೬. ಪರಾಭವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಪರಾಭವಸುತ್ತಂ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಂ ಕಿರ ಸುತ್ವಾ ದೇವಾನಂ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಭಗವತಾ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತೇ ಸತ್ತಾನಂ ವುಡ್ಢಿಞ್ಚ ಸೋತ್ಥಿಞ್ಚ ಕಥಯಮಾನೇನ ಏಕಂಸೇನ ಭವೋ ಏವ ಕಥಿತೋ, ನೋ ಪರಾಭವೋ. ಹನ್ದ ದಾನಿ ಯೇನ ಸತ್ತಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ, ತಂ ನೇಸಂ ಪರಾಭವಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ. ಅಥ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಂ ಕಥಿತದಿವಸತೋ ದುತಿಯದಿವಸೇ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ದೇವತಾಯೋ ಪರಾಭವಸುತ್ತಂ ಸೋತುಕಾಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಚಕ್ಕವಾಳೇ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಏಕವಾಲಗ್ಗಕೋಟಿಓಕಾಸಮತ್ತೇ ದಸಪಿ ವೀಸಮ್ಪಿ ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಸಟ್ಠಿಪಿ ಸತ್ತತಿಪಿ ಅಸೀತಿಪಿ ಸುಖುಮತ್ತಭಾವೇ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬದೇವಮಾರಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಸಿರಿಯಾ ಚ ತೇಜೇನ ಚ ಅಧಿಗಯ್ಹ ವಿರೋಚಮಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು. ತತೋ ಸಕ್ಕೇನ ದೇವಾನಮಿನ್ದೇನ ಆಣತ್ತೋ ಅಞ್ಞತರೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಾಭವಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪರಾಭವನ್ತಂ ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕನ್ತರಿಕಾ ಗಾಥಾ ದೇವಪುತ್ತೇನ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಸುವಿಜಾನೋ ಭವಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕನ್ತರಿಕಾ ಏವ ಅವಸಾನಗಾಥಾ ಚ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ, ತದೇತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಪರಾಭವಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವಕ್ಖಾಮ.

೯೧. ಪರಾಭವನ್ತಂ ಪುರಿಸನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಪರಾಭವನ್ತನ್ತಿ ಪರಿಹಾಯನ್ತಂ ವಿನಸ್ಸನ್ತಂ. ಪುರಿಸನ್ತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ಜನ್ತುಂ. ಮಯಂ ಪುಚ್ಛಾಮಗೋತಮಾತಿ ಸೇಸದೇವೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಓಕಾಸಂ ಕಾರೇನ್ತೋ ಸೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ಗೋತ್ತೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಆಲಪತಿ. ಭವನ್ತಂ ಪುಟ್ಠುಮಾಗಮ್ಮಾತಿ ಮಯಞ್ಹಿ ಭವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ತತೋ ತತೋ ಚಕ್ಕವಾಳಾ ಆಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಆದರಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಿಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖನ್ತಿ ಏವಂ ಆಗತಾನಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬ್ರೂಹಿ ಪರಾಭವತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಿಂ ಮುಖಂ, ಕಿಂ ದ್ವಾರಂ, ಕಾ ಯೋನಿ, ಕಿಂ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಮಯಂ ಪರಾಭವನ್ತಂ ಪುರಿಸಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ‘‘ಪರಾಭವನ್ತಂ ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪರಾಭವತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪರಾಭವಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಪರಾಭವಕಾರಣೇ ಹಿ ಞಾತೇ ತೇನ ಕಾರಣಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪರಾಭವಪುರಿಸೋ ಜಾನಿತುನ್ತಿ.

೯೨. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪರಾಭವಮುಖಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸುವಿಜಾನೋ ಭವ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯ್ವಾಯಂ ಭವಂ ವಡ್ಢನ್ತೋ ಅಪರಿಹಾಯನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ, ಸೋ ಸುವಿಜಾನೋ ಹೋತಿ, ಸುಖೇನ ಅಕಸಿರೇನ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಜಾನಿತುಂ. ಯೋಪಾಯಂ ಪರಾಭವತೀತಿ ಪರಾಭವೋ, ಪರಿಹಾಯತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇ ಪರಾಭವತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮುಖಂ ಮಂ ಪುಚ್ಛಥ, ಸೋಪಿ ಸುವಿಜಾನೋ. ಕಥಂ? ಅಯಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಕಾಮೋ ಭವಂ ಹೋತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮಂ ಕಾಮೇತಿ, ಪಿಹೇತಿ, ಪತ್ಥೇತಿ, ಸುಣಾತಿ, ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುತ್ವಾ ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ಸುವಿಜಾನೋ ಹೋತಿ. ಇತರೋಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸೀ ಪರಾಭವೋ, ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸ್ಸತಿ, ನ ಕಾಮೇತಿ, ನ ಪಿಹೇತಿ, ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ನ ಸುಣಾತಿ, ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಂ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುತ್ವಾ ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ಸುವಿಜಾನೋ ಹೋತೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಭಗವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಕಾಮತಂ ಭವತೋ ಮುಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸಿತಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೯೩. ಅಥ ಸಾ ದೇವತಾ ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದಮಾನಾ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ಹೇತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇತಿ ಹಿ ಯಥಾ ವುತ್ತೋ ಭಗವತಾ, ತಥೇವ ಏತಂ ವಿಜಾನಾಮ, ಗಣ್ಹಾಮ, ಧಾರೇಮ, ಪಠಮೋ ಸೋ ಪರಾಭವೋ ಸೋ ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸಿತಾಲಕ್ಖಣೋ ಪಠಮೋ ಪರಾಭವೋ. ಯಾನಿ ಮಯಂ ಪರಾಭವಮುಖಾನಿ ವಿಜಾನಿತುಂ ಆಗತಮ್ಹಾ, ತೇಸು ಇದಂ ತಾವ ಏಕಂ ಪರಾಭವಮುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಪರಾಭವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪರಾಭವೋ. ಕೇನ ಚ ಪರಾಭವನ್ತಿ? ಯಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖಂ, ಕಾರಣಂ, ತೇನ. ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತೇನ ಏವ ಹಿ ಏತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪರಾಭವೋತಿ ವಾ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖನ್ತಿ ವಾ ನಾನಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ. ಏವಮೇಕಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖಂ ವಿಜಾನಾಮಾತಿ ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಞಾತುಕಾಮತಾಯಾಹ ‘‘ದುತಿಯಂ ಭಗವಾ ಬ್ರೂಹಿ, ಕಿಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ. ಇತೋ ಪರಞ್ಚ ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೯೪. ಬ್ಯಾಕರಣಪಕ್ಖೇಪಿ ಚ ಯಸ್ಮಾ ತೇ ತೇ ಸತ್ತಾ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪರಾಭವಮುಖೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ನ ಏಕೋಯೇವ ಸಬ್ಬೇಹಿ, ನ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಏಕೇನೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತಾನಿ ತಾನಿ ಪರಾಭವಮುಖಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸನ್ತಸ್ಸ ಪಿಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಏವ ದೇಸನಾಯ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ಪರಾಭವಮುಖಾನಿ ಬ್ಯಾಕಾಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಅಸನ್ತೋ ನಾಮ ಛ ಸತ್ಥಾರೋ, ಯೇ ವಾ ಪನಞ್ಞೇಪಿ ಅವೂಪಸನ್ತೇನ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ತೇ ಅಸನ್ತೋ ಅಸ್ಸಪಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುನಕ್ಖತ್ತಾದೀನಂ ಅಚೇಲಕಕೋರಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ವಿಯ. ಸನ್ತೋ ನಾಮ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾ. ಯೇ ವಾ ಪನಞ್ಞೇಪಿ ವೂಪಸನ್ತೇನ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ತೇ ಸನ್ತೇ ನ ಕುರುತೇ ಪಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ಪಿಯೇ ಇಟ್ಠೇ ಕನ್ತೇ ಮನಾಪೇ ನ ಕುರುತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಹೇತ್ಥ ವಚನಭೇದೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಸನ್ತೇ ನ ಕುರುತೇತಿ ಸನ್ತೇ ನ ಸೇವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಥಾ ‘‘ರಾಜಾನಂ ಸೇವತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ರಾಜಾನಂ ಪಿಯಂ ಕುರುತೇತಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಮನ್ತೇನ್ತಿ. ಪಿಯನ್ತಿ ಪಿಯಮಾನೋ, ತುಸ್ಸಮಾನೋ, ಮೋದಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸತಂ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ, ದಸಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ವಾ. ತಂ ಅಸತಂ ಧಮ್ಮಂ ರೋಚೇತಿ, ಪಿಹೇತಿ, ಪತ್ಥೇತಿ, ಸೇವತಿ. ಏವಮೇತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಅಸನ್ತಪಿಯತಾ, ಸನ್ತಅಪ್ಪಿಯತಾ, ಅಸದ್ಧಮ್ಮರೋಚನಞ್ಚಾತಿ ತಿವಿಧಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖಂ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಾಭವತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನೇವ ಇಧ ನ ಹುರಂ ವುಡ್ಢಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿತ್ಥಾರಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅಸೇವನಾ ಚ ಬಾಲಾನಂ, ಪಣ್ಡಿತಾನಞ್ಚ ಸೇವನಾ’’ತಿ ಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯಂ ವಕ್ಖಾಮ.

೯೬. ನಿದ್ದಾಸೀಲೀ ನಾಮ ಯೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ, ನಿಸೀದನ್ತೋಪಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತೋಪಿ, ಸಯಾನೋಪಿ ನಿದ್ದಾಯತಿಯೇವ. ಸಭಾಸೀಲೀ ನಾಮ ಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಂ, ಭಸ್ಸಾರಾಮತಮನುಯುತ್ತೋ. ಅನುಟ್ಠಾತಾತಿ ವೀರಿಯತೇಜವಿರಹಿತೋ ಉಟ್ಠಾನಸೀಲೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಗಹಟ್ಠೋ ವಾ ಸಮಾನೋ ಗಹಟ್ಠಕಮ್ಮಂ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಕಮ್ಮಂ ಆರಭತಿ. ಅಲಸೋತಿ ಜಾತಿಅಲಸೋ, ಅಚ್ಚನ್ತಾಭಿಭೂತೋ ಥಿನೇನ ಠಿತಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ, ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಏವ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಅಞ್ಞಂ ಇರಿಯಾಪಥಂ ನ ಕಪ್ಪೇತಿ. ಅತೀತೇ ಅರಞ್ಞೇ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಉಟ್ಠಿತೇ ಅಪಲಾಯನಅಲಸಾ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತತೋ ಲಾಮಕಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾಪಿ ಪನ ಅಲಸೋ ಅಲಸೋತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಜೋವ ರಥಸ್ಸ, ಧೂಮೋವ ಅಗ್ಗಿನೋ, ಕೋಧೋ ಪಞ್ಞಾಣಮಸ್ಸಾತಿ ಕೋಧಪಞ್ಞಾಣೋ. ದೋಸಚರಿತೋ ಖಿಪ್ಪಕೋಪೀ ಅರುಕೂಪಮಚಿತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವರೂಪೋ ಹೋತಿ. ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದಾಸೀಲತಾ, ಸಭಾಸೀಲತಾ, ಅನುಟ್ಠಾನತಾ, ಅಲಸತಾ, ಕೋಧಪಞ್ಞಾಣತಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನೇವ ಗಹಟ್ಠೋ ಗಹಟ್ಠವುಡ್ಢಿಂ, ನ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪಬ್ಬಜಿತವುಡ್ಢಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಪರಿಹಾಯತಿಯೇವ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೯೮. ಮಾತಾತಿ ಜನಿಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಿತಾತಿ ಜನಕೋಯೇವ. ಜಿಣ್ಣಕಂ ಸರೀರಸಿಥಿಲತಾಯ. ಗತಯೋಬ್ಬನಂ ಯೋಬ್ಬನಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಆಸೀತಿಕಂ ವಾ ನಾವುತಿಕಂ ವಾ ಸಯಂ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕಾತುಮಸಮತ್ಥಂ. ಪಹು ಸನ್ತೋತಿ ಸಮತ್ಥೋ ಸಮಾನೋ ಸುಖಂ ಜೀವಮಾನೋ. ನ ಭರತೀತಿ ನ ಪೋಸೇತಿ. ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅಭರಣಂ, ಅಪೋಸನಂ, ಅನುಪಟ್ಠಾನಂ ಏಕಂಯೇವ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಯಂ ತಂ –

‘‘ತಾಯ ನಂ ಪಾರಿಚರಿಯಾಯ, ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಪಣ್ಡಿತಾ;

ಇಧೇವ ನಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ಪೇಚ್ಚ ಸಗ್ಗೇ ಪಮೋದತೀ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೧೦೬; ಅ. ನಿ. ೪.೬೩) –

ಮಾತಾಪಿತುಭರಣೇ ಆನಿಸಂಸಂ ವುತ್ತಂ. ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ‘‘ಮಾತಾಪಿತರೋಪಿ ನ ಭರತಿ, ಕಂ ಅಞ್ಞಂ ಭರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಿನ್ದಞ್ಚ ವಜ್ಜನೀಯತಞ್ಚ ದುಗ್ಗತಿಞ್ಚ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೦೦. ಪಾಪಾನಂ ಬಾಹಿತತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ಸಮಿತತ್ತಾ ಸಮಣಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಪ್ಪಭವಮ್ಪಿ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಗತಂ ಸಮಣಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಾಪಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಯಾಚನಕಂ. ಮುಸಾವಾದೇನ ವಞ್ಚೇತೀತಿ ‘‘ವದ, ಭನ್ತೇ, ಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಯಾಚಿತೋ ವಾ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಪ್ಪದಾನೇನ ತಸ್ಸ ತಂ ಆಸಂ ವಿಸಂವಾದೇತಿ. ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀನಂ ಮುಸಾವಾದೇನ ವಞ್ಚನಂ ಏಕಂಯೇವ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಇಧ ನಿನ್ದಂ, ಸಮ್ಪರಾಯೇ ದುಗ್ಗತಿಂ ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಪತ್ತಿಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಸೀಲವಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪಾಪಕೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೪೯; ಅ. ನಿ. ೫.೨೧೩; ಮಹಾವ. ೨೮೫).

ತಥಾ –

‘‘ಚತೂಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವಂ ನಿರಯೇ. ಕತಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ? ಮುಸಾವಾದೀ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೮೨).

ತಥಾ –

‘‘ಇಧ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚೋ ಸಮಣಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವಾರೇತಿ, ‘ವದ, ಭನ್ತೇ, ಪಚ್ಚಯೇನಾ’ತಿ, ಸೋ ಯೇನ ಪವಾರೇತಿ, ತಂ ನ ದೇತಿ. ಸೋ ಚೇ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತಿ. ಸೋ ಯಂ ಯದೇವ ವಣಿಜ್ಜಂ ಪಯೋಜೇತಿ, ಸಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಛೇದಗಾಮಿನೀ. ಇಧ ಪನ ಸಾರಿಪುತ್ತ…ಪೇ… ಸೋ ಯೇನ ಪವಾರೇತಿ, ನ ತಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದೇತಿ. ಸೋ ಚೇ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತಿ. ಸೋ ಯಂ ಯದೇವ ವಣಿಜ್ಜಂ ಪಯೋಜೇತಿ, ಸಾಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೭೯).

ಏವಮಿಮಾನಿ ನಿನ್ದಾದೀನಿ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೦೨. ಪಹೂತವಿತ್ತೋತಿ ಪಹೂತಜಾತರೂಪರಜತಮಣಿರತನೋ. ಸಹಿರಞ್ಞೋತಿ ಸಕಹಾಪಣೋ. ಸಭೋಜನೋತಿ ಅನೇಕಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನಭೋಜನಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಏಕೋ ಭುಞ್ಜತಿ ಸಾದೂನೀತಿ ಸಾದೂನಿ ಭೋಜನಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅದತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋಕಾಸೇ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ಏಕೋ ಭುಞ್ಜತಿ ಸಾದೂನಿ. ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಭೋಜನಗಿದ್ಧತಾಯ ಭೋಜನಮಚ್ಛರಿಯಂ ಏಕಂಯೇವ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಿನ್ದಂ ವಜ್ಜನೀಯಂ ದುಗ್ಗತಿನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ಪನ ಇದಾನಿ ಯೋಜನಾನಯಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಮತ್ತಮೇವ ಭಣಾಮ.

೧೦೪. ಜಾತಿತ್ಥದ್ಧೋ ನಾಮ ಯೋ ‘‘ಅಹಂ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಮಾನಂ ಜನೇತ್ವಾ ತೇನ ಥದ್ಧೋ ವಾತಪೂರಿತಭಸ್ತಾ ವಿಯ ಉದ್ಧುಮಾತೋ ಹುತ್ವಾ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಓನಮತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಧನಗೋತ್ತತ್ಥದ್ಧೇಸು. ಸಞ್ಞಾತಿಂ ಅತಿಮಞ್ಞೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾತಿಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯಾ ಅತಿಮಞ್ಞತಿ ಸಕ್ಯಾ ವಿಯ ವಿಟಟೂಭಂ. ಧನೇನಾಪಿ ಚ ‘‘ಕಪಣೋ ಅಯಂ ದಲಿದ್ದೋ’’ತಿ ಅತಿಮಞ್ಞತಿ, ಸಾಮೀಚಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ತೇ ಞಾತಯೋ ಪರಾಭವಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ವತ್ಥುತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ಲಕ್ಖಣತೋ ಏಕಂಯೇವ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ.

೧೦೬. ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋತಿ ಇತ್ಥೀಸು ಸಾರತ್ತೋ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಇತ್ಥಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಥಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸುರಾಪಾನಪಯುತ್ತೋ ಸುರಾಧುತ್ತೋ. ನಿವತ್ಥಸಾಟಕಮ್ಪಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಜೂತಕೀಳನಮನುಯುತ್ತೋ ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ. ಏತೇಹಿ ತೀಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಲದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ವಿನಾಸನತೋ ಲದ್ಧಂ ಲದ್ಧಂ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂವಿಧೋ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತೇನಸ್ಸೇತಂ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ತಿವಿಧಂ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ.

೧೦೮. ಸೇಹಿ ದಾರೇಹೀತಿ ಅತ್ತನೋ ದಾರೇಹಿ. ಯೋ ಅತ್ತನೋ ದಾರೇಹಿ ಅಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ವೇಸಿಯಾಸು ಪದುಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಪರದಾರೇಸು, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ವೇಸೀನಂ ಧನಪ್ಪದಾನೇನ ಪರದಾರಸೇವನೇನ ಚ ರಾಜದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತೇನಸ್ಸೇತಂ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ದುವಿಧಂ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ.

೧೧೦. ಅತೀತಯೋಬ್ಬನೋತಿ ಯೋಬ್ಬನಮತಿಚ್ಚ ಆಸೀತಿಕೋ ವಾ ನಾವುತಿಕೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಆನೇತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಿಮ್ಬರುತ್ಥನಿನ್ತಿ ತಿಮ್ಬರುಫಲಸದಿಸತ್ಥನಿಂ ತರುಣದಾರಿಕಂ. ತಸ್ಸಾ ಇಸ್ಸಾ ನ ಸುಪತೀತಿ ‘‘ದಹರಾಯ ಮಹಲ್ಲಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ರತಿ ಚ ಸಂವಾಸೋ ಚ ಅಮನಾಪೋ, ಮಾ ಹೇವ ಖೋ ತರುಣಂ ಪತ್ಥೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಸ್ಸಾಯ ತಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ ನ ಸುಪತಿ. ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗೇನ ಚ ಇಸ್ಸಾಯ ಚ ಡಯ್ಹನ್ತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಚ ಅಪ್ಪಯೋಜೇನ್ತೋ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತೇನಸ್ಸೇತಂ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಇಮಂ ಇಸ್ಸಾಯ ಅಸುಪನಂ ಏಕಂಯೇವ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ.

೧೧೨. ಸೋಣ್ಡಿನ್ತಿ ಮಚ್ಛಮಂಸಾದೀಸು ಲೋಲಂ ಗೇಧಜಾತಿಕಂ. ವಿಕಿರಣಿನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ಧನಂ ಪಂಸುಕಂ ವಿಯ ವಿಕಿರಿತ್ವಾ ನಾಸನಸೀಲಂ. ಪುರಿಸಂ ವಾಪಿ ತಾದಿಸನ್ತಿ ಪುರಿಸೋ ವಾಪಿ ಯೋ ಏವರೂಪೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಯೋ ಇಸ್ಸರಿಯಸ್ಮಿಂ ಠಪೇತಿ, ಲಞ್ಛನಮುದ್ದಿಕಾದೀನಿ ದತ್ವಾ ಘರಾವಾಸೇ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ವಾ ವಣಿಜ್ಜಾದಿವೋಹಾರೇಸು ವಾ ತದೇವ ವಾವಟಂ ಕಾರೇತಿ. ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ದೋಸೇನ ಧನಕ್ಖಯಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತೇನಸ್ಸೇತಂ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ತಥಾವಿಧಸ್ಸ ಇಸ್ಸರಿಯಸ್ಮಿಂ ಠಪನಂ ಏಕಂಯೇವ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ.

೧೧೪. ಅಪ್ಪಭೋಗೋ ನಾಮ ಸನ್ನಿಚಿತಾನಞ್ಚ ಭೋಗಾನಂ ಆಯಮುಖಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವತೋ. ಮಹಾತಣ್ಹೋತಿ ಮಹತಿಯಾ ಭೋಗತಣ್ಹಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಯಂ ಲದ್ಧಂ, ತೇನ ಅಸನ್ತುಟ್ಠೋ. ಖತ್ತಿಯೇ ಜಾಯತೇ ಕುಲೇತಿ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಕುಲೇ ಜಾಯತಿ. ಸೋ ಚ ರಜ್ಜಂ ಪತ್ಥಯತೀತಿ ಸೋ ಏತಾಯ ಮಹಾತಣ್ಹತಾಯ ಅನುಪಾಯೇನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ದಾಯಜ್ಜಭೂತಂ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಂ ವಾ ಪರಸನ್ತಕಂ ರಜ್ಜಂ ಪತ್ಥೇತಿ, ಸೋ ಏವಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಕಂ ಭೋಗಂ ಯೋಧಾಜೀವಾದೀನಂ ದತ್ವಾ ರಜ್ಜಂ ಅಪಾಪುಣನ್ತೋ ಪರಾಭವತಿಯೇವ, ತೇನಸ್ಸೇತಂ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ರಜ್ಜಪತ್ಥನಂ ಏಕಂಯೇವ ಪರಾಭವಮುಖಂ ವುತ್ತಂ.

೧೧೫. ಇತೋ ಪರಂ ಯದಿ ಸಾ ದೇವತಾ ‘‘ತೇರಸಮಂ ಭಗವಾ ಬ್ರೂಹಿ…ಪೇ… ಸತಸಹಸ್ಸಿಮಂ ಭಗವಾ ಬ್ರೂಹೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಕಥೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ದೇವತಾ ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇಹಿ ಪುಚ್ಛಿತೇಹಿ, ಏಕಮೇತ್ಥ ವುಡ್ಢಿಕರಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ತಾನಿ ಪರಾಭವಮುಖಾನಿ ಅಸುಯ್ಯಮಾನಾ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ತಸ್ಸಾಸಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ ‘‘ಏತೇ ಪರಾಭವೇ ಲೋಕೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪರಿವೀಮಂಸಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಮವೇಕ್ಖಿಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ. ಅರಿಯೋತಿ ನ ಮಗ್ಗೇನ, ನ ಫಲೇನ, ಅಪಿಚ ಖೋ, ಪನ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪರಾಭವಸಙ್ಖಾತೇ ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯತೀತಿ ಅರಿಯೋ. ಯೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಾಭವೇ ದಿಸ್ವಾ ವಿವಜ್ಜೇತಿ, ತೇನ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಸ ಲೋಕಂ ಭಜತೇ ಸಿವನ್ತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಸಿವಂ ಖೇಮಮುತ್ತಮಮನುಪದ್ದವಂ ದೇವಲೋಕಂ ಭಜತಿ, ಅಲ್ಲೀಯತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪರಾಭವಮುಖಾನಿ ಸುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸಂವೇಗಾನುರೂಪಂ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹಿತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಫಲಾನಿ ಪತ್ತಾ ದೇವತಾ ಗಣನಂ ವೀತಿವತ್ತಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತೇ ಚ, ಅಥೋ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಕೇ;

ಸಮಚಿತ್ತೇ ರಾಹುಲೋವಾದೇ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ ಪರಾಭವೇ.

‘‘ದೇವತಾಸಮಿತೀ ತತ್ಥ, ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಾ ಅಸಙ್ಖಿಯಾ;

ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಚೇತ್ಥ, ಗಣನಾತೋ ಅಸಙ್ಖಿಯೋ’’ತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಾಭವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.