಕಪ್ಪಯತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಮಭವೇತಿ ಕಾಮೇ ಚ ಭವೇ ಚ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ತೋದೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಕಪ್ಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೯೯. ಮಜ್ಝೇ ಸರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಕಪ್ಪಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮಜ್ಝೇ ಸರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕೋಟಿಪಞ್ಞಾಣಾಭಾವತೋ ಮಜ್ಝಭೂತೇ ಸಂಸಾರೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಿಟ್ಠತನ್ತಿ ತಿಟ್ಠಮಾನಾನಂ. ಯಥಾಯಿದಂ ನಾಪರಂ ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪುನ ನ ಭವೇಯ್ಯ.

೧೧೦೧-೨. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ಥ ಅಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚನಪಟಿಪಕ್ಖಂ. ಅನಾದಾನನ್ತಿ ಆದಾನಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ಕಿಞ್ಚನಾದಾನವೂಪಸಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನಾಪರನ್ತಿ ಅಪರಪಟಿಭಾಗದೀಪವಿರಹಿತಂ, ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನ ತೇ ಮಾರಸ್ಸ ಪದ್ಧಗೂತಿ ತೇ ಮಾರಸ್ಸ ಪದ್ಧಚರಾ ಪರಿಚಾರಕಾ ಸಿಸ್ಸಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕಪ್ಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧. ಜತುಕಣ್ಣಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧೦೩-೪. ಸುತ್ವಾನಹನ್ತಿ ಜತುಕಣ್ಣಿಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸುತ್ವಾನಹಂ ವೀರಮಕಾಮಕಾಮಿನ್ತಿ ಅಹಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವೀರಂ ಕಾಮಾನಂ ಅಕಾಮನತೋ ಅಕಾಮಕಾಮಿಂ ಬುದ್ಧಂ ಸುತ್ವಾ. ಅಕಾಮಮಾಗಮನ್ತಿ ನಿಕ್ಕಾಮಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಆಗತೋಮ್ಹಿ. ಸಹಜನೇತ್ತಾತಿ ಸಹಜಾತಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಚಕ್ಖು. ಯಥಾತಚ್ಛನ್ತಿ ಯಥಾತಥಂ. ಬ್ರೂಹಿ ಮೇತಿ ಪುನ ಯಾಚನ್ತೋ ಭಣತಿ. ಯಾಚನ್ತೋ ಹಿ ಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಭಣೇಯ್ಯ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ. ತೇಜೀ ತೇಜಸಾತಿ ತೇಜೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತೇಜಸಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯ. ಯಮಹಂ ವಿಜಞ್ಞಂ ಜಾತಿಜರಾಯ ಇಧ ವಿಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಯಮಹಂ ಜಾತಿಜರಾನಂ ಪಹಾನಭೂತಂ ಧಮ್ಮಂ ಇಧೇವ ಜಾನೇಯ್ಯಂ.

೧೧೦೫-೭. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಂ ಧಮ್ಮಮಾಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ದಟ್ಠು ಖೇಮತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದಂ ‘‘ಖೇಮ’’ನ್ತಿ ದಿಸ್ವಾ. ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಗಹಿತಂ. ನಿರತ್ತಂ ವಾತಿ ನಿರಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ವಾ, ಮುಞ್ಚಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಾ ತೇ ವಿಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಮಾ ತೇ ಅಹೋಸಿ. ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಂ ವಾಪಿ ತೇ ಮಾ ವಿಜ್ಜಿತ್ಥ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಅತೀತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಭಗವಾ ಜತುಕಣ್ಣಿಂ ಆಲಪತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಜತುಕಣ್ಣಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೨. ಭದ್ರಾವುಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧೦೮-೯. ಓಕಞ್ಜಹನ್ತಿ ಭದ್ರಾವುಧಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಓಕಞ್ಜಹನ್ತಿ ಆಲಯಂ ಜಹಂ. ತಣ್ಹಚ್ಛಿದನ್ತಿ ಛತಣ್ಹಾಕಾಯಚ್ಛಿದಂ. ಅನೇಜನ್ತಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ನಿಕ್ಕಮ್ಪಂ. ನನ್ದಿಞ್ಜಹನ್ತಿ ಅನಾಗತರೂಪಾದಿಪತ್ಥನಾಜಹಂ. ಏಕಾ ಏವ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಥುತಿವಸೇನ ಇಧ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವುತ್ತಾ. ಕಪ್ಪಞ್ಜಹನ್ತಿ ದುವಿಧಕಪ್ಪಜಹಂ. ಅಭಿಯಾಚೇತಿ ಅತಿವಿಯ ಯಾಚಾಮಿ. ಸುತ್ವಾನ ನಾಗಸ್ಸ ಅಪನಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇತೋತಿ ನಾಗಸ್ಸ ತವ ಭಗವಾ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಇತೋ ಪಾಸಾಣಕಚೇತಿಯತೋ ಬಹೂ ಜನಾ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಜನಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗತಾತಿ ಅಙ್ಗಾದೀಹಿ ಜನಪದೇಹಿ ಇಧ ಸಮಾಗತಾ. ವಿಯಾಕರೋಹೀತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಹಿ.

೧೧೧೦. ಅಥಸ್ಸ ಆಸಯಾನುಲೋಮೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ದ್ವೇ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ಥ ಆದಾನತಣ್ಹನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಆದಾಯಿಕಂ ಗಹಣತಣ್ಹಂ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ಯಞ್ಹಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಮುಪಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಏತೇಸು ಉದ್ಧಾದಿಭೇದೇಸು ಯಂ ಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತೇನೇವ ಮಾರೋ ಅನ್ವೇತಿ ಜನ್ತುನ್ತಿ ತೇನೇವ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರನಿಬ್ಬತ್ತವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖನ್ಧಮಾರೋ ತಂ ಸತ್ತಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ.

೧೧೧೧. ತಸ್ಮಾ ಪಜಾನನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ಏತಮಾದೀನವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಜಾನನ್ತೋ. ಆದಾನಸತ್ತೇ ಇತಿ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ, ಪಜಂ ಇಮಂ ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯೇ ವಿಸತ್ತನ್ತಿ ಆದಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಆದಾನೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತೇ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಇಮಂ ಪಜಂ ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯೇ ಲಗ್ಗಂ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ. ಆದಾನಸತ್ತೇ ವಾ ಆದಾನಾಭಿನಿವಿಟ್ಠೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಆದಾನಸಙ್ಗಹೇತುಞ್ಚ ಇಮಂ ಪಜಂ ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯೇ ಲಗ್ಗಂ ತತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಇತಿ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಕಿಞ್ಚನಂ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ನ ಉಪ್ಪಾದಿಯೇಥಾತಿ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಭದ್ರಾವುಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ಉದಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧೧೨-೩. ಝಾಯಿನ್ತಿ ಉದಯಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾನುಭಾವನಿಜ್ಝಾತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಉದಯೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಲಾಭೀ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಹಾನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾನನ್ತಿ ಯಮಿದಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಪ್ಪಹಾನಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಬ್ರೂಮಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ.

೧೧೧೪. ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಸಂಸುದ್ಧನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಉಪೇಕ್ಖಾಸತೀಹಿ ಸಂಸುದ್ಧಂ. ಧಮ್ಮತಕ್ಕಪುರೇಜವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಂ ವದತಿ. ಅರಹತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಭೇದೋ ಧಮ್ಮತಕ್ಕೋ ಪುರೇಜವೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಧಮ್ಮತಕ್ಕಪುರೇಜವ’’ನ್ತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಭೇದನನ್ತಿ ಏತಮೇವ ಚ ಅಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಭೇದನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾತತ್ತಾ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಭೇದನ’’ನ್ತಿ ಪಬ್ರೂಮೀತಿ.

೧೧೧೫-೬. ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಭೇದನವಚನೇನ ವುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಹಾನೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂಸು ಸಂಯೋಜನೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಿಂಸು ಸಂಯೋಜನೋತಿ ಕಿಂ ಸಂಯೋಜನೋ. ವಿಚಾರಣನ್ತಿ ವಿಚರಣಕಾರಣಂ. ಕಿಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಹಾನೇನಾತಿ ಕಿಂ ನಾಮಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಹಾನೇನ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಸ್ಸ.

೧೧೧೭-೮. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಥಂ ಸತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಅಥಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಸತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಸತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸದಿಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಉದಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೪. ಪೋಸಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧೧೯-೨೦. ಯೋ ಅತೀತನ್ತಿ ಪೋಸಾಲಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತೀತಿ ಯೋ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿ’’ನ್ತಿಆದಿಭೇದಂ ಅತೀತಂ ಆದಿಸತಿ. ವಿಭೂತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತರೂಪಸಞ್ಞಿಸ್ಸ. ಸಬ್ಬಕಾಯಪ್ಪಹಾಯಿನೋತಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಬ್ಬರೂಪಕಾಯಪ್ಪಹಾಯಿನೋ, ಪಹೀನರೂಪಭವಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವವಿಪಸ್ಸನೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಲಾಭಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಞಾಣಂ ಸಕ್ಕಾನುಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಸಕ್ಕಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ. ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಕೀದಿಸಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ಕಥಂ ನೇಯ್ಯೋತಿ ಕಥಂ ಸೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ಕಥಮಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ.

೧೧೨೧. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ತಾದಿಸೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ತಂ ಞಾಣಂ ಬ್ಯಾಕಾತುಂ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ, ಅಭಿಜಾನಂ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ತಥಾಗತೋ. ತಿಟ್ಠನ್ತಮೇನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತಂ ಏತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಆಯತಿಂ ಅಯಂ ಏವಂಗತಿಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾದೀಸು ಅಧಿಮುತ್ತಂ. ತಪ್ಪರಾಯಣನ್ತಿ ತಮ್ಮಯಂ.

೧೧೨೨. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಸಮ್ಭವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಜನಕಂ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕಿನ್ತಿ ಪಲಿಬೋಧೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ. ನನ್ದೀ ಸಂಯೋಜನಂ ಇತೀತಿ ಯಾ ಚ ತತ್ಥ ಅರೂಪರಾಗಸಙ್ಖಾತಾ ನನ್ದೀ, ತಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಂ ಇತಿ ಞತ್ವಾ. ತತೋ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ತತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಏತಂ ಞಾಣಂ ತಥಂ ತಸ್ಸಾತಿ ಏತಂ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅರಹತ್ತಞಾಣಂ ಅವಿಪರೀತಂ. ವುಸೀಮತೋತಿ ವುಸಿತವನ್ತಸ್ಸ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.