೧. ರತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಯಾನೀಧ ಭೂತಾನೀತಿ ರತನಸುತ್ತಂ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅತೀತೇ ಕಿರ ವೇಸಾಲಿಯಂ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾದಯೋ ಉಪದ್ದವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು. ತೇಸಂ ವೂಪಸಮನತ್ಥಾಯ ಲಿಚ್ಛವಯೋ ರಾಜಗಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಯಾಚಿತ್ವಾ, ಭಗವನ್ತಂ ವೇಸಾಲಿಮಾನಯಿಂಸು. ಏವಂ ಆನೀತೋ ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ವೂಪಸಮನತ್ಥಾಯ ಇದಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ಪೋರಾಣಾ ಪನಸ್ಸ ವೇಸಾಲಿವತ್ಥುತೋ ಪಭುತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಸಾ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಕಿರ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಗಬ್ಭೋ ಸಣ್ಠಾಸಿ. ಸಾ ತಂ ಞತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ನಿವೇದೇಸಿ. ರಾಜಾ ಗಬ್ಭಪರಿಹಾರಂ ಅದಾಸಿ. ಸಾ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಹರಿಯಮಾನಗಬ್ಭಾ ಗಬ್ಭಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ವಿಜಾಯನಘರಂ ಪಾವಿಸಿ. ಪುಞ್ಞವತೀನಂ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಗಬ್ಭವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸಾ ಚ ತಾಸಂ ಅಞ್ಞತರಾ, ತೇನ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಅಲತ್ತಕಪಟಲಬನ್ಧುಜೀವಕಪುಪ್ಫಸದಿಸಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ವಿಜಾಯಿ. ತತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ದೇವಿಯೋ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸೇ ಪುತ್ತೇ ವಿಜಾಯನ್ತಿ, ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ಮಂಸಪೇಸಿನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ಪುರತೋ ಮಮ ಅವಣ್ಣೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇನ ಅವಣ್ಣಭಯೇನ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತ್ವಾ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛೇತ್ವಾ ಗಙ್ಗಾಯ ಸೋತೇ ಪಕ್ಖಿಪಾಪೇಸಿ. ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಛಡ್ಡಿತಮತ್ತೇ ದೇವತಾ ಆರಕ್ಖಂ ಸಂವಿದಹಿಂಸು. ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟಿಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಕೇನ ‘‘ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಪಜಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತ್ವಾ ಬನ್ಧಿಂಸು. ತತೋ ತಂ ಭಾಜನಂ ಊಮಿಭಯಾದೀಹಿ ಅನುಪದ್ದುತಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಸೋತೇನ ಪಾಯಾಸಿ.

ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ತಾಪಸೋ ಗೋಪಾಲಕುಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗಙ್ಗಾಯ ತೀರೇ ವಸತಿ. ಸೋ ಪಾತೋವಗಙ್ಗಂ ಓತಿಣ್ಣೋ ತಂ ಭಾಜನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ತತೋ ತತ್ಥ ತಂ ಅಕ್ಖರಪಟ್ಟಿಕಂ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಲಞ್ಛನಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಅದ್ದಸ. ದಿಸ್ವಾನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಸಿಯಾ ಗಬ್ಭೋ, ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ದುಗ್ಗನ್ಧಪೂತಿಭಾವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ತಂ ಅಸ್ಸಮಂ ನೇತ್ವಾ ಸುದ್ಧೇ ಓಕಾಸೇ ಠಪೇಸಿ. ಅಥ ಅಡ್ಢಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ದ್ವೇ ಮಂಸಪೇಸಿಯೋ ಅಹೇಸುಂ. ತಾಪಸೋ ದಿಸ್ವಾ ಸಾಧುಕತರಂ ಠಪೇಸಿ. ತತೋ ಪುನ ಅದ್ಧಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ಪೇಸಿಯಾ ಹತ್ಥಪಾದಸೀಸಾನಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಪಿಳಕಾ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು. ಅಥ ತತೋ ಅದ್ಧಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಏಕಾ ಮಂಸಪೇಸಿ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸೋ ದಾರಕೋ; ಏಕಾ ದಾರಿಕಾ ಅಹೋಸಿ. ತೇಸು ತಾಪಸಸ್ಸ ಪುತ್ತಸಿನೇಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಅಙ್ಗುಟ್ಠತೋ ಚಸ್ಸ ಖೀರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತತೋ ಪಭುತಿ ಚ ಖೀರಭತ್ತಂ ಲಭತಿ. ಸೋ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಖೀರಂ ದಾರಕಾನಂ ಮುಖೇ ಆಸಿಞ್ಚತಿ. ತೇಸಂ ಯಂ ಯಂ ಉದರಂ ಪವಿಸತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಮಣಿಭಾಜನಗತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ನಿಚ್ಛವೀ ಅಹೇಸುಂ. ಅಪರೇ ಪನ ಆಹು – ‘‘ಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ವಿಯ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಲೀನಾ ಛವಿ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ಏವಂ ತೇ ನಿಚ್ಛವಿತಾಯ ವಾ ಲೀನಚ್ಛವಿತಾಯ ವಾ ಲಿಚ್ಛವೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು.

ತಾಪಸೋ ದಾರಕೇ ಪೋಸೇನ್ತೋ ಉಸ್ಸೂರೇ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸತಿ, ಅತಿದಿವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ. ತಸ್ಸ ತಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಞತ್ವಾ ಗೋಪಾಲಕಾ ಆಹಂಸು – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ದಾರಕಪೋಸನಂ ಪಲಿಬೋಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ದಾರಕೇ ದೇಥ, ಮಯಂ ಪೋಸೇಸ್ಸಾಮ, ತುಮ್ಹೇ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ. ತಾಪಸೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿ. ಗೋಪಾಲಕಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಮಗ್ಗಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ, ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಓಕಿರಿತ್ವಾ; ಧಜಪಟಾಕಾ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ತೂರಿಯೇಹಿ ವಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಅಸ್ಸಮಂ ಆಗತಾ. ತಾಪಸೋ ‘‘ಮಹಾಪುಞ್ಞಾ ದಾರಕಾ, ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ವಡ್ಢೇಥ, ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆವಾಹವಿವಾಹಂ ಕರೋಥ, ಪಞ್ಚಗೋರಸೇನ ರಾಜಾನಂ ತೋಸೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರಂ ಮಾಪೇಥ, ತತ್ರ ಕುಮಾರಂ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಾರಕೇ ಅದಾಸಿ. ತೇ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ದಾರಕೇ ನೇತ್ವಾ ಪೋಸೇಸುಂ.

ದಾರಕಾ ವಡ್ಢಿಮನ್ವಾಯ ಕೀಳನ್ತಾ ವಿವಾದಟ್ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞೇ ಗೋಪಾಲದಾರಕೇ ಹತ್ಥೇನಪಿ ಪಾದೇನಪಿ ಪಹರನ್ತಿ, ತೇ ರೋದನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ರೋದಥಾ’’ತಿ ಚ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತಿಕಾ ತಾಪಸಪೋಸಿತಾ ಅಮ್ಹೇ ಅತೀವ ಪಹರನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತೋ ತೇಸಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ ‘‘ಇಮೇ ದಾರಕಾ ಅಞ್ಞೇ ದಾರಕೇ ವಿಹೇಠೇನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ, ನ ಇಮೇ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಇಮೇ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ತತೋ ಪಭುತಿ ಕಿರ ಸೋ ಪದೇಸೋ ‘‘ವಜ್ಜೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯೋಜನಸತಂ ಪರಿಮಾಣೇನ. ಅಥ ತಂ ಪದೇಸಂ ಗೋಪಾಲಕಾ ರಾಜಾನಂ ತೋಸೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ. ತತ್ಥೇವ ನಗರಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಂ ಕುಮಾರಂ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಅಕಂಸು. ತಾಯ ಚಸ್ಸ ದಾರಿಕಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಾರೇಯ್ಯಂ ಕತ್ವಾ ಕತಿಕಂ ಅಕಂಸು – ‘‘ನ ಬಾಹಿರತೋ ದಾರಿಕಾ ಆನೇತಬ್ಬಾ, ಇತೋ ದಾರಿಕಾ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ದಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ತೇಸಂ ಪಠಮಸಂವಾಸೇನ ದ್ವೇ ದಾರಕಾ ಜಾತಾ ಧೀತಾ ಚ ಪುತ್ತೋ ಚ, ಏವಂ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಜಾತಾ. ತತೋ ತೇಸಂ ದಾರಕಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಡ್ಢನ್ತಾನಂ ಆರಾಮುಯ್ಯಾನನಿವಾಸನಟ್ಠಾನಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಂ ತಂ ನಗರಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಗಾವುತನ್ತರೇನ ಗಾವುತನ್ತರೇನ ಪಾಕಾರೇನ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿಂಸು. ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸಾಲೀಕತತ್ತಾ ವೇಸಾಲೀತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ಇದಂ ವೇಸಾಲೀವತ್ಥು.

ಅಯಂ ಪನ ವೇಸಾಲೀ ಭಗವತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಇದ್ಧಾ ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾ ಅಹೋಸಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ರಾಜೂನಂಯೇವ ಸತ್ತ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತ ಚ ಸತಾನಿ ಸತ್ತ ಚ ರಾಜಾನೋ ಅಹೇಸುಂ, ತಥಾ ಯುವರಾಜಸೇನಾಪತಿಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಪ್ಪಭುತೀನಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲೀ ಇದ್ಧಾ ಚೇವ ಹೋತಿ ಫೀತಾ ಚ ಬಹುಜನಾ ಆಕಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸಾ ಸುಭಿಕ್ಖಾ ಚ, ಸತ್ತ ಚ ಪಾಸಾದಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಪಾಸಾದಸತಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಪಾಸಾದಾ, ಸತ್ತ ಚ ಕೂಟಾಗಾರಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಕೂಟಾಗಾರಸತಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಕೂಟಾಗಾರಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಆರಾಮಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಆರಾಮಸತಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಆರಾಮಾ, ಸತ್ತ ಚ ಪೋಕ್ಖರಣಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಪೋಕ್ಖರಣಿಸತಾನಿ, ಸತ್ತ ಚ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೨೬).

ಸಾ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾ ಅಹೋಸಿ ದುಬ್ಬುಟ್ಠಿಕಾ ದುಸ್ಸಸ್ಸಾ. ಪಠಮಂ ದುಗ್ಗತಮನುಸ್ಸಾ ಮರನ್ತಿ, ತೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಛಡ್ಡೇನ್ತಿ. ಮತಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕುಣಪಗನ್ಧೇನ ಅಮನುಸ್ಸಾ ನಗರಂ ಪವಿಸಿಂಸು. ತತೋ ಬಹುತರಾ ಮೀಯನ್ತಿ, ತಾಯ ಪಟಿಕೂಲತಾಯ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಅಹಿವಾತಕರೋಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಇತಿ ತೀಹಿ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಅಮನುಸ್ಸರೋಗಭಯೇಹಿ ಉಪದ್ದುತಾಯ ವೇಸಾಲಿಯಾ ನಗರವಾಸಿನೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಮಾಹಂಸು – ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ತಿವಿಧಂ ಭಯಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ರಾಜಕುಲಪರಿವಟ್ಟಾ ಏವರೂಪಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಂ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮಞ್ಞೇ ಅಧಮ್ಮಿಕತ್ತೇನ ಏತರಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ. ರಾಜಾ ಸಬ್ಬೇ ಸನ್ಥಾಗಾರೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಅಧಮ್ಮಿಕಭಾವಂ ವಿಚಿನಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ಸಬ್ಬಂ ಪವೇಣಿಂ ವಿಚಿನನ್ತಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅದ್ದಸಂಸು.

ತತೋ ರಞ್ಞೋ ದೋಸಂ ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಭಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಥಂ ವೂಪಸಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸುಂ. ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚೇ ಛ ಸತ್ಥಾರೋ ಅಪದಿಸಿಂಸು – ‘‘ಏತೇಹಿ ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ವೂಪಸಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಏಕಚ್ಚೇ ಆಹಂಸು – ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಕಿರ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ, ತೇನ ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಸಬ್ಬಭಯಾನಿ ವೂಪಸಮೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ತೇನ ತೇ ಅತ್ತಮನಾ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಕಹಂ ಪನ ಸೋ ಭಗವಾ ಏತರಹಿ ವಿಹರತಿ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಾ ಪೇಸಿತೇ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಅಥಾಪರೇ ಆಹಂಸು – ‘‘ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಅನುಕಮ್ಪಕಾ, ಕಿಸ್ಸ ನಾಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ಸೋ ಪನ ಭಗವಾ ಏತರಹಿ ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ, ರಾಜಾ ಚ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ತಂ ಉಪಟ್ಠಹತಿ, ಕದಾಚಿ ಸೋ ಆಗನ್ತುಂ ನ ದದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ರಾಜಾನಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಆನೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಾನೋ ಮಹತಾ ಬಲಕಾಯೇನ ಪಹೂತಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ದತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಪೇಸೇಸುಂ – ‘‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಆನೇಥಾ’’ತಿ. ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ದತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ನಿವೇದೇತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವನ್ತಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ನಗರಂ ಪೇಸೇಹೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ರಾಜಾ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿ – ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಏವ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹಂಸು – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ನಗರೇ ತೀಣಿ ಭಯಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ. ಸಚೇ ಭಗವಾ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸೋತ್ಥಿ ನೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಭಗವಾ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ವೇಸಾಲಿಯಂ ರತನಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಸಾ ರಕ್ಖಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಫರಿಸ್ಸತಿ, ಸುತ್ತಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಧಿವಾಸೇಸಿ. ಅಥ ರಾಜಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ಭಗವತೋ ಅಧಿವಾಸನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಭಗವತಾ ವೇಸಾಲಿಗಮನಂ ಅಧಿವಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ನಗರೇ ಘೋಸನಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ಥ ವೇಸಾಲಿಗಮನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಆಗಮೇಥ, ಯಾವ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಯಾದೇಮೀ’’ತಿ.

ಅಥ ಖೋ ರಾಜಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಚ ಗಙ್ಗಾಯ ಚ ಅನ್ತರಾ ಪಞ್ಚಯೋಜನಂ ಭೂಮಿಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ, ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಿಹಾರಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ, ಭಗವತೋ ಗಮನಕಾಲಂ ಪಟಿವೇದೇಸಿ. ಭಗವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ಪಾಯಾಸಿ. ರಾಜಾ ಪಞ್ಚಯೋಜನಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇಹಿ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಜಾಣುಮತ್ತಂ ಓಕಿರಾಪೇತ್ವಾ ಧಜಪಟಾಕಾಪುಣ್ಣಘಟಕದಲಿಆದೀನಿ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಭಗವತೋ ದ್ವೇ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಾನಿ, ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಏಕಮೇಕಂ ಉಕ್ಖಿಪಾಪೇತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿವಾರೇನ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧಾದೀಹಿ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತೋ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಭಗವನ್ತಂ ವಸಾಪೇತ್ವಾ ಮಹಾದಾನಾನಿ ದತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ದಿವಸೇಹಿ ಗಙ್ಗಾತೀರಂ ನೇಸಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ನಾವಂ ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತೋ ವೇಸಾಲಿಕಾನಂ ಸಾಸನಂ ಪೇಸೇಸಿ – ‘‘ಆಗತೋ ಭಗವಾ, ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಯಾದೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ. ತೇ ‘‘ದಿಗುಣಂ ಪೂಜಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಚ ಗಙ್ಗಾಯ ಚ ಅನ್ತರಾ ತಿಯೋಜನಂ ಭೂಮಿಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಚತ್ತಾರಿ, ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಾನಿ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪೂಜಂ ಕುರುಮಾನಾ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು.

ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ದ್ವೇ ನಾವಾಯೋ ಸಙ್ಘಾಟೇತ್ವಾ, ಮಣ್ಡಪಂ ಕತ್ವಾ, ಪುಪ್ಫದಾಮಾದೀಹಿ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬರತನಮಯಂ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸಿ. ಭಗವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸೀದಿ. ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ನಾವಂ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ನಿಸೀದಿಂಸು. ರಾಜಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗಲಪ್ಪಮಾಣಂ ಉದಕಂ ಓರೋಹಿತ್ವಾ ‘‘ಯಾವ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಾವಾಹಂ ಇಧೇವ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ವಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನಿವತ್ತೋ. ಉಪರಿ ದೇವತಾ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಭವನಾ ಪೂಜಮಕಂಸು, ಹೇಟ್ಠಾ ಗಙ್ಗಾನಿವಾಸಿನೋ ಕಮ್ಬಲಸ್ಸತರಾದಯೋ ನಾಗಾ ಪೂಜಮಕಂಸು. ಏವಂ ಮಹತಿಯಾ ಪೂಜಾಯ ಭಗವಾ ಯೋಜನಮತ್ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಗನ್ತ್ವಾ ವೇಸಾಲಿಕಾನಂ ಸೀಮನ್ತರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ.

ತತೋ ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಾನೋ ತೇನ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೇನ ಕತಪೂಜಾಯ ದಿಗುಣಂ ಕರೋನ್ತಾ ಗಲಪ್ಪಮಾಣೇ ಉದಕೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಚ್ಛಿಂಸು. ತೇನೇವ ಖಣೇನ ತೇನ ಮುಹುತ್ತೇನ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಭಾವಿನದ್ಧನ್ಧಕಾರವಿಸಟಕೂಟೋ ಗಳಗಳಾಯನ್ತೋ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಮಹಾಮೇಘೋ ವುಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ಭಗವತಾ ಪಠಮಪಾದೇ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತೇ ಪೋಕ್ಖರವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಿ. ಯೇ ತೇಮೇತುಕಾಮಾ, ತೇ ಏವ ತೇಮೇನ್ತಿ, ಅತೇಮೇತುಕಾಮಾ ನ ತೇಮೇನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಜಾಣುಮತ್ತಂ ಊರುಮತ್ತಂ ಕಟಿಮತ್ತಂ ಗಲಪ್ಪಮಾಣಂ ಉದಕಂ ವಹತಿ, ಸಬ್ಬಕುಣಪಾನಿ ಉದಕೇನ ಗಙ್ಗಂ ಪವೇಸಿತಾನಿ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ಅಹೋಸಿ.

ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಾನೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅನ್ತರಾ ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಾಸಾಪೇತ್ವಾ ಮಹಾದಾನಾನಿ ದತ್ವಾ ತೀಹಿ ದಿವಸೇಹಿ ದಿಗುಣಂ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತಾ ವೇಸಾಲಿಂ ನಯಿಂಸು. ವೇಸಾಲಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಭಗವತಿ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ದೇವಸಙ್ಘಪುರಕ್ಖತೋ ಆಗಚ್ಛಿ, ಮಹೇಸಕ್ಖಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಅಮನುಸ್ಸಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಲಾಯಿಂಸು. ಭಗವಾ ನಗರದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮಂ ಆನನ್ದ, ರತನಸುತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಬಲಿಕಮ್ಮೂಪಕರಣಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವೇಸಾಲಿಯಾ ತೀಸು ಪಾಕಾರನ್ತರೇಸು ವಿಚರನ್ತೋ ಪರಿತ್ತಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ರತನಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿ. ಏವಂ ‘‘ಕೇನ ಪನೇತಂ ಸುತ್ತಂ, ಕದಾ, ಕತ್ಥ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವೇಸಾಲಿವತ್ಥುತೋ ಪಭುತಿ ಪೋರಾಣೇಹಿ ವಣ್ಣಿಯತಿ.

ಏವಂ ಭಗವತೋ ವೇಸಾಲಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತದಿವಸೇಯೇವ ವೇಸಾಲಿನಗರದ್ವಾರೇ ತೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ವುತ್ತಮಿದಂ ರತನಸುತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಪರಿತ್ತತ್ಥಾಯ ಭಾಸಮಾನೋ ಭಗವತೋ ಪತ್ತೇನ ಉದಕಂ ಆದಾಯ ಸಬ್ಬನಗರಂ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರನ್ತೋ ಅನುವಿಚರಿ. ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ಚ ಥೇರೇನ ಯೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪಲಾತಾ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟಭಿತ್ತಿಪ್ಪದೇಸಾದಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಅಮನುಸ್ಸಾ, ತೇ ಚತೂಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪಲಾಯಿಂಸು, ದ್ವಾರಾನಿ ಅನೋಕಾಸಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ತತೋ ಏಕಚ್ಚೇ ದ್ವಾರೇಸು ಓಕಾಸಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಪಾಕಾರಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾತಾ. ಅಮನುಸ್ಸೇಸು ಗತಮತ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಗತ್ತೇಸು ರೋಗೋ ವೂಪಸನ್ತೋ, ತೇ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಥೇರಂ ಪೂಜೇಸುಂ. ಮಹಾಜನೋ ನಗರಮಜ್ಝೇ ಸನ್ಥಾಗಾರಂ ಸಬ್ಬಗನ್ಧೇಹಿ ಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ವಿತಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಆನೇಸಿ.

ಭಗವಾ ಸನ್ಥಾಗಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದಿ. ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋಪಿ ಖೋ ರಾಜಾನೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಪತಿರೂಪೇ ಓಕಾಸೇ ನಿಸೀದಿಂಸು. ಸಕ್ಕೋಪಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ದ್ವೀಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ದೇವಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪನಿಸೀದಿ ಅಞ್ಞೇ ಚ ದೇವಾ. ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವೇಸಾಲಿಂ ಅನುವಿಚರನ್ತೋ ಆರಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ವೇಸಾಲಿನಗರವಾಸೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತದೇವ ರತನಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸೀತಿ.

೨೨೪. ತತ್ಥ ಯಾನೀಧ ಭೂತಾನೀತಿ ಪಠಮಗಾಥಾಯಂ ಯಾನೀತಿ ಯಾದಿಸಾನಿ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಾನಿ ವಾ ಮಹೇಸಕ್ಖಾನಿ ವಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಭೂತಾನೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭೂತಸದ್ದೋ ‘‘ಭೂತಸ್ಮಿಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೬೯) ವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮನುಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೦೧) ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಮಹಾಭೂತಾ ಹೇತೂ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೮೬) ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಪಥವೀಧಾತ್ವಾದಿರೂಪೇ, ‘‘ಯೋ ಚ ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಜಾ. ೧.೨.೧೯೦) ಖೀಣಾಸವೇ, ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭೂತಾ ಲೋಕೇ ಸಮುಸ್ಸಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೨೦) ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ, ‘‘ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೯೦) ರುಕ್ಖಾದಿಕೇ, ‘‘ಭೂತಂ ಭೂತತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩) ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ಉಪಾದಾಯ ವತ್ತತಿ. ಇಧ ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ ಅಮನುಸ್ಸೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಮಾಗತಾನೀತಿ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಿ. ಭುಮ್ಮಾನೀತಿ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ. ವಾತಿ ವಿಕಪ್ಪನೇ. ತೇನ ಯಾನೀಧ ಭುಮ್ಮಾನಿ ವಾ ಭೂತಾನಿ ಸಮಾಗತಾನೀತಿ ಇಮಮೇಕಂ ವಿಕಪ್ಪಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ದುತಿಯಂ ವಿಕಪ್ಪಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಾನಿ ವಾ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ಆಹ. ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ವಾ ಯಾನಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಇಧ ಸಮಾಗತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಾಮತೋ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಂ, ತಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಆಕಾಸೇ ಪಾತುಭೂತವಿಮಾನೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ಭೂತಾನೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಿನೇರುತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಭೂಮಿಯಂ ರುಕ್ಖಲತಾದೀಸು ಅಧಿವತ್ಥಾನಿ ಪಥವಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಭೂತಾನಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಭೂಮಿಪಟಿಬದ್ಧೇಸು ಚ ರುಕ್ಖಲತಾಪಬ್ಬತಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಭುಮ್ಮಾನಿ ಭೂತಾನೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಅಮನುಸ್ಸಭೂತಾನಿ ‘‘ಭುಮ್ಮಾನಿ ವಾ ಯಾನಿ ವ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಏಕೇನ ಪದೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ಭೂತಾ ಸುಮನಾ ಭವನ್ತೂ’’ತಿ ಆಹ. ಸಬ್ಬೇತಿ ಅನವಸೇಸಾ. ಏವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇ, ಏಕಮ್ಪಿ ಅನಪನೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಭೂತಾತಿ ಅಮನುಸ್ಸಾ. ಸುಮನಾ ಭವನ್ತೂತಿ ಸುಖಿತಮನಾ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಭವನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥೋಪೀತಿ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಸನ್ನಿಯೋಜನತ್ಥಂ ವಾಕ್ಯೋಪಾದಾನೇ ನಿಪಾತದ್ವಯಂ. ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸುಣನ್ತು ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ, ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ, ಸಬ್ಬಚೇತಸೋ ಸಮನ್ನಾಹರಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಲೋಕುತ್ತರಸುಖಾವಹಂ ಮಮ ದೇಸನಂ ಸುಣನ್ತು.

ಏವಮೇತ್ಥ ಭಗವಾ ‘‘ಯಾನೀಧ ಭೂತಾನಿ ಸಮಾಗತಾನೀ’’ತಿ ಅನಿಯಮಿತವಚನೇನ ಭೂತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಭುಮ್ಮಾನಿ ವಾ ಯಾನಿ ವ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ತತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ಭೂತಾ’’ತಿ ಪುನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಮನಾ ಭವನ್ತೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಆಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸುಣನ್ತು ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ, ತಥಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪರತೋಘೋಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಞ್ಚ, ತಥಾ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಚ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಗಾಥಂ ಸಮಾಪೇಸಿ.

೨೨೫. ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಭೂತಾತಿ ದುತಿಯಗಾಥಾ. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ. ಭೂತಾತಿ ಆಮನ್ತನವಚನಂ. ನಿಸಾಮೇಥಾತಿ ಸುಣಾಥ. ಸಬ್ಬೇತಿ ಅನವಸೇಸಾ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ದಿಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಿ ತತ್ಥ ಉಪಭೋಗಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಂ ಇಧ ಸಮಾಗತಾ, ನ ನಟನಚ್ಚನಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಭೂತಾ ನಿಸಾಮೇಥ ಸಬ್ಬೇತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸುಮನಾ ಭವನ್ತು ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸುಣನ್ತೂ’’ತಿ ವಚನೇನ ತೇಸಂ ಸುಮನಭಾವಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸೋತುಕಮ್ಯತಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಆಹ – ಯಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಸುಮನಭಾವೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾಸಯಸುದ್ಧೀಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸೋತುಕಮ್ಯತಾಯ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಪರತೋಘೋಸಪದಟ್ಠಾನತೋ ಪಯೋಗಸುದ್ಧೀಹಿ ಚ ಯುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಭೂತಾ ನಿಸಾಮೇಥ ಸಬ್ಬೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಯಂ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಅನ್ತೇ ‘‘ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಅಪದಿಸನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಮಮ ಭಾಸಿತಂ ನಾಮ ಅತಿದುಲ್ಲಭಂ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣಪರಿವಜ್ಜಿತಸ್ಸ ಖಣಸ್ಸ ದುಲ್ಲಭತ್ತಾ, ಅನೇಕಾನಿಸಂಸಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಕರುಣಾಗುಣೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ತಞ್ಚಾಹಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘ಸುಣನ್ತು ಭಾಸಿತ’ನ್ತಿ ಅವೋಚಂ. ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಭೂತಾ ನಿಸಾಮೇಥ ಸಬ್ಬೇ’’ತಿ ಇದಂ ಇಮಿನಾ ಗಾಥಾಪದೇನ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಏವಮೇತಂ ಕಾರಣಂ ನಿರೋಪೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಭಾಸಿತನಿಸಾಮನೇ ನಿಯೋಜೇತ್ವಾ ನಿಸಾಮೇತಬ್ಬಂ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಮೇತ್ತಂ ಕರೋಥ ಮಾನುಸಿಯಾ ಪಜಾಯಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಾಯಂ ತೀಹಿ ಉಪದ್ದವೇಹಿ ಉಪದ್ದುತಾ ಮಾನುಸೀ ಪಜಾ, ತಸ್ಸಾ ಮಾನುಸಿಯಾ ಪಜಾಯ ಮಿತ್ತಭಾವಂ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇಥಾತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮಾನುಸಿಯಂ ಪಜ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ಭುಮ್ಮತ್ಥಾಸಮ್ಭವಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯಮ್ಪಿ ಚಞ್ಞೇ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ, ಸೋಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪನೇತ್ಥ – ನಾಹಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ಇಸ್ಸರಿಯಬಲೇನ ವದಾಮಿ, ಅಪಿಚ ಪನ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಮಾನುಸಿಯಾ ಪಜಾಯ ಹಿತತ್ಥಂ ವದಾಮಿ – ‘‘ಮೇತ್ತಂ ಕರೋಥ ಮಾನುಸಿಯಾ ಪಜಾಯಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ –

‘‘ಯೇ ಸತ್ತಸಣ್ಡಂ ಪಥವಿಂ ವಿಜೇತ್ವಾ, ರಾಜಿಸಯೋ ಯಜಮಾನಾ ಅನುಪರಿಯಗಾ;

ಅಸ್ಸಮೇಧಂ ಪುರಿಸಮೇಧಂ, ಸಮ್ಮಾಪಾಸಂ ವಾಜಪೇಯ್ಯಂ ನಿರಗ್ಗಳಂ.

‘‘ಮೇತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಭಾವಿತಸ್ಸ, ಕಲಮ್ಪಿ ತೇ ನಾನುಭವನ್ತಿ ಸೋಳಸಿಂ.

‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಚೇ ಪಾಣಮದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ, ಮೇತ್ತಾಯತಿ ಕುಸಲೀ ತೇನ ಹೋತಿ;

ಸಬ್ಬೇ ಚ ಪಾಣೇ ಮನಸಾನುಕಮ್ಪೀ, ಪಹೂತಮರಿಯೋ ಪಕರೋತಿ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೮.೧) –

ಏವಮಾದೀನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಏಕಾದಸಾನಿಸಂಸಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಯೇ ಮೇತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮೇತ್ತಾ ಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘‘ದೇವತಾನುಕಮ್ಪಿತೋ ಪೋಸೋ, ಸದಾ ಭದ್ರಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೩; ಉದಾ. ೭೬; ಮಹಾವ. ೨೮೬) –

ಏವಮಾದೀನಂ ವಸೇನ ಯೇಸು ಕರೀಯತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮೇತ್ತಂ ಕರೋಥ ಮಾನುಸಿಯಾ ಪಜಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಉಪಕಾರಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದಿವಾ ಚ ರತ್ತೋ ಚ ಹರನ್ತಿ ಯೇ ಬಲಿಂ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ನೇ ರಕ್ಖಥ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಕಟ್ಠಕಮ್ಮಾದೀಹಿಪಿ ದೇವತಾ ಕತ್ವಾ ಚೇತಿಯರುಕ್ಖಾದೀನಿ ಚ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೇವತಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಿವಾ ಬಲಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕಾಳಪಕ್ಖಾದೀಸು ಚ ರತ್ತಿಂ ಬಲಿಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಸಲಾಕಭತ್ತಾದೀನಿ ವಾ ದತ್ವಾ ಆರಕ್ಖದೇವತಾ ಉಪಾದಾಯ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮದೇವತಾನಂ ಪತ್ತಿದಾನನಿಯ್ಯಾತನೇನ ದಿವಾ ಬಲಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಛತ್ತಾರೋಪನದೀಪಮಾಲಾ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಕಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದೀನಿ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಪತ್ತಿದಾನನಿಯ್ಯಾತನೇನ ಚ ರತ್ತಿಂ ಬಲಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ಕಥಂ ನ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ. ಯತೋ ಏವಂ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತೋ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕರೋನ್ತಿ ಯೇ ಬಲಿಂ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ನೇ ರಕ್ಖಥ. ತಸ್ಮಾ ಬಲಿಕಮ್ಮಕಾರಣಾಪಿ ತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ರಕ್ಖಥ ಗೋಪಯಥ, ಅಹಿತಂ ತೇಸಂ ಅಪನೇಥ, ಹಿತಂ ಉಪನೇಥ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಕತಞ್ಞುಭಾವಂ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ನಿಚ್ಚಮನುಸ್ಸರನ್ತಾತಿ.

೨೨೬. ಏವಂ ದೇವತಾಸು ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಕಾರಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಉಪದ್ದವವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಜ್ಜಿತುಮಾರದ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನಿಯಮಿತವಸೇನ ಅನವಸೇಸಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವೋಹಾರೂಪಗಂ. ವಿತ್ತನ್ತಿ ಧನಂ. ತಞ್ಹಿ ವಿತ್ತಿಂ ಜನೇತೀತಿ ವಿತ್ತಂ. ಇಧ ವಾತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ಹುರಂ ವಾತಿ ತತೋ ಪರಂ ಅವಸೇಸಲೋಕಂ. ತೇನ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸೇ ಸಬ್ಬಲೋಕಗ್ಗಹಣೇ ಪತ್ತೇ ‘‘ಸಗ್ಗೇಸು ವಾ’’ತಿ ಪರತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸೇ ಚ ಸಗ್ಗೇ ಚ ಅವಸೇಸಾನಂ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವೋಹಾರೂಪಗಂ ಅಲಙ್ಕಾರಪರಿಭೋಗೂಪಗಞ್ಚ ಜಾತರೂಪರಜತಮುತ್ತಾಮಣಿವೇಳುರಿಯಪವಾಳಲೋಹಿತಙ್ಕಮಸಾರಗಲ್ಲಾದಿಕಂ, ಯಞ್ಚ ಮುತ್ತಾಮಣಿವಾಲುಕತ್ಥತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ರತನಮಯವಿಮಾನೇಸು ಅನೇಕಯೋಜನಸತವಿತ್ಥತೇಸು ಭವನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಂ ವಿತ್ತಂ, ತಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ.

ಸಗ್ಗೇಸು ವಾತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರದೇವಲೋಕೇಸು. ತೇ ಹಿ ಸೋಭನೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಜೀಯನ್ತಿ ಗಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಸಗ್ಗಾ, ಸುಟ್ಠು ವಾ ಅಗ್ಗಾತಿಪಿ ಸಗ್ಗಾ. ಯನ್ತಿ ಯಂ ಸಸ್ಸಾಮಿಕಂ ವಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ವಾ. ರತನನ್ತಿ ರತಿಂ ನಯತಿ, ವಹತಿ, ಜನಯತಿ, ವಡ್ಢೇತೀತಿ ರತನಂ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಂ ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಞ್ಚ, ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ;

ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಪಣೀತನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ, ಸೇಟ್ಠಂ, ಅತಪ್ಪಕಂ. ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಗಾಥಾಪದೇನ ಯಂ ಸಗ್ಗೇಸು ಅನೇಕಯೋಜನಸತಪ್ಪಮಾಣಸಬ್ಬರತನಮಯವಿಮಾನೇಸು ಸುಧಮ್ಮವೇಜಯನ್ತಪ್ಪಭುತೀಸು ಸಸ್ಸಾಮಿಕಂ, ಯಞ್ಚ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದವಿರಹೇನ ಅಪಾಯಮೇವ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಸುಞ್ಞವಿಮಾನಪಟಿಬದ್ಧಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪಥವೀಮಹಾಸಮುದ್ದಹಿಮವನ್ತಾದಿನಿಸ್ಸಿತಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ರತನಂ, ತಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ.

ನ ನೋ ಸಮಂ ಅತ್ಥಿ ತಥಾಗತೇನಾತಿ ನ-ಇತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ, ನೋ-ಇತಿ ಅವಧಾರಣೇ. ಸಮನ್ತಿ ತುಲ್ಯಂ. ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಜ್ಜತಿ. ತಥಾಗತೇನಾತಿ ಬುದ್ಧೇನ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಂ ಏತಂ ವಿತ್ತಞ್ಚ ರತನಞ್ಚ ಪಕಾಸಿತಂ, ಏತ್ಥ ಏಕಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧರತನೇನ ಸದಿಸಂ ರತನಂ ನೇವತ್ಥಿ. ಯಮ್ಪಿ ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಚಕ್ಕರತನಂ ಮಣಿರತನಞ್ಚ, ಯಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮಹಾಜನೋ ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚಿತ್ತೀಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ನ ಕೋಚಿ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಕ್ಖಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಭೂತಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಜನೋ ಚಕ್ಕರತನಮಣಿರತನಮೇವ ಚಿತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ ಪೂಜೇತಿ, ತಂ ತಂ ವರಂ ಪತ್ಥೇತಿ, ಪತ್ಥಿತಪತ್ಥಿತಞ್ಚಸ್ಸ ಏಕಚ್ಚಂ ಸಮಿಜ್ಝತಿ, ತಮ್ಪಿ ರತನಂ ಬುದ್ಧರತನೇನ ಸಮಂ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಹಿ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ತಥಾಗತೋವ ರತನಂ. ತಥಾಗತೇ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮಹೇಸಕ್ಖಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ, ನ ತೇ ಅಞ್ಞತ್ರ ಚಿತ್ತೀಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಕಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞಂ ಪೂಜೇನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ ಸಿನೇರುಮತ್ತೇನ ರತನದಾಮೇನ ತಥಾಗತಂ ಪೂಜೇಸಿ, ಯಥಾಬಲಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಕೋಸಲರಾಜಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಾದಯೋ. ಪರಿನಿಬ್ಬುತಮ್ಪಿ ಚ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಛನ್ನವುತಿಕೋಟಿಧನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಸೋಕಮಹಾರಾಜಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಚತುರಾಸೀತಿ ವಿಹಾರಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಚಿತ್ತೀಕಾರಾನಂ. ಅಪಿಚ ಕಸ್ಸಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸಾಪಿ ಜಾತಿಬೋಧಿಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಪರಿನಿಬ್ಬಾನಟ್ಠಾನಾನಿ ಪಟಿಮಾಚೇತಿಯಾದೀನಿ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಏವಂ ಚಿತ್ತೀಕಾರಗರುಕಾರೋ ವತ್ತತಿ ಯಥಾ ಭಗವತೋ. ಏವಂ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠೇನಾಪಿ ತಥಾಗತಸಮಂ ರತನಂ ನತ್ಥಿ.

ತಥಾ ಯಮ್ಪಿ ತಂ ಮಹಗ್ಘಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಕಾಸಿಕಂ ವತ್ಥಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಜಿಣ್ಣಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಸಿಕಂ ವತ್ಥಂ ವಣ್ಣವನ್ತಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಞ್ಚ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧರತನೇನ ಸಮಂ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಹಿ ಮಹಗ್ಘಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ತಥಾಗತೋವ ರತನಂ. ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಯೇಸಂ ಪಂಸುಕಮ್ಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತೇಸಂ ತಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅಸೋಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ. ಇದಮಸ್ಸ ಮಹಗ್ಘತಾಯ. ಏವಂ ಮಹಗ್ಘತಾವಚನೇ ಚೇತ್ಥ ದೋಸಾಭಾವಸಾಧಕಂ ಇದಂ ತಾವ ಸುತ್ತಪದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ –

‘‘ಯೇಸಂ ಖೋ ಪನ ಸೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಂ, ತೇಸಂ ತಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ. ಇದಮಸ್ಸ ಮಹಗ್ಘತಾಯ ವದಾಮಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಸಿಕಂ ವತ್ಥಂ ಮಹಗ್ಘಂ, ತಥೂಪಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೦).

ಏವಂ ಮಹಗ್ಘಟ್ಠೇನಾಪಿ ತಥಾಗತಸಮಂ ರತನಂ ನತ್ಥಿ.

ತಥಾ ಯಮ್ಪಿ ತಂ ಅತುಲಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಚಕ್ಕರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಇನ್ದನೀಲಮಣಿಮಯನಾಭಿ ಸತ್ತರತನಮಯಸಹಸ್ಸಾರಂ ಪವಾಳಮಯನೇಮಿ, ರತ್ತಸುವಣ್ಣಮಯಸನ್ಧಿ, ಯಸ್ಸ ದಸನ್ನಂ ದಸನ್ನಂ ಅರಾನಂ ಉಪರಿ ಏಕಂ ಮುಣ್ಡಾರಂ ಹೋತಿ ವಾತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸದ್ದಕರಣತ್ಥಂ, ಯೇನ ಕತೋ ಸದ್ದೋ ಸುಕುಸಲಪ್ಪತಾಳಿತಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕತೂರಿಯಸದ್ದೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಸ ನಾಭಿಯಾ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ದ್ವೇ ಸೀಹಮುಖಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಸಕಟಚಕ್ಕಸ್ಸೇವ ಸುಸಿರಂ, ತಸ್ಸ ಕತ್ತಾ ವಾ ಕಾರೇತಾ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಉತುತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಯಂ ರಾಜಾ ದಸವಿಧಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪನ್ನರಸೇ ಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಸೀಸಂನ್ಹಾತೋ ಉಪೋಸಥಿಕೋ ಉಪರಿಪಾಸಾದವರಗತೋ ಸೀಲಾನಿ ಸೋಧೇನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದಂ ವಿಯ ಸೂರಿಯಂ ವಿಯ ಚ ಉಟ್ಠೇನ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಸ ದ್ವಾದಸಯೋಜನತೋ ಸದ್ದೋ ಸುಯ್ಯತಿ, ಯೋಜನತೋ ವಣ್ಣೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಂ ಮಹಾಜನೇನ ‘‘ದುತಿಯೋ ಮಞ್ಞೇ ಚನ್ದೋ ಸೂರಿಯೋ ವಾ ಉಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ಅತಿವಿಯ ಕೋತೂಹಲಜಾತೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ನಗರಸ್ಸ ಉಪರಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಅನ್ತೇಪುರಸ್ಸ ಪಾಚೀನಪಸ್ಸೇ ನಾತಿಉಚ್ಚಂ ನಾತಿನೀಚಂ ಹುತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಪೂಜೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಅಕ್ಖಾಹತಂ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ.

ತದೇವ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಂ ಹತ್ಥಿರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಸೇತೋ ರತ್ತಪಾದೋ ಸತ್ತಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ವೇಹಾಸಙ್ಗಮೋ ಉಪೋಸಥಕುಲಾ ವಾ ಛದ್ದನ್ತಕುಲಾ ವಾ ಆಗಚ್ಛತಿ. ಉಪೋಸಥಕುಲಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಛದ್ದನ್ತಕುಲಾ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠೋ ಸಿಕ್ಖಿತಸಿಕ್ಖೋ ದಮಥೂಪೇತೋ. ಸೋ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಂ ಪರಿಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಅನುಸಂಯಾಯಿತ್ವಾ ಪುರೇಪಾತರಾಸಮೇವ ಸಕಂ ರಾಜಧಾನಿಂ ಆಗಚ್ಛತಿ.

ತಮ್ಪಿ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಂ ಅಸ್ಸರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಸೇತೋ ರತ್ತಪಾದೋ ಕಾಕಸೀಸೋ ಮುಞ್ಜಕೇಸೋ ವಲಾಹಕಸ್ಸ ರಾಜಕುಲಾ ಆಗಚ್ಛತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹತ್ಥಿರತನಸದಿಸಮೇವ.

ತಮ್ಪಿ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಂ ಮಣಿರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಹೋತಿ ಮಣಿ ವೇಳುರಿಯೋ ಸುಭೋ ಜಾತಿಮಾ ಅಟ್ಠಂಸೋ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತೋ ಆಯಾಮತೋ ಚಕ್ಕನಾಭಿಸದಿಸೋ, ವೇಪುಲ್ಲಪಬ್ಬತಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ರಞ್ಞೋ ಧಜಗ್ಗತೋ ಯೋಜನಂ ಓಭಾಸೇತಿ, ಯಸ್ಸೋಭಾಸೇನ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ದಿವಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಪಯೋಜೇನ್ತಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ.

ತಮ್ಪಿ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಂ ಇತ್ಥಿರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪಕತಿಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ವಾ ಹೋತಿ, ಉತ್ತರಕುರುತೋ ವಾ ಆಗಚ್ಛತಿ ಮದ್ದರಾಜಕುಲತೋ ವಾ, ಅತಿದೀಘಾದಿಛದೋಸವಿವಜ್ಜಿತಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಮಾನುಸಂ ವಣ್ಣಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ ವಣ್ಣಂ, ಯಸ್ಸಾ ರಞ್ಞೋ ಸೀತಕಾಲೇ ಉಣ್ಹಾನಿ ಗತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಸೀತಾನಿ, ಸತಧಾ ಫೋಟಿತತೂಲಪಿಚುನೋ ವಿಯ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ಕಾಯತೋ ಚನ್ದನಗನ್ಧೋ ವಾಯತಿ, ಮುಖತೋ ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧೋ, ಪುಬ್ಬುಟ್ಠಾಯಿತಾದಿಅನೇಕಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಾ ಚ ಹೋತಿ.

ತಮ್ಪಿ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಂ ಗಹಪತಿರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ರಞ್ಞೋ ಪಕತಿಕಮ್ಮಕರೋ ಸೇಟ್ಠಿ, ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಕರತನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತೇ ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖು ಪಾತುಭವತಿ, ಯೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಯೋಜನಮತ್ತೇ ನಿಧಿಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸಸ್ಸಾಮಿಕಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಮ್ಪಿ. ಸೋ ರಾಜಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವಾರೇತಿ ‘‘ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ತ್ವಂ, ದೇವ, ಹೋಹಿ, ಅಹಂ ತೇ ಧನೇನ ಧನಕರಣೀಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.

ತಮ್ಪಿ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ರಞ್ಞೋ ಪಕತಿಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ, ಚಕ್ಕರತನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತೇ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ದ್ವಾದಸಯೋಜನಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಚೇತಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಹಪಗ್ಗಹಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ರಾಜಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವಾರೇತಿ – ‘‘ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ತ್ವಂ, ದೇವ, ಹೋಹಿ, ಅಹಂ ತೇ ರಜ್ಜಂ ಅನುಸಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಅತುಲಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ಯಸ್ಸ ನ ಸಕ್ಕಾ ತುಲಯಿತ್ವಾ ತೀರಯಿತ್ವಾ ಅಗ್ಘೋ ಕಾತುಂ ‘‘ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಅಗ್ಘತಿ ಕೋಟಿಂ ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಏಕರತನಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧರತನೇನ ಸಮಂ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಹಿ ಅತುಲಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ತಥಾಗತೋವ ರತನಂ. ತಥಾಗತೋ ಹಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸೀಲತೋ ವಾ ಸಮಾಧಿತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರತೋ ಕೇನಚಿ ತುಲಯಿತ್ವಾ ತೀರಯಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಗುಣೋ ವಾ ಇಮಿನಾ ಸಮೋ ವಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ವಾ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ. ಏವಂ ಅತುಲಟ್ಠೇನಾಪಿ ತಥಾಗತಸಮಂ ರತನಂ ನತ್ಥಿ.

ತಥಾ ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ದುಲ್ಲಭಪಾತುಭಾವೋ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಚಕ್ಕಾದೀನಿ ಚ ತಸ್ಸ ರತನಾನಿ, ತಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧರತನೇನ ಸಮಂ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಹಿ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ತಥಾಗತೋವ ರತನಂ, ಕುತೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಆದೀನಂ ರತನತ್ತಂ, ಯಾನಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಪಿ ಕಪ್ಪೇ ತಥಾಗತಸುಞ್ಞೋ ಲೋಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಏವ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನೋ. ವುತ್ತಂ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಮಯೇ –

‘‘ದೇವತಾ, ಆನನ್ದ, ಉಜ್ಝಾಯನ್ತಿ – ‘ದೂರಾ ಚ ವತಮ್ಹ ಆಗತಾ ತಥಾಗತಂ ದಸ್ಸನಾಯ, ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ತಥಾಗತಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಅಜ್ಜೇವ ರತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಮಹೇಸಕ್ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವತೋ ಪುರತೋ ಠಿತೋ ಓವಾರೇನ್ತೋ, ನ ಮಯಂ ಲಭಾಮ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಕಾಲೇ ತಥಾಗತಂ ದಸ್ಸನಾಯಾ’’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೦೦).

ಏವಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಪಿ ತಥಾಗತಸಮಂ ರತನಂ ನತ್ಥಿ.

ತಥಾ ಯಮ್ಪಿ ತಂ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಚಕ್ಕರತನಾದಿ. ತಞ್ಹಿ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಧನಾನಮ್ಪಿ ಸತ್ತಭೂಮಿಕಪಾಸಾದವರತಲೇ ವಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಚಣ್ಡಾಲವೇನನೇಸಾದರಥಕಾರಪುಕ್ಕುಸಾದೀನಂ ನೀಚಕುಲಿಕಾನಂ ಓಮಕಪುರಿಸಾನಂ ಸುಪಿನನ್ತೇಪಿ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಉಭತೋ ಸುಜಾತಸ್ಸ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸೇವ ಪರಿಪೂರಿತದಸವಿಧಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂಯೇವ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧರತನೇನ ಸಮಂ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಹಿ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ತಥಾಗತೋವ ರತನಂ. ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಅನೋಮಸತ್ತಸಮ್ಮತಾನಮ್ಪಿ ಅನುಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಾನಂ ಪೂರಣಕಸ್ಸಪಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಏವರೂಪಾನಂ ಸುಪಿನನ್ತೇಪಿ ಅಪರಿಭೋಗೋ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಚತುಪ್ಪದಾಯಪಿ ಗಾಥಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅರಹತ್ತಮಧಿಗನ್ತುಂ ಸಮತ್ಥಾನಂ ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಞಾಣದಸ್ಸನಾನಂ ಬಾಹಿಯದಾರುಚೀರಿಯಪ್ಪಭುತೀನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಮಹಾಕುಲಪ್ಪಸುತಾನಂ ಮಹಾಸಾವಕಾನಂ ಪರಿಭೋಗೋ. ತೇ ಹಿ ತಂ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಸವನಾನುತ್ತರಿಯಪಾರಿಚರಿಯಾನುತ್ತರಿಯಾದೀನಿ ಸಾಧೇನ್ತಾ ತಥಾ ತಥಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ. ಏವಂ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಟ್ಠೇನಾಪಿ ತಥಾಗತಸಮಂ ರತನಂ ನತ್ಥಿ.

ಯಮ್ಪಿ ತಂ ಅವಿಸೇಸತೋ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಚಕ್ಕರತನಂ. ತಞ್ಹಿ ದಿಸ್ವಾ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ತಂ ರಞ್ಞೋ ರತಿಂ ಜನೇತಿ. ಪುನ ಚಪರಂ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ವಾಮೇನ ಹತ್ಥೇನ ಸುವಣ್ಣಭಿಙ್ಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಹತ್ಥೇನ ಚಕ್ಕರತನಂ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರತಿ ‘‘ಪವತ್ತತು ಭವಂ ಚಕ್ಕರತನಂ, ಅಭಿವಿಜಿನಾತು ಭವಂ ಚಕ್ಕರತನ’’ನ್ತಿ. ತತೋ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ವಿಯ ತೂರಿಯಂ ಮಧುರಸ್ಸರಂ ನಿಚ್ಛರನ್ತಂ ಆಕಾಸೇನ ಪುರತ್ಥಿಮಂ ದಿಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅನ್ವದೇವ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಚಕ್ಕಾನುಭಾವೇನ ದ್ವಾದಸಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾಯ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ ನಾತಿಉಚ್ಚಂ ನಾತಿನೀಚಂ ಉಚ್ಚರುಕ್ಖಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇನ, ನೀಚರುಕ್ಖಾನಂ ಉಪರಿಭಾಗೇನ, ರುಕ್ಖೇಸು ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾದಿಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗತಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರಞ್ಚ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಏಹಿ ಖೋ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿಏವಮಾದಿನಾ ಪರಮನಿಪಚ್ಚಕಾರೇನ ಆಗತೇ ಪಟಿರಾಜಾನೋ ‘‘ಪಾಣೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನುಸಾಸನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ರಾಜಾ ಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮೋ ವಾ ದಿವಾಸೇಯ್ಯಂ ವಾ ಕಪ್ಪೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಚಕ್ಕರತನಂ ಆಕಾಸಾ ಓತರಿತ್ವಾ ಉದಕಾದಿಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕ್ಖಮೇ ಸಮೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಅಕ್ಖಾಹತಂ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ಪುನ ರಞ್ಞೋ ಗಮನಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಂ ಸುತ್ವಾ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕಾಪಿ ಪರಿಸಾ ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛತಿ. ಚಕ್ಕರತನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪುರತ್ಥಿಮಂ ಸಮುದ್ದಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹನ್ತೇ ಉದಕಂ ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಪಗನ್ತ್ವಾ ಭಿತ್ತೀಕತಂ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ಮಹಾಜನೋ ಯಥಾಕಾಮಂ ಸತ್ತ ರತನಾನಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುನ ರಾಜಾ ಸುವಣ್ಣಭಿಙ್ಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಮ ರಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಉದಕೇನ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ನಿವತ್ತತಿ. ಸೇನಾ ಪುರತೋ ಹೋತಿ, ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಚ್ಛತೋ, ರಾಜಾ ಮಜ್ಝೇ. ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಓಸಕ್ಕಿತೋಸಕ್ಕಿತಟ್ಠಾನಂ ಉದಕಂ ಪರಿಪೂರತಿ. ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮಉತ್ತರೇಪಿ ಸಮುದ್ದೇ ಗಚ್ಛತಿ.

ಏವಂ ಚತುದ್ದಿಸಂ ಅನುಸಂಯಾಯಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕರತನಂ ತಿಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಂ ಆಕಾಸಂ ಆರೋಹತಿ. ತತ್ಥ ಠಿತೋ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕರತನಾನುಭಾವೇನ ವಿಜಿತಂ ಪಞ್ಚಸತಪರಿತ್ತದೀಪಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಸತ್ತಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹಂ, ತಥಾ ಅಟ್ಠಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಉತ್ತರಕುರುಂ, ಸತ್ತಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪರಿಮಣ್ಡಲಂಯೇವ ಅಪರಗೋಯಾನಂ, ದಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಜಮ್ಬುದೀಪಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಚತುಮಹಾದೀಪದ್ವಿಸಹಸ್ಸಪರಿತ್ತದೀಪಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಸುಫುಲ್ಲಪುಣ್ಡರೀಕವನಂ ವಿಯ ಓಲೋಕೇತಿ. ಏವಂ ಓಲೋಕಯತೋ ಚಸ್ಸ ಅನಪ್ಪಿಕಾ ರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ತಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ರಞ್ಞೋ ರತಿಂ ಜನೇತಿ, ತಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧರತನಸಮಂ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಹಿ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ತಥಾಗತೋವ ರತನಂ. ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ ಏತಂ ಚಕ್ಕರತನಂ? ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಯಸ್ಸಾ ದಿಬ್ಬಾಯ ರತಿಯಾ ಚಕ್ಕರತನಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಜನಿತಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರತಿ ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ ಕಲಮ್ಪಿ ಕಲಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ತತೋಪಿ ರತಿತೋ ಉತ್ತರಿತರಞ್ಚ ಪಣೀತತರಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಓವಾದಪ್ಪತಿಕರಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಮ್ಪಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನರತಿಂ, ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನರತಿಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನರತಿಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನರತಿಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗರತಿಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲರತಿಂ, ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲರತಿಞ್ಚ ಜನೇತಿ. ಏವಂ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನಾಪಿ ತಥಾಗತಸಮಂ ರತನಂ ನತ್ಥೀತಿ.

ಅಪಿಚ ರತನಂ ನಾಮೇತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಮಣಿರತನಂ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಹತ್ಥಿರತನಾದಿ ಪರಿಣಾಯಕರತನಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ. ಏವಂ ದುವಿಧೇ ಚೇತ್ಥ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕರತನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಮುತ್ತಾದಿರತನಂ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಂ ಹತ್ಥಿರತನಾದೀನಂ ಅಲಙ್ಕಾರತ್ಥಾಯ ಉಪನೀಯತಿ.

ಸವಿಞ್ಞಾಣಕರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ತಿರಚ್ಛಾನಗತರತನಂ, ಮನುಸ್ಸರತನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸರತನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತರತನಂ ಮನುಸ್ಸರತನಸ್ಸ ಓಪವಯ್ಹಂ ಹೋತಿ. ಮನುಸ್ಸರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಇತ್ಥಿರತನಂ, ಪುರಿಸರತನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಪುರಿಸರತನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿರತನಂ ಪುರಿಸರತನಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಿಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಪುರಿಸರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಅಗಾರಿಕರತನಂ, ಅನಗಾರಿಕರತನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅನಗಾರಿಕರತನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಗಾರಿಕರತನೇಸು ಅಗ್ಗೋ ಚಕ್ಕವತ್ತೀಪಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣಯುತ್ತಂ ಅನಗಾರಿಕರತನಂ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಚ ದಿಬ್ಬಮಾನುಸಿಕಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ.

ಏವಂ ಅನಗಾರಿಕರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ – ಅರಿಯಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ. ಅರಿಯರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖವಸೇನ. ಅಸೇಕ್ಖರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸಮಥಯಾನಿಕವಸೇನ, ಸಮಥಯಾನಿಕರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಸಾವಕಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಂ, ಅಪ್ಪತ್ತಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಸಾವಕಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಗುಣಮಹನ್ತತಾಯ. ಸಾವಕಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತರತನತೋಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧರತನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಗುಣಮಹನ್ತತಾಯ. ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸದಿಸಾಪಿ ಹಿ ಅನೇಕಸತಾ ಸಾವಕಾ ಏಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ಗುಣಾನಂ ಸತಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇನ್ತಿ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧರತನತೋಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧರತನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಗುಣಮಹನ್ತತಾಯ. ಸಕಲಮ್ಪಿ ಹಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಏಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಗುಣಾನಂ ನೇವ ಸಙ್ಖಂ ನ ಕಲಂ ನ ಕಲಭಾಗಂ ಉಪೇನ್ತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಅಪದಾ ವಾ…ಪೇ… ತಥಾಗತೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ೫.೩೨; ಇತಿವು. ೯೦). ಏವಂ ಕೇನಚಿಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಥಾಗತಸಮಂ ರತನಂ ನತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನ ನೋ ಸಮಂ ಅತ್ಥಿ ತಥಾಗತೇನಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಬುದ್ಧರತನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ರತನೇಹಿ ಅಸಮತಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪದ್ದವವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ನೇವ ಜಾತಿಂ ನ ಗೋತ್ತಂ ನ ಕೋಲಪುತ್ತಿಯಂ ನ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಅವೀಚಿಮುಪಾದಾಯ ಭವಗ್ಗಪರಿಯನ್ತೇ ಲೋಕೇ ಸೀಲಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಬುದ್ಧರತನಸ್ಸ ಅಸದಿಸಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧೇ ರತನಂ ಪಣೀತಂ, ಏತೇನ ಸಚ್ಚೇನ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇದಮ್ಪಿ ಇಧ ವಾ ಹುರಂ ವಾ ಸಗ್ಗೇಸು ವಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ ವಿತ್ತಂ ವಾ ರತನಂ ವಾ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಅಸಮತ್ತಾ ಬುದ್ಧರತನಂ ಪಣೀತಂ. ಯದಿ ಏತಂ ಸಚ್ಚಂ, ಏತೇನ ಸಚ್ಚೇನ ಇಮೇಸಂ ಪಾಣೀನಂ ಸೋತ್ಥಿ ಹೋತು, ಸೋಭನಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾ ಹೋತು, ಅರೋಗತಾ ನಿರುಪದ್ದವತಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಸುಞ್ಞಂ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೮೫) ಅತ್ತಭಾವೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಭಾವೇನ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖು ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಮೇವ ಸಿಯಾ. ಏವಂ ರತನಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ರತನತ್ತಂ ಪಣೀತಂ, ರತನಭಾವೋ ಪಣೀತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧೋ ನೇವ ರತನನ್ತಿ ಸಿಜ್ಝೇಯ್ಯ. ನ ಹಿ ಯತ್ಥ ರತನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ರತನನ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಅತ್ಥಸಙ್ಖಾತಂ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ವಿಧಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಗತಂ ರತನತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ತಂ ರತನತ್ತಮುಪಾದಾಯ ರತನನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ರತನತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ರತನನ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಅಥ ವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧೇ ರತನನ್ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಬುದ್ಧೋವ ರತನನ್ತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಮತ್ತಾಯ ಚ ಭಗವತಾ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ಸೋತ್ಥಿ ಜಾತಾ, ಭಯಂ ವೂಪಸನ್ತಂ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೨೭. ಏವಂ ಬುದ್ಧಗುಣೇನ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಗುಣೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಖಯಂ ವಿರಾಗ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ತಂ ತೇಸಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಯಮತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ತಂ ರಾಗಾದಿವಿಯುತ್ತಂ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ತಮ್ಹಿ ಸಚ್ಛಿಕತೇ ರಾಗಾದಯೋ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ವಿರತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಗತಾ ವಿದ್ಧಸ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಖಯ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ವಿರಾಗ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ನ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ವಯೋ ನ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ಜಾಯತಿ ನ ಜೀಯತಿ ನ ಮೀಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಮತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪನ ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ಚ ಪಣೀತನ್ತಿ. ಯದಜ್ಝಗಾತಿ ಯಂ ಅಜ್ಝಗಾ ವಿನ್ದಿ, ಪಟಿಲಭಿ, ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ. ಸಕ್ಯಮುನೀತಿ ಸಕ್ಯಕುಲಪ್ಪಸುತತ್ತಾ ಸಕ್ಯೋ, ಮೋನೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮುನಿ, ಸಕ್ಯೋ ಏವ ಮುನಿ ಸಕ್ಯಮುನಿ. ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ. ನ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ತೇನ ಖಯಾದಿನಾಮಕೇನ ಸಕ್ಯಮುನಿನಾ ಅಧಿಗತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ಇತಿವು. ೯೦).

ಏವಂ ಭಗವಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಸಮತಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪದ್ದವವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ಖಯವಿರಾಗಾಮತಪಣೀತತಾಗುಣೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಅಸದಿಸಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೇ ರತನಂ ಪಣೀತಂ ಏತೇನ ಸಚ್ಚೇನ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೨೮. ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಗುಣೇನ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಗುಣೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಯಂ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೨) ನಯೇನ ಬುದ್ಧೋ, ಉತ್ತಮೋ ಪಸಂಸನೀಯೋ ಚಾತಿ ಸೇಟ್ಠೋ, ಬುದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಚಾತಿ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೋ. ಅನುಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಙ್ಖಾತೇಸು ವಾ ಬುದ್ಧೇಸು ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೋ. ಸೋ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೋ ಯಂ ಪರಿವಣ್ಣಯೀ, ‘‘ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಚ ಮಗ್ಗಾನಂ, ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೧೫) ಚ ‘‘ಅರಿಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಸಉಪನಿಸಂ ಸಪರಿಕ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೩೬) ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಸಂಸಿ ಪಕಾಸಯಿ. ಸುಚಿನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಮಲಸಮುಚ್ಛೇದಕರಣತೋ ಅಚ್ಚನ್ತವೋದಾನಂ. ಸಮಾಧಿಮಾನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹೂತಿ ಯಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಮನನ್ತರಂ ನಿಯಮೇನೇವ ಫಲದಾನತೋ ‘‘ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಆಹು. ನ ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಸ್ಸ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿನಿಸೇಧಕೋ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ಅತ್ಥಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಯಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಸ್ಸ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಚ ಉಡ್ಡಯ್ಹನವೇಲಾ ಅಸ್ಸ, ನೇವ ತಾವ ಕಪ್ಪೋ ಉಡ್ಡಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಯಾವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಠಿತಕಪ್ಪೀ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಠಿತಕಪ್ಪಿನೋ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೧೭).

ಸಮಾಧಿನಾ ತೇನ ಸಮೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ತೇನ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಪರಿವಣ್ಣಿತೇನ ಸುಚಿನಾ ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧಿನಾ ಸಮೋ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿ ವಾ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿ ವಾ ಕೋಚಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಪುನ ನಿರಯಾದೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ, ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅರಹತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಸಮುಗ್ಘಾತಸಮ್ಭವತೋ. ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ಇತಿವು. ೯೦).

ಏವಂ ಭಗವಾ ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮಾಧೀಹಿ ಅಸಮತಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಅಸದಿಸಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೇ…ಪೇ… ಹೋತೂ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೨೯. ಏವಂ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಗುಣೇನಾಪಿ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಙ್ಘಗುಣೇನಾಪಿ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಯೇ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಉದ್ದೇಸೋ. ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಸತ್ತಾ. ಅಟ್ಠಾತಿ ತೇಸಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತೇ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಫಲೇ ಠಿತಾತಿ ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ. ಸತಂ ಪಸತ್ಥಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಸತ್ಥಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಹಜಾತಸೀಲಾದಿಗುಣಯೋಗಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಚಮ್ಪಕವಕುಲಕುಸುಮಾದೀನಂ ಸಹಜಾತವಣ್ಣಗನ್ಧಾದಯೋ ವಿಯ ಸಹಜಾತಸೀಲಸಮಾಧಿಆದಯೋ ಗುಣಾ. ತೇನ ತೇ ವಣ್ಣಗನ್ಧಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ವಿಯ ಪುಪ್ಫಾನಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸತಂ ಪಿಯಾ ಮನಾಪಾ ಪಸಂಸನೀಯಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅಟ್ಠಸತಂ ಪಸತ್ಥಾ’’ತಿ.

ಅಥ ವಾ ಯೇತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಉದ್ದೇಸೋ. ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಸತ್ತಾ. ಅಟ್ಠಸತನ್ತಿ ತೇಸಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತೇ ಹಿ ಏಕಬೀಜೀ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ ತಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನಾ, ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಅಧಿಗತಪ್ಫಲಾ ತಯೋ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿ, ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ, ಅವಿಹೇಸು ಪಞ್ಚ, ತಥಾ ಅತಪ್ಪಸುದಸ್ಸಸುದಸ್ಸೀಸು. ಅಕನಿಟ್ಠೇಸು ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತವಜ್ಜಾ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಚತುವೀಸತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಸಮಥಯಾನಿಕೋತಿ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾತಿ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸದ್ಧಾಧುರಪಞ್ಞಾಧುರಾನಂ ವಸೇನ ದಿಗುಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠಸತಂ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಚತ್ತಾರಿ ಏತಾನಿ ಯುಗಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಟ್ಠ ವಾ ಅಟ್ಠಸತಂ ವಾತಿ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಪುಗ್ಗಲಾ, ಸಙ್ಖೇಪವಸೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಫಲಟ್ಠೋತಿ ಏಕಂ ಯುಗಂ, ಏವಂ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಫಲಟ್ಠೋತಿ ಏಕಂ ಯುಗನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಯುಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಯೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಅಟ್ಠ ವಾ ಅಟ್ಠಸತಂ ವಾ, ಸಙ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಯುಗಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ. ದಕ್ಖಿಣಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಞ್ಚ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ‘‘ಏಸ ಮೇ ಇದಂ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ವಾ ಜಙ್ಘಪೇಸನಿಕಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ದೀಯಮಾನೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಅರಹನ್ತಿ ನಾಮ ಸೀಲಾದಿಗುಣಯುತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ. ಇಮೇ ಚ ತಾದಿಸಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ತೇ ‘‘ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ.

ಸುಗತಸ್ಸ ಸಾವಕಾತಿ ಭಗವಾ ಸೋಭನೇನ ಗಮನೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ, ಸೋಭನಞ್ಚ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾ, ಸುಟ್ಠು ಚ ಗತತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಏವ ಚ ಗದತ್ತಾ ಸುಗತೋ, ತಸ್ಸ ಸುಗತಸ್ಸ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ವಚನಂ ಸುಣನ್ತೀತಿ ಸಾವಕಾ. ಕಾಮಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸುಣನ್ತಿ, ನ ಪನ ಸುತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಇಮೇ ಪನ ಸುತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾವಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏತೇಸು ದಿನ್ನಾನಿ ಮಹಪ್ಫಲಾನೀತಿ ಏತೇಸು ಸುಗತಸಾವಕೇಸು ಅಪ್ಪಕಾನಿಪಿ ದಾನಾನಿ ದಿನ್ನಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತೋ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಭಾವಂ ಉಪಗತತ್ತಾ ಮಹಪ್ಫಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಘಾ ವಾ ಗಣಾ ವಾ, ತಥಾಗತಸಾವಕಸಙ್ಘೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ, ಯದಿದಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪುರಿಸಯುಗಾನಿ ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ, ಏಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ…ಪೇ… ಅಗ್ಗೋ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ೫.೩೨; ಇತಿವು. ೯೦).

ಏವಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಾನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಘರತನಸ್ಸ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೦. ಏವಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಾನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಘಗುಣೇನ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತೋ ಏಕಚ್ಚಿಯಾನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಮನುಭವನ್ತಾನಂ ಖೀಣಾಸವಪುಗ್ಗಲಾನಂಯೇವ ಗುಣೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಯೇ ಸುಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇತಿ ಅನಿಯಮಿತುದ್ದೇಸವಚನಂ. ಸುಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಯುತ್ತಾ, ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಅನೇಸನಂ ಪಹಾಯ ಸುದ್ಧಾಜೀವಿತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಪಯುಞ್ಜಿತುಮಾರದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಸುಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮನ್ನಾಗತಾ. ತೇನ ತೇಸಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮನಸಾ ದಳ್ಹೇನಾತಿ ದಳ್ಹೇನ ಮನಸಾ, ಥಿರಸಮಾಧಿಯುತ್ತೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ತೇಸಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿಕ್ಕಾಮಿನೋತಿ ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಅನಪೇಕ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಧುರೇನ ವೀರಿಯೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕತನಿಕ್ಕಮನಾ. ತೇನ ತೇಸಂ ವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಗೋತಮಸಾಸನಮ್ಹೀತಿ ಗೋತ್ತತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಸಾಸನಮ್ಹಿ. ತೇನ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಅಮರತಪಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಸುಪ್ಪಯೋಗಾದಿಗುಣಾಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಕ್ಕಮನಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ದೇಸವಚನಂ. ಪತ್ತಿಪತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಪತ್ತಿ, ಪತ್ತಬ್ಬಾ ನಾಮ ಪತ್ತುಂ ಅರಹಾ, ಯಂ ಪತ್ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಯೋಗಕ್ಖೇಮಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಂ ಪತ್ತಿಂ ಪತ್ತಾತಿ ಪತ್ತಿಪತ್ತಾ. ಅಮತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ವಿಗಯ್ಹಾತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಿಗಾಹಿತ್ವಾ. ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ. ಮುಧಾತಿ ಅಬ್ಯಯೇನ ಕಾಕಣಿಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ಬ್ಯಯಂ ಅಕತ್ವಾ. ನಿಬ್ಬುತಿನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸದರಥಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ. ಭುಞ್ಜಮಾನಾತಿ ಅನುಭವಮಾನಾ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗೋತಮಸಾಸನಮ್ಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸುಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮನಸಾ ದಳ್ಹೇನ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ನಿಕ್ಕಾಮಿನೋ, ತೇ ಇಮಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾಯ ಅಮತಂ ವಿಗಯ್ಹ ಮುಧಾ ಲದ್ಧಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಞಿತಂ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಭುಞ್ಜಮಾನಾ ಪತ್ತಿಪತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಮನುಭವನ್ತಾನಂ ಖೀಣಾಸವಪುಗ್ಗಲಾನಂಯೇವ ವಸೇನ ಸಙ್ಘರತನಸ್ಸ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೧. ಏವಂ ಖೀಣಾಸವಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಗುಣೇನ ಸಙ್ಘಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಬಹುಜನಪಚ್ಚಕ್ಖೇನ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಗುಣೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಯಥಿನ್ದಖೀಲೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾತಿ ಉಪಮಾವಚನಂ. ಇನ್ದಖೀಲೋತಿ ನಗರದ್ವಾರನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಉಮ್ಮಾರಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಟ್ಠ ವಾ ದಸ ವಾ ಹತ್ಥೇ ಪಥವಿಂ ಖಣಿತ್ವಾ ಆಕೋಟಿತಸ್ಸ ಸಾರದಾರುಮಯಥಮ್ಭಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪಥವಿನ್ತಿ ಭೂಮಿಂ. ಸಿತೋತಿ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಿತೋ. ಸಿಯಾತಿ ಭವೇಯ್ಯ. ಚತುಬ್ಭಿ ವಾತೇಹೀತಿ ಚತೂಹಿ ದಿಸಾಹಿ ಆಗತವಾತೇಹಿ. ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯೋತಿ ಕಮ್ಪೇತುಂ ವಾ ಚಾಲೇತುಂ ವಾ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ. ತಥೂಪಮನ್ತಿ ತಥಾವಿಧಂ. ಸಪ್ಪುರಿಸನ್ತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಂ. ವದಾಮೀತಿ ಭಣಾಮಿ. ಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಅವೇಚ್ಚ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯೋ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಹಿ ಇನ್ದಖೀಲೋ ಗಮ್ಭೀರನೇಮತಾಯ ಪಥವಿಸ್ಸಿತೋ ಚತುಬ್ಭಿ ವಾತೇಹಿ ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯೋ ಸಿಯಾ, ಇಮಮ್ಪಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ತಥೂಪಮಮೇವ ವದಾಮಿ, ಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಅವೇಚ್ಚ ಪಸ್ಸತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ಇನ್ದಖೀಲೋ ವಿಯ ಚತೂಹಿ ವಾತೇಹಿ ಸಬ್ಬತಿತ್ಥಿಯವಾದವಾತೇಹಿ ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ತಮ್ಹಾ ದಸ್ಸನಾ ಕೇನಚಿ ಕಮ್ಪೇತುಂ ವಾ ಚಾಲೇತುಂ ವಾ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ. ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯೋಖೀಲೋ ವಾ ಇನ್ದಖೀಲೋ ವಾ ಗಮ್ಭೀರನೇಮೋ ಸುನಿಖಾತೋ ಅಚಲೋ ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪೀ, ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ಚೇಪಿ ದಿಸಾಯ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಭುಸಾ ವಾತವುಟ್ಠಿ, ನೇವ ನಂ ಸಙ್ಕಮ್ಪೇಯ್ಯ ನ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪೇಯ್ಯ ನ ಸಮ್ಪಚಾಲೇಯ್ಯ. ಪಚ್ಛಿಮಾಯ…ಪೇ… ದಕ್ಖಿಣಾಯ… ಉತ್ತರಾಯ ಚೇಪಿ…ಪೇ… ನ ಸಮ್ಪಚಾಲೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನೇಮಸ್ಸ ಸುನಿಖಾತತ್ತಾ ಇನ್ದಖೀಲಸ್ಸ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೇ ಚ ಖೋ ಕೇಚಿ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ…ಪೇ… ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ತೇ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮಣಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ ಮುಖಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಿ ‘ಅಯಂ ನೂನ ಭವಂ ಜಾನಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಸುದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೧೦೯).

ಏವಂ ಭಗವಾ ಬಹುಜನಪಚ್ಚಕ್ಖಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಸಙ್ಘರತನಸ್ಸ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೨. ಏವಂ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಗುಣೇನ ಸಙ್ಘಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇ ತೇ ತಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಏಕಬೀಜೀ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಸೋ ಏಕಂಯೇವ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಏಕಬೀಜೀ. ತಥಾ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಕುಲಾನಿ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ. ತಥಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೩೧-೩೩).

ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಸ್ಸ ಗುಣೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಯೇ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಏತಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ವಿಭಾವಯನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೇನ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಕಾಸಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ. ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಪಞ್ಞತಾಯ ಸದೇವಕಸ್ಸಪಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಪಞ್ಞೇನ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸುದೇಸಿತಾನೀತಿ ಸಮಾಸಬ್ಯಾಸಸಾಕಲ್ಯವೇಕಲ್ಯಾದೀಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ದೇಸಿತಾನಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಭುಸಂ ಪಮತ್ತಾತಿ ತೇ ವಿಭಾವಿತಅರಿಯಸಚ್ಚಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇವರಜ್ಜಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಾದಿಪ್ಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಭುಸಂ ಪಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಭವೇ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ತೇಸಂ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತತ್ತಾ ನ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ಆದಿಯನ್ತಿ, ಸತ್ತಮಭವೇ ಏವ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮವಸೇನ ಸಙ್ಘರತನಸ್ಸ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೩. ಏವಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ಅನಾದಿಯನಗುಣೇನ ಸಙ್ಘಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ತ ಭವೇ ಆದಿಯತೋಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಭವಾದಾನೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಗುಣೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಸಹಾವಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಹಾವಾತಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ. ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ನ ತೇ ಭವಂ ಅಟ್ಠಮಮಾದಿಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ. ದಸ್ಸನಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪದಾಯ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಪಾತುಭಾವೋ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪದಾ, ತಾಯ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪದಾಯ ಸಹ ಏವ. ತಯಸ್ಸು ಧಮ್ಮಾ ಜಹಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸುಇತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ. ‘‘ಇದಂಸು ಮೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಮಹಾವಿಕಟಭೋಜನಸ್ಮಿಂ ಹೋತೀ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೬) ವಿಯ. ಯತೋ ಸಹಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪದಾಯ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಜಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ ಪಹೀನಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಜಹಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಿತಞ್ಚ, ಸೀಲಬ್ಬತಂ ವಾಪಿ ಯದತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸತಿ ಕಾಯೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯೇ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ, ಸತೀ ವಾ ತತ್ಥ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠೀತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ, ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಕಾಯೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿಯೇವ ವಾ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠೀತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ, ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಕಾಯೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ರೂಪಾದಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸಾ ಚ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಪಹೀನಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಸಾ ಹಿ ನೇಸಂ ಮೂಲಂ. ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧಿವೂಪಸಮನತೋ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಚಿಕಿಚ್ಛಿತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಪಞ್ಞಾಚಿಕಿಚ್ಛಿತಂ ಇತೋ ವಿಗತಂ, ತತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾಚಿಕಿಚ್ಛಿತಾ ಇದಂ ವಿಗತನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಿತಂ, ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೦೦೮; ವಿಭ. ೯೧೫) ನಯೇನ ವುತ್ತಾಯ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾಯ ವಿಮತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಸ್ಸಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬವಿಚಿಕಿಚ್ಛಿತಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಮೂಲಂ. ‘‘ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ ವತೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೨೨೨; ವಿಭ. ೯೩೮) ಆಗತಂ ಗೋಸೀಲಕುಕ್ಕುರಸೀಲಾದಿಕಂ ಸೀಲಂ ಗೋವತಕುಕ್ಕುರವತಾದಿಕಞ್ಚ ವತಂ ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಗ್ಗಿಯಮುಣ್ಡಿಕಾದಿ ಅಮರತಪಂ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಮೂಲಂ. ತೇನ ಸಬ್ಬಾವಸಾನೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ. ದುಕ್ಖದಸ್ಸನಸಮ್ಪದಾಯ ಚೇತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ, ಸಮುದಯದಸ್ಸನಸಮ್ಪದಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಿತಂ, ಮಗ್ಗದಸ್ಸನನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಸಮ್ಪದಾಯ ಸೀಲಬ್ಬತಂ ಪಹೀಯತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ.

೨೩೪. ಏವಮಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟೇ ಸತಿ ಯೇನ ವಿಪಾಕವಟ್ಟೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಪ್ಪಹಾನಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಹಾನಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಚತೂಹಪಾಯೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ ನಾಮ ನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಪೇತ್ತಿವಿಸಯಅಸುರಕಾಯಾ, ತೇಹಿ ಏಸ ಸತ್ತ ಭವೇ ಉಪಾದಿಯನ್ತೋಪಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಂ ಇಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಛಚ್ಚಾಭಿಠಾನಾನಿ ಅಭಬ್ಬ ಕಾತು’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅಭಿಠಾನಾನೀತಿ ಓಳಾರಿಕಟ್ಠಾನಾನಿ, ತಾನಿ ಏಸ ಛ ಅಭಬ್ಬೋ ಕಾತುಂ. ತಾನಿ ಚ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೭೧; ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೮; ವಿಭ. ೮೦೯) ನಯೇನ ಏಕಕನಿಪಾತೇ ವುತ್ತಾನಿ ಮಾತುಘಾತಪಿತುಘಾತಅರಹನ್ತಘಾತಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಸಙ್ಘಭೇದಅಞ್ಞಸತ್ಥಾರುದ್ದೇಸಕಮ್ಮಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಾ ನ ವೋರೋಪೇತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಸ್ಸ ವಿಗರಹಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಹಿ ಅದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಏವಂಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾನಿ ಅಭಿಠಾನಾನಿಪಿ ಕರೋತಿ, ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಅಭಬ್ಬೋ ತಾನಿ ಕಾತುನ್ತಿ. ಅಭಬ್ಬಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಅಕರಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಭವನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ಏಸ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಸಾವಕಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋಪಿ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ಏತಾನಿ ವಾ ಛ, ಪಕತಿಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ವಾ ಪಞ್ಚ ವೇರಾನಿ ಅಞ್ಞಸತ್ಥಾರುದ್ದೇಸೇನ ಸಹ ಛ ಠಾನಾನಿ ನ ಕರೋತಿ, ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಏಕಚ್ಚೇ ‘‘ಛಛಾಭಿಠಾನಾನೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಮತಮಚ್ಛಗ್ಗಾಹಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅರಿಯಸಾವಕಗಾಮದಾರಕಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಸತ್ತ ಭವೇ ಆದಿಯತೋಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಭವಾದಾನೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಗುಣವಸೇನ ಸಙ್ಘರತನಸ್ಸ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೫. ಏವಂ ಸತ್ತ ಭವೇ ಆದಿಯತೋಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಭವಾದಾನೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಗುಣವಸೇನ ಸಙ್ಘಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನೋ ಛ ಅಭಿಠಾನಾನಿ ಅಭಬ್ಬೋ ಕಾತುಂ, ಕಿಂ ಪನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಪಾಪಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಯಪಿ ಅಭಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪಮಾದವಿಹಾರಿನೋಪಿ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕತಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಭಾವಗುಣೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಪಾಪಕ’’ನ್ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೋ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೇನ ಪಮಾದವಿಹಾರಂ ಆಗಮ್ಮ ಯಂ ತಂ ಭಗವತಾ ಲೋಕವಜ್ಜಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾನತಿಕ್ಕಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಮಯಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಂ ಮಮ ಸಾವಕಾ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೮೫; ಅ. ನಿ. ೮.೧೯; ಉದಾ. ೪೫), ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಕುಟಿಕಾರಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿಂ ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತಂ ಬುದ್ಧಪಟಿಕುಟ್ಠಂ ಕಾಯೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಪದಸೋಧಮ್ಮಉತ್ತರಿಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಫರುಸವಚನಾದಿಂ ವಾ ವಾಚಾಯ, ಉದ ಚೇತಸಾ ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಭದೋಸುಪ್ಪಾದನಜಾತರೂಪಾದಿಸಾದಿಯನಂ ಚೀವರಾದಿಪರಿಭೋಗೇಸು ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿಂ ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಅಭಬ್ಬೋ ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛದಾಯ, ನ ಸೋ ತಂ ‘‘ಇದಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಮಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಪನ ಸತ್ಥರಿ ವಾ ವಿಞ್ಞೂಸು ವಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಆವಿ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಕರೋತಿ, ‘‘ನ ಪುನ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ ವಾ ಸಂವರತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಭಬ್ಬತಾ ದಿಟ್ಠಪದಸ್ಸ ವುತ್ತಾ, ಏವರೂಪಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದಾಯ ದಿಟ್ಠನಿಬ್ಬಾನಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಭಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಥಂ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಹರೋ ಕುಮಾರೋ ಮನ್ದೋ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ ಹತ್ಥೇನ ವಾ ಪಾದೇನ ವಾ ಅಙ್ಗಾರಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಪಟಿಸಂಹರತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಘಮ್ಮತಾ ಏಸಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಥಾರೂಪಿಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾರೂಪಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಥ ಖೋ ನಂ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಸತ್ಥರಿ ವಾ ವಿಞ್ಞೂಸು ವಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ದೇಸೇತಿ ವಿವರತಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ, ದೇಸೇತ್ವಾ ವಿವರಿತ್ವಾ ಉತ್ತಾನೀಕತ್ವಾ ಆಯತಿಂ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೯೬).

ಏವಂ ಭಗವಾ ಪಮಾದವಿಹಾರಿನೋಪಿ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕತಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಭಾವಗುಣೇನ ಸಙ್ಘರತನಸ್ಸ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೬. ಏವಂ ಸಙ್ಘಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ತೇನ ತೇನ ಗುಣಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಙ್ಘಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಯಂ ಭಗವತಾ ರತನತ್ತಯಗುಣಂ ದೀಪೇನ್ತೇನ ಇಧ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಅಞ್ಞತ್ರ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ, ತಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುನ ಬುದ್ಧಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ ಯಥ ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೇ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆಸನ್ನಸನ್ನಿವೇಸವವತ್ಥಿತಾನಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ಸಮೂಹೋ ವನಂ, ಮೂಲಸಾರಫೇಗ್ಗುತಚಸಾಖಾಪಲಾಸೇಹಿ ಪವುಡ್ಢೋ ಗುಮ್ಬೋ ಪಗುಮ್ಬೋ, ವನೇ ಪಗುಮ್ಬೋ ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೋ, ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಮ್ಪಿ ಹಿ ವತ್ತುಂ ಲಬ್ಭತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇ, ಅತ್ಥಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇ, ಸುಖೇ ದುಕ್ಖೇ ಜೀವೇ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮವಚನಂ. ಫುಸ್ಸಿತಾನಿ ಅಗ್ಗಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೋ, ಸಬ್ಬಸಾಖಾಪಸಾಖಾಸು ಸಞ್ಜಾತಪುಪ್ಫೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ‘‘ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಗಿಮ್ಹಾನ ಮಾಸೇ ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಗಿಮ್ಹೇತಿ ಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಗಿಮ್ಹಮಾಸಾ, ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮಾಸೇ. ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಮಾಸೇ ಇತಿ ಚೇ? ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಗಿಮ್ಹೇ, ಚಿತ್ರಮಾಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಪಠಮಗಿಮ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬಾಲವಸನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತತೋ ಪರಂ ಪದತ್ಥತೋ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಪಠಮಗಿಮ್ಹನಾಮಕೇ ಬಾಲವಸನ್ತೇ ನಾನಾವಿಧರುಕ್ಖಗಹನೇ ವನೇ ಸುಪುಪ್ಫಿತಗ್ಗಸಾಖೋ ತರುಣರುಕ್ಖಗಚ್ಛಪರಿಯಾಯನಾಮೋ ಪಗುಮ್ಬೋ ಅತಿವಿಯ ಸಸ್ಸಿರಿಕೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವಂ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾದೀಹಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಪುಪ್ಫೇಹಿ ಅತಿವಿಯ ಸಸ್ಸಿರಿಕತ್ತಾ ತಥೂಪಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಮಗ್ಗದೀಪನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮವರಂ ನೇವ ಲಾಭಹೇತು ನ ಸಕ್ಕಾರಾದಿಹೇತು, ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಾಹಿತಹದಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಪರಮಂಹಿತಾಯ ಅದೇಸಯೀತಿ. ಪರಮಂಹಿತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಅನುನಾಸಿಕೋ, ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ‘‘ಪರಮಹಿತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಅದೇಸಯೀ’’ತಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಸುಪುಪ್ಫಿತಗ್ಗವನಪ್ಪಗುಮ್ಬಸದಿಸಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬುದ್ಧಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಇದಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಬುದ್ಧೇ ರತನಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೭. ಏವಂ ಭಗವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇನ ಬುದ್ಧಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇನ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ವರೋ ವರಞ್ಞೂ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವರೋತಿ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತೋ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಯಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಾ ಅಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ, ವರಗುಣಯೋಗತೋ ವಾ ವರೋ, ಉತ್ತಮೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವರಞ್ಞೂತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಞೂ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ವರಂ, ತಞ್ಚೇಸ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಸಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ವರದೋತಿ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಭದ್ದವಗ್ಗಿಯಜಟಿಲಾದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯವಾಸನಾಭಾಗಿಯವರಧಮ್ಮದಾಯೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವರಾಹರೋತಿ ವರಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಹಟತ್ತಾ ವರಾಹರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ದೀಪಙ್ಕರತೋ ಪಭುತಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋ ಪುಬ್ಬಕೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಹಿ ಅನುಯಾತಂ ಪುರಾಣಂ ಮಗ್ಗವರಂ ಆಹರಿ, ತೇನ ವರಾಹರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಪಿಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪಟಿಲಾಭೇನ ವರೋ, ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ವರಞ್ಞೂ, ಸತ್ತಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖದಾನೇನ ವರದೋ, ಉತ್ತಮಪಟಿಪದಾಹರಣೇನ ವರಾಹರೋ, ಏತೇಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣೇಹಿ ಅಧಿಕಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರೋ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ವರೋ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ, ವರಞ್ಞೂ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ, ವರದೋ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ, ವರಾಹರೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಪೂರಣೇನ, ವರಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಮಾಹರೀತಿ. ತಥಾ ವರೋ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೇನ, ವರಞ್ಞೂ ಪಞ್ಞುಸ್ಸಯೇನ, ವರದೋ ಬುದ್ಧಭಾವತ್ಥಿಕಾನಂ ತದುಪಾಯಸಮ್ಪದಾನೇನ, ವರಾಹರೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಭಾವತ್ಥಿಕಾನಂ ತದುಪಾಯಾಹರಣೇನ, ಅನುತ್ತರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಸದಿಸತಾಯ, ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಆಚರಿಯಭಾವೇನ, ಧಮ್ಮವರಂ ಅದೇಸಯಿ ಸಾವಕಭಾವತ್ಥಿಕಾನಂ ತದತ್ಥಾಯ ಸ್ವಾಖಾತತಾದಿಗುಣಯುತ್ತಸ್ಸ ವರಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸನತೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ನವವಿಧೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇನ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬುದ್ಧಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇವಲಂ ಪನ ಯಂ ವರಂ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಏಸ ಅಞ್ಞಾಸಿ, ಯಞ್ಚ ಅದಾಸಿ, ಯಞ್ಚ ಆಹರಿ, ಯಞ್ಚ ಅದೇಸಯಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧೇ ರತನಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

೨೩೮. ಏವಂ ಭಗವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಬುದ್ಧಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇ ತಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಅಸ್ಸೋಸುಂ ಸುತಾನುಸಾರೇನ ಚ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನವಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಗಮಿಂಸು, ತೇಸಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುನ ಸಙ್ಘಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ ‘‘ಖೀಣಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಖೀಣನ್ತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಂ. ಪುರಾಣನ್ತಿ ಪುರಾತನಂ. ನವನ್ತಿ ಸಮ್ಪತಿ ವತ್ತಮಾನಂ. ನತ್ಥಿಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಾತುಭಾವಂ. ವಿರತ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ವಿಗತರಾಗಚಿತ್ತಾ. ಆಯತಿಕೇ ಭವಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ಪುನಬ್ಭವೇ. ತೇತಿ ಯೇಸಂ ಖೀಣಂ ಪುರಾಣಂ ನವಂ ನತ್ಥಿಸಮ್ಭವಂ, ಯೇ ಚ ಆಯತಿಕೇ ಭವಸ್ಮಿಂ ವಿರತ್ತಚಿತ್ತಾ, ತೇ ಖೀಣಾಸವಾ ಭಿಕ್ಖೂ. ಖೀಣಬೀಜಾತಿ ಉಚ್ಛಿನ್ನಬೀಜಾ. ಅವಿರೂಳ್ಹಿಛನ್ದಾತಿ ವಿರೂಳ್ಹಿಛನ್ದವಿರಹಿತಾ. ನಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ವಿಜ್ಝಾಯನ್ತಿ. ಧೀರಾತಿ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನಾ. ಯಥಾಯಂ ಪದೀಪೋತಿ ಅಯಂ ಪದೀಪೋ ವಿಯ.

ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಂ ತಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪಿ ಪುರಾಣಂ ಅತೀತಕಾಲಿಕಂ ಕಮ್ಮಂ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಹರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ಅಖೀಣಂಯೇವ ಹೋತಿ, ತಂ ಪುರಾಣಂ ಕಮ್ಮಂ ಯೇಸಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹಸ್ಸ ಸೋಸಿತತ್ತಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢಬೀಜಮಿವ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕದಾನಾಸಮತ್ಥತಾಯ ಖೀಣಂ. ಯಞ್ಚ ನೇಸಂ ಬುದ್ಧಪೂಜಾದಿವಸೇನ ಇದಾನಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ನವನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಞ್ಚ ತಣ್ಹಾಪಹಾನೇನೇವ ಛಿನ್ನಮೂಲಪಾದಪಪುಪ್ಫಮಿವ ಆಯತಿಂ ಫಲದಾನಾಸಮತ್ಥತಾಯ ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿಸಮ್ಭವಂ, ಯೇ ಚ ತಣ್ಹಾಪಹಾನೇನೇವ ಆಯತಿಕೇ ಭವಸ್ಮಿಂ ವಿರತ್ತಚಿತ್ತಾ, ತೇ ಖೀಣಾಸವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಖೇತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಬೀಜ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೭) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯೇನೇವ ಖೀಣತ್ತಾ ಖೀಣಬೀಜಾ. ಯೋಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪುನಬ್ಭವಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿರೂಳ್ಹಿಯಾ ಛನ್ದೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನೇನೇವ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಚುತಿಕಾಲೇ ಅಸಮ್ಭವೇನ ಅವಿರೂಳ್ಹಿಛನ್ದಾ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಧೀರಾ ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇನ ಯಥಾಯಂ ಪದೀಪೋ ನಿಬ್ಬುತೋ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬನ್ತಿ, ಪುನ ‘‘ರೂಪಿನೋ ವಾ ಅರೂಪಿನೋ ವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಂ ಅಚ್ಚೇನ್ತೀತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ ನಗರದೇವತಾನಂ ಪೂಜನತ್ಥಾಯ ಜಾಲಿತೇಸು ಪದೀಪೇಸು ಏಕೋ ಪದೀಪೋ ವಿಜ್ಝಾಯಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಯಥಾಯಂ ಪದೀಪೋ’’ತಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಯೇ ತಂ ಪುರಿಮಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ವುತ್ತಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಅಸ್ಸೋಸುಂ, ಸುತಾನುಸಾರೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನವಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಗಮಿಂಸು, ತೇಸಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಗುಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಙ್ಘಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜನ್ತೋ ದೇಸನಂ ಸಮಾಪೇಸಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಇದಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಖೀಣಾಸವಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಘೇ ರತನಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಆಣಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ.

ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ಸೋತ್ಥಿ ಅಹೋಸಿ, ಸಬ್ಬೂಪದ್ದವಾ ವೂಪಸಮಿಂಸು ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ.

೨೩೯-೨೪೧. ಅಥ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ‘‘ಭಗವತಾ ರತನತ್ತಯಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಚ್ಚವಚನಂ ಪಯುಞ್ಜಮಾನೇನ ನಾಗರಸ್ಸ ಸೋತ್ಥಿ ಕತಾ, ಮಯಾಪಿ ನಾಗರಸ್ಸ ಸೋತ್ಥಿತ್ಥಂ ರತನತ್ತಯಗುಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅವಸಾನೇ ಗಾಥಾತ್ತಯಂ ಅಭಾಸಿ ‘‘ಯಾನೀಧ ಭೂತಾನೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ಯಥಾ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪನ್ನೇಹಿ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಆಗತತೋ, ಯಥಾ ಚ ಏತೇಹಿ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಗತತೋ, ಯಥಾ ವಾ ಏತೇಹಿ ಆಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಆಜಾನನತೋ, ಯಥಾ ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಜಾನನತೋ, ಯಞ್ಚ ತಥೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಗದನತೋ ಚ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸೋ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧಾದಿನಾ ಬಹಿನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಉಪಕರಣೇನ, ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತಾದಿನಾ ಚ ಅತ್ತನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅತಿವಿಯ ಪೂಜಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಸಬ್ಬದೇವಪರಿಸಂ ಅತ್ತನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ, ಬುದ್ಧಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ ಯಥಾ ಯುಗನನ್ಧ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೇನ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋಪಿ ಯಥಾ ಗತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖವಿಘಾತಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ತಥಾ ಅವಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಙ್ಘೋಪಿ ಯಥಾ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ, ತಥಾ ಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅವಸೇಸಗಾಥಾದ್ವಯೇಪಿ ತಥಾಗತಂ ಧಮ್ಮಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತು, ತಥಾಗತಂ ಸಙ್ಘಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ.

ಏವಂ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಇಮಂ ಗಾಥಾತ್ತಯಂ ಭಾಸಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಪುರಮೇವ ಗತೋ ಸದ್ಧಿಂ ದೇವಪರಿಸಾಯ. ಭಗವಾ ಪನ ತದೇವ ರತನಸುತ್ತಂ ದುತಿಯದಿವಸೇಪಿ ದೇಸೇಸಿ, ಪುನ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಯಾವ ಸತ್ತಮಂ ದಿವಸಂ ದೇಸೇಸಿ, ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ತಥೇವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ಭಗವಾ ಅಡ್ಢಮಾಸಮೇವ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರಿತ್ವಾ ರಾಜೂನಂ ‘‘ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಪಟಿವೇದೇಸಿ. ತತೋ ರಾಜಾನೋ ದಿಗುಣೇನ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಪುನ ತೀಹಿ ದಿವಸೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಗಙ್ಗಾತೀರಂ ನಯಿಂಸು. ಗಙ್ಗಾಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಗರಾಜಾನೋ ಚಿನ್ತೇಸುಂ – ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಮಯಂ ಕಿಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಮಯಾ ನಾವಾಯೋ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಮಯೇ ಏವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಪದುಮಸಞ್ಛನ್ನಂ ಉದಕಂ ಕರಿತ್ವಾ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಗತಾ. ಭಗವಾ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ರತನನಾವಮಾರೂಳ್ಹೋ ಪಞ್ಚ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಸಕಂ ಸಕಂ ನಾವಂ. ನಾಗರಾಜಾನೋ ಭಗವನ್ತಂ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ನಾಗಭವನಂ ಪವೇಸೇಸುಂ. ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ನಾಗಪರಿಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ದುತಿಯದಿವಸೇ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯೇಹಿ ಮಹಾದಾನಂ ಅದಂಸು. ಭಗವಾ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ ನಾಗಭವನಾ ನಿಕ್ಖಮಿ.

ಭೂಮಟ್ಠಾ ದೇವಾ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ನಾಗಾ ಚ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಮಯಂ ಕಿಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ವನಗುಮ್ಬರುಕ್ಖಪಬ್ಬತಾದೀಸು ಛತ್ತಾತಿಛತ್ತಾನಿ ಉಕ್ಖಿಪಿಂಸು. ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಬ್ರಹ್ಮಭವನಂ, ತಾವ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರವಿಸೇಸೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋಪಿ ಲಿಚ್ಛವೀಹಿ ಆಗತಕಾಲೇ ಕತಸಕ್ಕಾರತೋ ದಿಗುಣಮಕಾಸಿ, ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಞ್ಚಹಿ ದಿವಸೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ರಾಜಗಹಂ ಆನೇಸಿ.

ರಾಜಗಹಮನುಪ್ಪತ್ತೇ ಭಗವತಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಯಮನ್ತರಕಥಾ ಉದಪಾದಿ – ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಆನುಭಾವೋ, ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗಙ್ಗಾಯ ಓರತೋ ಚ ಪಾರತೋ ಚ ಅಟ್ಠಯೋಜನೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ನಿನ್ನಞ್ಚ ಥಲಞ್ಚ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ವಾಲುಕಾಯ ಓಕಿರಿತ್ವಾ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನೋ, ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಉದಕಂ ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ಪದುಮೇಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನಂ, ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಭವನಾ ಛತ್ತಾತಿಛತ್ತಾನಿ ಉಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ. ಭಗವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಙ್ಖಣಾನುರೂಪೇನ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸೀದಿ. ನಿಸಜ್ಜ ಖೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಕಾಯ ನುತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏತರಹಿ ಕಥಾಯ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ? ಭಿಕ್ಖೂ ಸಬ್ಬಂ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಭಗವಾ ಏತದವೋಚ – ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಪೂಜಾವಿಸೇಸೋ ಮಯ್ಹಂ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ನ ನಾಗದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನುಭಾವೇನ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಪರಿಚ್ಚಾಗಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹಂಸು – ‘‘ನ ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ, ತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಜಾನಾಮ, ಸಾಧು ನೋ ಭಗವಾ ತಥಾ ಕಥೇತು, ಯಥಾ ಮಯಂ ತಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ.

ಭಗವಾ ಆಹ – ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಕ್ಕಸಿಲಾಯಂ ಸಙ್ಖೋ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸುಸೀಮೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕೋ ವಯೇನ, ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಪಿತರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತಂ ಪಿತಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ತಾತ ಸುಸೀಮಾ’’ತಿ? ಸೋ ಆಹ – ‘‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ತಾತ, ಬಾರಾಣಸಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹೇತು’’ನ್ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ, ತಾತ ಸುಸೀಮ, ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಮಮ ಸಹಾಯಕೋ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ಕಹಾಪಣಸಹಸ್ಸಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪಚಾರಯುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಆಚರಿಯಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿವೇದೇಸಿ. ಆಚರಿಯೋ ‘‘ಮಮ ಸಹಾಯಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಮಾಣವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಾಹುನೇಯ್ಯಮಕಾಸಿ. ಸೋ ಅದ್ಧಾನಕಿಲಮಥಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾ ತಂ ಕಹಾಪಣಸಹಸ್ಸಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಓಕಾಸಂ ಯಾಚಿ. ಆಚರಿಯೋ ಓಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇಸಿ.

ಸೋ ಲಹುಞ್ಚ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಬಹುಞ್ಚ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಗಹಿತಗಹಿತಞ್ಚ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಮಿವ ಸೀಹತೇಲಂ ಅವಿನಸ್ಸಮಾನಂ ಧಾರೇನ್ತೋ ದ್ವಾದಸವಸ್ಸಿಕಂ ಸಿಪ್ಪಂ ಕತಿಪಯಮಾಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾಪೇಸಿ. ಸೋ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆದಿಮಜ್ಝಂಯೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಅಥ ಆಚರಿಯಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಸಿಪ್ಪಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಮೇವ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಆಚರಿಯೋ ಆಹ – ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ, ತಾತ, ಏವಮೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಥ ಕೋ, ಆಚರಿಯ, ಇಮಸ್ಸ ಸಿಪ್ಪಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ? ‘‘ಇಸಿಪತನೇ, ತಾತ, ಇಸಯೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಜಾನೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಆಚರಿಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಪುಚ್ಛ, ತಾತ, ಯಥಾಸುಖ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಇಸಿಪತನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮಾವುಸೋ, ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಮಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ, ಹಾವುಸೋ, ಪಬ್ಬಜಾಹಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಸಿಕ್ಖಿತು’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ, ಪಬ್ಬಾಜೇಥ ವಾ ಮಂ, ಯಂ ವಾ ಇಚ್ಛಥ, ತಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಜಾನಾಪೇಥಾ’’ತಿ. ತೇ ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ‘‘ಏವಂ ತೇ ನಿವಾಸೇತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಪಾರುಪಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇಸುಂ. ಸೋ ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ನ ಚಿರೇನೇವ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ. ಸಕಲಬಾರಾಣಸಿಯಂ ‘‘ಸುಸೀಮಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮ್ಪನ್ನಪರಿವಾರೋ. ಸೋ ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ನ ಚಿರೇನೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ. ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಮಹಾಜನಕಾಯೋ ಚ ಸರೀರಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಧಾತುತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರದ್ವಾರೇ ಥೂಪಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸುಂ.

ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಪುತ್ತೋ ಮೇ ಚಿರಗತೋ, ನ ಚಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಪುತ್ತಂ ದಟ್ಠುಕಾಮೋ ತಕ್ಕಸಿಲಾಯ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪತ್ವಾ ಮಹಾಜನಕಾಯಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಬಹೂಸು ಏಕೋಪಿ ಮೇ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಸುಸೀಮೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ ಇಧ ಆಗತೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಪಿ ನು ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ? ತೇ ‘‘ಆಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಜಾನಾಮ, ಅಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಥೂಪೋ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಸೋ ಭೂಮಿಂ ಹತ್ಥೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ, ರೋದಿತ್ವಾ ಚ ಪರಿದೇವಿತ್ವಾ ಚ ತಂ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಿಣಾನಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಸಾಟಕೇನ ವಾಲುಕಂ ಆನೇತ್ವಾ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ ಆಕಿರಿತ್ವಾ, ಕಮಣ್ಡಲುತೋ ಉದಕೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಭೂಮಿಂ ಪರಿಪ್ಫೋಸಿತ್ವಾ ವನಪುಪ್ಫೇಹಿ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ಉತ್ತರಸಾಟಕೇನ ಪಟಾಕಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಥೂಪಸ್ಸ ಉಪರಿ ಅತ್ತನೋ ಛತ್ತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮೀತಿ.

ಏವಂ ಅತೀತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ಜಾತಕಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಅನುಸನ್ಧೇನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇಸಿ – ‘‘ಸಿಯಾ ಖೋ ಪನ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏವಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋ ನೂನ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಸಙ್ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ, ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಹಂ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಸಙ್ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಹೋಸಿಂ, ಮಯಾ ಸುಸೀಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ ತಿಣಾನಿ ಉದ್ಧಟಾನಿ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಅಟ್ಠಯೋಜನಮಗ್ಗಂ ವಿಗತಖಾಣುಕಣ್ಟಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಂ ಸುದ್ಧಮಕಂಸು, ಮಯಾ ತತ್ಥ ವಾಲುಕಾ ಓಕಿಣ್ಣಾ, ತಸ್ಸ ಮೇ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಅಟ್ಠಯೋಜನಮಗ್ಗೇ ವಾಲುಕಂ ಓಕಿರಿಂಸು. ಮಯಾ ತತ್ಥ ವನಕುಸುಮೇಹಿ ಪೂಜಾ ಕತಾ, ತಸ್ಸ ಮೇ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ನವಯೋಜನಮಗ್ಗೇ ಥಲೇ ಚ ಉದಕೇ ಚ ನಾನಾಪುಪ್ಫೇಹಿ ಪುಪ್ಫಸನ್ಥರಂ ಅಕಂಸು. ಮಯಾ ತತ್ಥ ಕಮಣ್ಡಲುದಕೇನ ಭೂಮಿ ಪರಿಪ್ಫೋಸಿತಾ, ತಸ್ಸ ಮೇ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಪೋಕ್ಖರವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಿ. ಮಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಚೇತಿಯೇ ಪಟಾಕಾ ಆರೋಪಿತಾ, ಛತ್ತಞ್ಚ ಬದ್ಧಂ, ತಸ್ಸ ಮೇ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಭವನಾ ಪಟಾಕಾ ಚ ಆರೋಪಿತಾ, ಛತ್ತಾತಿಛತ್ತಾನಿ ಚ ಉಸ್ಸಿತಾನಿ. ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಪೂಜಾವಿಸೇಸೋ ನೇವ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ನ ನಾಗದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನುಭಾವೇನ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಪರಿಚ್ಚಾಗಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಕಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ –

‘‘ಮತ್ತಾಸುಖಪರಿಚ್ಚಾಗಾ, ಪಸ್ಸೇ ಚೇ ವಿಪುಲಂ ಸುಖಂ;

ಚಜೇ ಮತ್ತಾಸುಖಂ ಧೀರೋ, ಸಮ್ಪಸ್ಸಂ ವಿಪುಲಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೯೦);

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ರತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.