೧. ಉರಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಸಮಧಿಗತಸಙ್ಖೋ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಏಸ ವಗ್ಗತೋ ಉರಗವಗ್ಗೋ, ಚೂಳವಗ್ಗೋ, ಮಹಾವಗ್ಗೋ, ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗೋ, ಪಾರಾಯನವಗ್ಗೋತಿ ಪಞ್ಚ ವಗ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ; ತೇಸು ಉರಗವಗ್ಗೋ ಆದಿ. ಸುತ್ತತೋ ಉರಗವಗ್ಗೇ ದ್ವಾದಸ ಸುತ್ತಾನಿ, ಚೂಳವಗ್ಗೇ ಚುದ್ದಸ, ಮಹಾವಗ್ಗೇ ದ್ವಾದಸ, ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗೇ ಸೋಳಸ, ಪಾರಾಯನವಗ್ಗೇ ಸೋಳಸಾತಿ ಸತ್ತತಿ ಸುತ್ತಾನಿ. ತೇಸಂ ಉರಗಸುತ್ತಂ ಆದಿ. ಪರಿಯತ್ತಿಪಮಾಣತೋ ಅಟ್ಠ ಭಾಣವಾರಾ. ಏವಂ ವಗ್ಗಸುತ್ತಪರಿಯತ್ತಿಪಮಾಣವತೋ ಪನಸ್ಸ –

‘‘ಯೋ ಉಪ್ಪತಿತಂ ವಿನೇತಿ ಕೋಧಂ, ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂವ ಓಸಧೇಹಿ;

ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ, ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವ ತಚಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ. –

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಆದಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸಾ ಇತೋ ಪಭುತಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕಾತುಂ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಯೇನ ಯತ್ಥ ಯದಾ ಯಸ್ಮಾ, ವುತ್ತಾ ಗಾಥಾ ಅಯಂ ಇಮಂ;

ವಿಧಿಂ ಪಕಾಸಯಿತ್ವಾಸ್ಸಾ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ.

ಕೇನ ಪನಾಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ, ಕತ್ಥ, ಕದಾ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ವುತ್ತಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಚತುವೀಸತಿಬುದ್ಧಸನ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧಬ್ಯಾಕರಣೋ ಯಾವ ವೇಸ್ಸನ್ತರಜಾತಕಂ, ತಾವ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ತುಸಿತಭವನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ತತೋಪಿ ಚವಿತ್ವಾ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲೇ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಕತಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನೋ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ದೇವ-ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹಿತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ತೇನ ಭಗವತಾ ಸಯಮ್ಭುನಾ ಅನಾಚರಿಯಕೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ವುತ್ತಾ. ಸಾ ಚ ಪನ ಆಳವಿಯಂ. ಯದಾ ಚ ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತದಾ ತತ್ಥ ಉಪಗತಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ದೂರೇನಿದಾನಅವಿದೂರೇನಿದಾನಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ದೂರೇನಿದಾನಂ ನಾಮ ದೀಪಙ್ಕರತೋ ಯಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಥಾ, ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಂ ನಾಮ ತುಸಿತಭವನತೋ ಯಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಥಾ, ಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಂ ನಾಮ ಬೋಧಿಮಣ್ಡತೋ ಯಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಥಾತಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಞ್ಚ ದೂರೇನಿದಾನೇಯೇವ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದೂರೇನಿದಾನವಸೇನೇವೇತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾತಿ ಇಧ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ. ತತೋ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವತ್ಥು ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಇಧ ಆಳವಿಯಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಆಳವಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಅಗ್ಗಾಳವೇ ಚೇತಿಯೇ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಆಳವಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ನವಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದನ್ತಿಪಿ ಛೇದಾಪೇನ್ತಿಪಿ. ಅಞ್ಞತರೋಪಿ ಆಳವಕೋ ಭಿಕ್ಖು ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಏತದವೋಚ – ‘ಮಾ, ಭನ್ತೇ, ಅತ್ತನೋ ಭವನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಮಯ್ಹಂ ಭವನಂ ಛಿನ್ದೀ’ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನಾದಿಯನ್ತೋ ಛಿನ್ದಿಯೇವ. ತಸ್ಸಾ ಚ ದೇವತಾಯ ದಾರಕಸ್ಸ ಬಾಹುಂ ಆಕೋಟೇಸಿ. ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಏತದಹೋಸಿ – ‘ಯಂನೂನಾಹಂ ಇಮಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಇಧೇವ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಏತದಹೋಸಿ – ‘ನ ಖೋ ಮೇತಂ ಪತಿರೂಪಂ, ಯಾಹಂ ಇಮಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಇಧೇವ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಂ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ಅಥ ಖೋ ಸಾ ದೇವತಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸಿ. ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು ದೇವತೇ, ಸಾಧು ಖೋ ತ್ವಂ, ದೇವತೇ, ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಜೀವಿತಾ ನ ವೋರೋಪೇಸಿ. ಸಚಜ್ಜ ತ್ವಂ, ದೇವತೇ, ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾಸಿ, ಬಹುಞ್ಚ ತ್ವಂ, ದೇವತೇ, ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವೇಯ್ಯಾಸಿ. ಗಚ್ಛ ತ್ವಂ, ದೇವತೇ, ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ರುಕ್ಖೋ ವಿವಿತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಗಚ್ಛಾ’’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೮೯).

ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಪುನ ಭಗವಾ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕೋಧವಿನಯನತ್ಥಂ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಉಪ್ಪತಿತಂ ಕೋಧಂ, ರಥಂ ಭನ್ತಂವ ವಾರಯೇ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೨೨) –

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ. ತತೋ ‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಸಮಣಾ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯಾ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿಪಿ, ಛೇದಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿಪಿ, ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಣಾ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯಾ ಜೀವಂ ವಿಹೇಠೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಜ್ಝಾಯಿತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆರೋಚಿತೋ ಭಗವಾ – ‘‘ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೯೦) ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಉಪಗತಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ –

‘‘ಯೋ ಉಪ್ಪತಿತಂ ವಿನೇತಿ ಕೋಧಂ,

ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂವ ಓಸಧೇಹೀ’’ತಿ. –

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ. ಏವಮಿದಂ ಏಕಂಯೇವ ವತ್ಥು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಸಙ್ಗಹಂ ಗತಂ – ವಿನಯೇ, ಧಮ್ಮಪದೇ, ಸುತ್ತನಿಪಾತೇತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಯಾ ಸಾ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ –

‘‘ಯೇನ ಯತ್ಥ ಯದಾ ಯಸ್ಮಾ, ವುತ್ತಾ ಗಾಥಾ ಅಯಂ ಇಮಂ;

ವಿಧಿ ಪಕಾಸಯಿತ್ವಾಸ್ಸಾ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ. –

ಸಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ.

೧. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ. ಯೋತಿ ಯೋ ಯಾದಿಸೋ ಖತ್ತಿಯಕುಲಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ನವೋ ವಾ ಮಜ್ಝಿಮೋ ವಾ ಥೇರೋ ವಾ. ಉಪ್ಪತಿತನ್ತಿ ಉದ್ಧಮುದ್ಧಂ ಪತಿತಂ ಗತಂ, ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ವತ್ತಮಾನಭುತ್ವಾಪಗತೋಕಾಸಕತಭೂಮಿಲದ್ಧವಸೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಸಮಙ್ಗಿ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ, ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೭) ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣರಸಮನುಭವಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ ಅನುಭುತ್ವಾಪಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಉಪ್ಪಾದಾದಿತ್ತಯಮನುಪ್ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ ಭುತ್ವಾಪಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇಸಸಙ್ಖತಞ್ಚ ಭುತ್ವಾಪಗತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತದೇತಂ ‘‘ಏವರೂಪಂ ಪಾಪಕಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೪; ಪಾಚಿ. ೪೧೭) ಚ, ‘‘ಯಥಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಯಾನಿಸ್ಸ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೮; ನೇತ್ತಿ. ೧೨೦) ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸೋಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ, ತಥಾ ಕತೋಕಾಸಞ್ಚ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಏವಂ ಕತೇ ಓಕಾಸೇ ಅವಸ್ಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತಾಸು ತಾಸು ಭೂಮೀಸು ಅಸಮೂಹತಮಕುಸಲಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ.

ಏತ್ಥ ಚ ಭೂಮಿಯಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಭೂಮಿ ನಾಮ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ತೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಾರಹಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ. ತೇನ ಹಿ ಸಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭೂಮಿಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಚ ಪನ ನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ. ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದೇ ಪರಿಞ್ಞಾತೇಪಿ ಚ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಖನ್ಧೇ ಆರಬ್ಭ ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನಉಪ್ಪಲವಣ್ಣಾದೀನಂ ಖನ್ಧೇ ಆರಬ್ಭ ಸೋರೇಯ್ಯಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತನನ್ದಮಾಣವಕಾದೀನಂ ವಿಯ. ಯದಿ ಚೇತಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೇಯ್ಯತೋ ನ ಕೋಚಿ ಭವಮೂಲಂ ಜಹೇಯ್ಯ. ವತ್ಥುವಸೇನ ಪನ ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಭುತಿ ತೇಸು ವಟ್ಟಮೂಲಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಅನುಸೇತಿ. ತಂ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಸ ಖನ್ಧೇಸು ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಿತಾ ಕಿಲೇಸಾ, ತಸ್ಸ ತೇ ಏವ ಖನ್ಧಾ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥು, ನ ಇತರೇ ಖನ್ಧಾ. ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ ವತ್ಥು, ನ ಇತರೇ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಅನಾಗತಾದೀಸು. ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ ವತ್ಥು, ನ ಇತರೇ. ಏಸ ನಯೋ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು.

ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಪನ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಖನ್ಧೇಸು ತಂ ತಂ ವಟ್ಟಮೂಲಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತೇ ತೇ ಖನ್ಧಾ ಪಹೀನಾನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಟ್ಟಮೂಲಕಿಲೇಸಾನಂ ಅವತ್ಥುತೋ ಭೂಮೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ನ ಲಭನ್ತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ವಟ್ಟಮೂಲಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರಿಯಮಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಟ್ಟಂ ವಡ್ಢತಿ. ತಸ್ಸೇತಂ ವಟ್ಟಮೂಲಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಏವ, ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ಏವ ವಾ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸೂತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅನುಸಯಿತತ್ತಾ. ಕಥಂ? ಪಥವೀರಸಾದಿಮಿವ ರುಕ್ಖೇ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾರುಕ್ಖೇ ಪಥವೀತಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪಥವೀರಸಞ್ಚ ಆಪೋರಸಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಮೂಲಖನ್ಧಸಾಖಪಸಾಖಪತ್ತಪಲ್ಲವಪಲಾಸಪುಪ್ಫಫಲೇಹಿ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ನಭಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಯಾವಕಪ್ಪಾವಸಾನಂ ಬೀಜಪರಮ್ಪರಾಯ ರುಕ್ಖಪವೇಣೀಸನ್ತಾನೇ ಠಿತೇ ‘‘ತಂ ಪಥವೀರಸಾದಿ ಮೂಲೇ ಏವ, ನ ಖನ್ಧಾದೀಸು, ಫಲೇ ಏವ ವಾ, ನ ಮೂಲಾದೀಸೂ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸ್ವೇವ ಮೂಲಾದೀಸು ಅನುಗತತ್ತಾ, ಏವಂ. ಯಥಾ ಪನ ತಸ್ಸೇವ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಫಲಾದೀಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಮಣ್ಡೂಕಕಣ್ಟಕಂ ನಾಮ ರುಕ್ಖೇ ವಿಸಂ ಪಯೋಜೇಯ್ಯ, ಅಥ ಸೋ ರುಕ್ಖೋ ತೇನ ವಿಸಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಪಥವೀರಸಆಪೋರಸಪರಿಯಾದಿನ್ನೇನ ಅಪ್ಪಸವನಧಮ್ಮತಂ ಆಗಮ್ಮ ಪುನ ಸನ್ತಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವಂ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ರುಕ್ಖೇ ವಿಸಪ್ಪಯೋಜನಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಚತುಮಗ್ಗಭಾವನಂ ಆರಭತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಸೋ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ ತೇನ ಚತುಮಗ್ಗವಿಸಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ವಟ್ಟಮೂಲಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನತ್ತಾ ಕಿರಿಯಭಾವಮತ್ತಮುಪಗತಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಧಮ್ಮತಮಾಗಮ್ಮ ಭವನ್ತರಸನ್ತಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನ ಹೋತಿ. ಕೇವಲಂ ಪನ ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇನ ನಿರಿನ್ಧನೋ ವಿಯ ಜಾತವೇದೋ ಅನುಪಾದಾನೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ. ಏವಂ ಭೂಮಿಯಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪಿಚ ಅಪರಮ್ಪಿ ಸಮುದಾಚಾರಾರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಸಮೂಹತವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಮುಪ್ಪನ್ನಂ. ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನಂ. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪನ ಆಪಾಥಗತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಧಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಏವ ಅಪರಭಾಗೇ ಅವಸ್ಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಲ್ಯಾಣಿಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತೋ ಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಜಾತಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಮನಾರೂಳ್ಹಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಕಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತಂ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ಭಾವಿತೋ ಬಹುಲೀಕತೋ ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚ ಅಸೇಚನಕೋ ಚ ಸುಖೋ ಚ ವಿಹಾರೋ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧೬೫) ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮೂಹತತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಅನತೀತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅಸಮೂಹತುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಥೇರಸ್ಸ ಕುಸುಮಿತರುಕ್ಖೇ ಉಪವನೇ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನನ್ತಸ್ಸ ಮಧುರಸ್ಸರೇನ ಗಾಯತೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಗೀತಸ್ಸರಂ ಸುತವತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಜಾತಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸ ‘‘ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತೋ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೫೭) ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಸಮೂಹತುಪ್ಪನ್ನಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಸಮೂಹತುಪ್ಪನ್ನವಸೇನಾಯಂ ಕೋಧೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಏವಂವಿಧಸ್ಸ ವಿನೇತಬ್ಬತೋ. ಏವಂವಿಧಮೇವ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಿನಯೇನ ವಿನೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನೇತಂ ವತ್ತಮಾನಭುತ್ವಾಪಗತೋಕಾಸಕತಸಮುದಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಏತ್ಥ ಅಫಲೋ ಚ ಅಸಕ್ಯೋ ಚ ವಾಯಾಮೋ. ಅಫಲೋ ಹಿ ಭುತ್ವಾಪಗತೇ ವಾಯಾಮೋ ವಾಯಾಮನ್ತರೇನಾಪಿ ತಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ. ತಥಾ ಓಕಾಸಕತೇ. ಅಸಕ್ಯೋ ಚ ವತ್ತಮಾನಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸವೋದಾನಾನಂ ಏಕಜ್ಝಮನುಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ.

ವಿನೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –

‘‘ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ ನಾಮ, ಏಕಮೇಕೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಧಾ;

ತೇಸು ಅಟ್ಠವಿಧೇನೇಸ, ವಿನೇತೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ’’.

ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂವರವಿನಯೋ, ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುವಿಧೇ ವಿನಯೇ ಏಕಮೇಕೋ ವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಸಂವರವಿನಯೋಪಿ ಹಿ ಸೀಲಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೫೧೧) ಸೀಲಸಂವರೋ, ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ)

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ,

ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧) –

ಆದೀಸು ಞಾಣಸಂವರೋ, ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪) ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ಪಜಹತಿ, ವಿನೋದೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪) ವೀರಿಯಸಂವರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ವಿನಯನತೋ ವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾ ಯಂ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಙ್ಗೇಸು ಯಾವ ಅತ್ತನೋ ಅಪರಿಹಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ತೇನ ತೇನ ಞಾಣೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ತಸ್ಸೇವ ಅಪರಭಾಗೇನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥೀಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇಸು ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಅಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಯ, ಉಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಅನುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅನುಲೋಮೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನೋ ಯಾವ ಅತ್ತನೋ ಅಪರಿಹಾನಿಪವತ್ತಿ, ತಾವ ತೇನಾಭಿಹತಾನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಯಥಾಸಕಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೨೭೭) ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಹನಸ್ಸ ಪುನ ಅಚ್ಚನ್ತಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಂ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣತ್ತಾ ಪಹೀನಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏತಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪಹಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂತಂಪಹಾನವತೋ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋಪೇತಂ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಮೇಕೇಕಸ್ಸ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ದಸೇತೇ ವಿನಯಾ ಹೋನ್ತಿ.

ತೇಸು ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿನಯಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿನಯಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ವಿನಯೇನೇಸ ತೇನ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿನೇತೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ. ಕಥಂ? ಸೀಲಸಂವರೇನ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ವಿನೇನ್ತೋಪಿ ಹಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕೋಧಂ ವಿನೇತಿ, ಸತಿಪಞ್ಞಾಸಂವರೇಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾದೀನಿ ವಿನೇನ್ತೋಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕೋಧಂ ವಿನೇತಿ, ಖನ್ತಿಸಂವರೇನ ಸೀತಾದೀನಿ ಖಮನ್ತೋಪಿ ತಂತಂಆಘಾತವತ್ಥುಸಮ್ಭವಂ ಕೋಧಂ ವಿನೇತಿ, ವೀರಿಯಸಂವರೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ವಿನೇನ್ತೋಪಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕೋಧಂ ವಿನೇತಿ. ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹನ್ತೋಪಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಬ್ಬಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಕೋಧಂ ವಿನೇತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಹಾನವಿನಯೇನ ವಿನಯೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯೇಹಿ ಪನ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತೇಹಿ ವಿನೇನ್ತೋಪಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೇನ ವಿನೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಕಾಲೇ ಪನ ವಿನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಅನುಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬತೋ ನ ತೇಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿನೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತೇಸು ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿನಯಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿನಯಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ವಿನಯೇನೇಸ ತೇನ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿನೇತೀತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ. ಯೇ ವಾ –

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಆಘಾತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ಜಾಯೇಥ, ಮೇತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ…ಪೇ… ಕರುಣಾ… ಉಪೇಕ್ಖಾ… ಅಸತಿ-ಅಮನಸಿಕಾರೋ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ ಏವ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕೋ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ…ಪೇ… ದಾಯಾದೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೬೧) –

ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ ವುತ್ತಾ. ಯೇ ಚ –

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಆವುಸೋ, ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಆಘಾತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಇಧಾವುಸೋ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಪರಿಸುದ್ಧವಚೀಸಮಾಚಾರೋ, ಏವರೂಪೇಪಿ, ಆವುಸೋ, ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೬೨) –

ಏವಮಾದಿನಾಪಿ ನಯೇನ ಪಞ್ಚ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ ವುತ್ತಾ. ತೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯೇನ ವಿನೇನ್ತೋಪೇಸ ವಿನೇತೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ. ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ –

‘‘ಉಭತೋದಣ್ಡಕೇನ ಚೇಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಕಚೇನ ಚೋರಾ ಓಚರಕಾ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಓಕ್ಕನ್ತೇಯ್ಯುಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಯೋ ಮನೋ ಪದೋಸೇಯ್ಯ, ನ ಮೇ ಸೋ ತೇನ ಸಾಸನಕರೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೨) –-

ಏವಂ ಸತ್ಥು ಓವಾದಂ,

‘‘ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಪಾಪಿಯೋ, ಯೋ ಕುದ್ಧಂ ಪಟಿಕುಜ್ಝತಿ;

ಕುದ್ಧಂ ಅಪ್ಪಟಿಕುಜ್ಝನ್ತೋ, ಸಙ್ಗಾಮಂ ಜೇತಿ ದುಜ್ಜಯಂ.

‘‘ಉಭಿನ್ನಮತ್ಥಂ ಚರತಿ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ;

ಪರಂ ಸಙ್ಕುಪಿತಂ ಞತ್ವಾ, ಯೋ ಸತೋ ಉಪಸಮ್ಮತಿ’’. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೮);

‘‘ಸತ್ತಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಪತ್ತಕನ್ತಾ ಸಪತ್ತಕರಣಾ ಕೋಧನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಂ ವಾ ಪುರಿಸಂ ವಾ. ಕತಮೇ ಸತ್ತ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಇಚ್ಛತಿ – ‘ಅಹೋ, ವತಾಯಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣವತಾಯ ನನ್ದತಿ. ಕೋಧನಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ ಕೋಧಪರೇತೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಹೋತಿ ಸುನ್ಹಾತೋ ಸುವಿಲಿತ್ತೋ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸು ಓದಾತವತ್ಥವಸನೋ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋವ ಹೋತಿ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ. ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಠಮೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಪತ್ತಕನ್ತೋ ಸಪತ್ತಕರಣೋ ಕೋಧನಂ ಆಗಚ್ಛತಿ ಇತ್ಥಿಂ ವಾ ಪುರಿಸಂ ವಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪).

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಇಚ್ಛತಿ – ‘ಅಹೋ, ವತಾಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಯೇಯ್ಯಾ’ತಿ…ಪೇ… ‘ನ ಪಚುರತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ…ಪೇ… ‘ನ ಭೋಗವಾ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ…ಪೇ… ‘ನ ಯಸವಾ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ…ಪೇ… ‘ನ ಮಿತ್ತವಾ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ…ಪೇ… ‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ಸುಗತಿಗಮನೇನ ನನ್ದತಿ. ಕೋಧನಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ ಕೋಧಪರೇತೋ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ, ವಾಚಾಯ… ಮನಸಾ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ. ಸೋ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರಿತ್ವಾ…ಪೇ… ವಾಚಾಯ…ಪೇ… ಮನಸಾ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರಿತ್ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪).

‘‘ಕುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ…. (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪; ಮಹಾನಿ. ೫);

‘‘ಯೇನ ಕೋಧೇನ ಕುದ್ಧಾಸೇ, ಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿಂ;

ತಂ ಕೋಧಂ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯ, ಪಜಹನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸಿನೋ. (ಇತಿವು. ೪);

‘‘ಕೋಧಂ ಜಹೇ ವಿಪ್ಪಜಹೇಯ್ಯ ಮಾನಂ, ಸಂಯೋಜನಂ ಸಬ್ಬಮತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ. (ಧ. ಪ. ೨೨೧);

‘‘ಅನತ್ಥಜನನೋ ಕೋಧೋ, ಕೋಧೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋ. (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪; ಇತಿವು. ೮೮);

‘‘ಏಕಾಪರಾಧಂ ಖಮ ಭೂರಿಪಞ್ಞ, ನ ಪಣ್ಡಿತಾ ಕೋಧಬಲಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೫.೧೯) –

ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಕೋಧೇ ಆದೀನವಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ ಕೋಧೋ ವಿನಯಂ ಉಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೋಧಂ ವಿನೇನ್ತೋಪಿ ಏಸ ವಿನೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಕೋಧನ್ತಿ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀತಿ ಆಘಾತೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪೦; ಅ. ನಿ. ೯.೨೯) ನಯೇನ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಂ ನವನ್ನಂ, ‘‘ಅತ್ಥಂ ಮೇ ನ ಚರೀ’’ತಿ ಆದೀನಞ್ಚ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಿದ್ಧಾನಂ ನವನ್ನಮೇವಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ, ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾದಿನಾ ಅಟ್ಠಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಂ ಅಞ್ಞತರಾಘಾತವತ್ಥುಸಮ್ಭವಂ ಆಘಾತಂ. ವಿಸಟನ್ತಿ ವಿತ್ಥತಂ. ಸಪ್ಪವಿಸನ್ತಿ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ವಿಸಂ. ಇವಾತಿ ಓಪಮ್ಮವಚನಂ, ಇ-ಕಾರ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ವ-ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಓಸಧೇಹೀತಿ ಅಗದೇಹಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ವಿಸತಿಕಿಚ್ಛಕೋ ವೇಜ್ಜೋ ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಂ ಫರಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂ ಮೂಲಖನ್ಧತಚಪತ್ತಪುಪ್ಫಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರೇಹಿ ನಾನಾಭೇಸಜ್ಜೇಹಿ ಪಯೋಜೇತ್ವಾ ಕತೇಹಿ ವಾ ಓಸಧೇಹಿ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ವಿನೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವಂ ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಉಪ್ಪತಿತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಕೋಧಂ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ವಿನಯನೂಪಾಯೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಉಪಾಯೇನ ವಿನೇತಿ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ ಪಜಹತಿ ವಿನೋದೇತಿ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತೀತಿ.

ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರನ್ತಿ ಸೋ ಏವಂ ಕೋಧಂ ವಿನೇನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಸ್ಮಾ ಕೋಧೋ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಓರಪಾರಸಞ್ಞಿತಾನಿ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಜಹಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ಪಾರನ್ತಿ ತೀರಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ಓರಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಸಂಸಾರಸಾಗರಸ್ಸ ಪಾರಭೂತಾನಿ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಓರಪಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಯೋ ಉಪ್ಪತಿತಂ ವಿನೇತಿ ಕೋಧಂ ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂವ ಓಸಧೇಹಿ’’, ಸೋ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕೋಧಂ ವಿನೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ. ತತ್ಥ ಓರನ್ತಿ ಸಕತ್ತಭಾವೋ, ಪಾರನ್ತಿ ಪರತ್ತಭಾವೋ. ಓರಂ ವಾ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಪಾರಂ ಛ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ. ತಥಾ ಓರಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ, ಪಾರಂ ದೇವಲೋಕೋ. ಓರಂ ಕಾಮಧಾತು, ಪಾರಂ ರೂಪಾರೂಪಧಾತು. ಓರಂ ಕಾಮರೂಪಭವೋ, ಪಾರಂ ಅರೂಪಭವೋ. ಓರಂ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಪಾರಂ ಅತ್ತಭಾವಸುಖೂಪಕರಣಾನಿ. ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಓರಪಾರೇ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ ‘‘ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಇಧತ್ತಭಾವಾದೀಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಏವ ನತ್ಥಿ; ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ತತಿಯಮಗ್ಗಾದೀನಂ ವಿಯ ವಣ್ಣಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಓರಪಾರಭೇದಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ‘‘ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಉಪಮಂ ಆಹ ‘‘ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವ ತಚಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಉರೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೋ ದುವಿಧೋ – ಕಾಮರೂಪೀ ಚ ಅಕಾಮರೂಪೀ ಚ. ಕಾಮರೂಪೀಪಿ ದುವಿಧೋ – ಜಲಜೋ ಥಲಜೋ ಚ. ಜಲಜೋ ಜಲೇ ಏವ ಕಾಮರೂಪಂ ಲಭತಿ, ನ ಥಲೇ, ಸಙ್ಖಪಾಲಜಾತಕೇ ಸಙ್ಖಪಾಲನಾಗರಾಜಾ ವಿಯ. ಥಲಜೋ ಥಲೇ ಏವ, ನ ಜಲೇ. ಸೋ ಜಜ್ಜರಭಾವೇನ ಜಿಣ್ಣಂ, ಚಿರಕಾಲತಾಯ ಪುರಾಣಞ್ಚಾತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ. ತಚಂ ಜಹನ್ತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಜಹಾತಿ – ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ, ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ, ನಿಸ್ಸಾಯ, ಥಾಮೇನಾತಿ. ಸಜಾತಿ ನಾಮ ಸಪ್ಪಜಾತಿ ದೀಘತ್ತಭಾವೋ. ಉರಗಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಸಜಾತಿಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ – ಉಪಪತ್ತಿಯಂ, ಚುತಿಯಂ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನೇ, ಸಮಾನಜಾತಿಯಾ ಮೇಥುನಪಟಿಸೇವನೇ, ಜಿಣ್ಣತಚಾಪನಯನೇ ಚಾತಿ. ಸಪ್ಪೋ ಹಿ ಯದಾ ತಚಂ ಜಹಾತಿ, ತದಾ ಸಜಾತಿಯಂಯೇವ ಠತ್ವಾ ಜಹಾತಿ. ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋಪಿ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ಜಹಾತಿ. ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ನಾಮ ಯದಾ ಉಪಡ್ಢಟ್ಠಾನೇ ಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಉಪಡ್ಢಟ್ಠಾನೇ ಅಮುತ್ತೋ ಓಲಮ್ಬತಿ, ತದಾ ನಂ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತೋ ಜಹಾತಿ. ಏವಂ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಚ ದಣ್ಡನ್ತರಂ ವಾ ಮೂಲನ್ತರಂ ವಾ ಪಾಸಾಣನ್ತರಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಹಾತಿ. ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಹನ್ತೋಪಿ ಚ ಥಾಮಂ ಜನೇತ್ವಾ, ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ, ವೀರಿಯೇನ ವಙ್ಕಂ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ, ಪಸ್ಸಸನ್ತೋವ ಫಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ಜಹಾತಿ. ಏವಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಯೇನಕಾಮಂ ಪಕ್ಕಮತಿ. ಏವಮೇವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಓರಪಾರಂ ಜಹಿತುಕಾಮೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಜಹಾತಿ – ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ, ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ, ನಿಸ್ಸಾಯ, ಥಾಮೇನಾತಿ. ಸಜಾತಿ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘‘ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೫೧) ವಚನತೋ ಸೀಲಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩; ಪೇಟಕೋ. ೨೨). ಏವಮೇತಿಸ್ಸಂ ಸಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ತಂ ಸಕತ್ತಭಾವಾದಿಭೇದಂ ಓರಪಾರಂ ಜಿಣ್ಣಪುರಾಣತಚಮಿವ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇನ್ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಧಿಮತ್ತವಾಯಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಥಾಮಂ ಜನೇತ್ವಾ ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೬; ವಿಭ. ೫೧೯) ವುತ್ತನಯೇನ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಛಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಉರಗೋ ವಿಯ, ವಙ್ಕಂ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಉರಗೋ ವಿಯ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ, ಅಯಮ್ಪಿ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾಯ ವಾಯಮನ್ತೋ ಉರಗೋ ವಿಯ ಫಣಂ ಕರಿತ್ವಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಂ ಜನೇತ್ವಾ ಉರಗೋವ ತಚಂ ಓರಪಾರಂ ಜಹಾತಿ. ಜಹಿತ್ವಾ ಚ ಉರಗೋ ವಿಯ ಓಹಿತತಚೋ ಯೇನಕಾಮಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಓಹಿತಭಾರೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುದಿಸಂ ಪಕ್ಕಮತೀತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಯೋ ಉಪ್ಪತಿತಂ ವಿನೇತಿ ಕೋಧಂ, ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂವ ಓಸಧೇಹಿ;

ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ, ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವ ತಚಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ.

ಏವಮೇಸಾ ಭಗವತಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ಪಠಮಗಾಥಾ ದೇಸಿತಾತಿ.

೨. ಇದಾನಿ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ತತ್ರಾಪಿ –

‘‘ಯೇನ ಯತ್ಥ ಯದಾ ಯಸ್ಮಾ, ವುತ್ತಾ ಗಾಥಾ ಅಯಂ ಇಮಂ;

ವಿಧಿಂ ಪಕಾಸಯಿತ್ವಾಸ್ಸಾ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ. –

ಅಯಮೇವ ಮಾತಿಕಾ. ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಸಬ್ಬಗಾಥಾಸು. ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ಪನ ಇತೋ ಪಭುತಿ ಮಾತಿಕಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನನಯೇನೇವ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ ಯೋ ರಾಗಮುದಚ್ಛಿದಾ ಅಸೇಸನ್ತಿ ಅಯಂ ದುತಿಯಗಾಥಾ.

ತಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ – ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಅಞ್ಞತರೋ ಸುವಣ್ಣಕಾರಪುತ್ತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ. ಥೇರೋ ತಸ್ಸ ‘‘ದಹರಾನಂ ಅಸುಭಂ ಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ರಾಗವಿಘಾತತ್ಥಂ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅದಾಸಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಆಸೇವನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನ ಲಭತಿ. ಸೋ ‘‘ಅನುಪಕಾರಂ ಮಮೇತ’’ನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸಿ. ಥೇರೋ ‘‘ದಹರಾನಮೇತಂ ಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ಪುನಪಿ ತದೇವಾಚಿಕ್ಖಿ. ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ ಅತೀತಾ, ಸೋ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸಂ ನ ಲಭತಿ. ತತೋ ನಂ ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ನೇಸಿ. ಭಗವಾ ‘‘ಅವಿಸಯೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತುಯ್ಹೇತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಜಾನಿತುಂ, ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯೋ ಏಸೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಭಸ್ಸರವಣ್ಣಂ ಪದುಮಂ ಇದ್ಧಿಯಾ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಪಾದಾಸಿ – ‘‘ಹನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು, ಇಮಂ ವಿಹಾರಪಚ್ಛಾಯಾಯಂ ವಾಲಿಕಾತಲೇ ನಾಳೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಪೇಹಿ, ಅಭಿಮುಖಞ್ಚಸ್ಸ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸೀದ ‘ಲೋಹಿತಂ ಲೋಹಿತ’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಅಯಂ ಕಿರ ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಸುವಣ್ಣಕಾರೋವ ಅಹೋಸಿ. ತೇನಸ್ಸ ‘‘ಲೋಹಿತಕನಿಮಿತ್ತಂ ಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ಲೋಹಿತಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಮುಹುತ್ತೇನೇವ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಝಾನಾನಿ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಝಾನಕೀಳಂ ಆರಭಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ‘ತಂ ಪದುಮಂ ಮಿಲಾಯತೂ’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ತಂ ಮಿಲಾತಂ ಕಾಳವಣ್ಣಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಭಸ್ಸರರೂಪಂ ಜರಾಯ ಪರಿಮದ್ದಿತ’’ನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭಿ. ತತೋ ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಮ್ಪಿ ಉಪಸಂಹರಿ. ತತೋ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ ತಯೋಪಿ ಭವೇ ಆದಿತ್ತೇ ವಿಯ ಪಸ್ಸಿ. ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಚಸ್ಸಾವಿದೂರೇ ಪದುಮಸ್ಸರೋ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ದಾರಕಾ ಓರೋಹಿತ್ವಾ ಪದುಮಾನಿ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ರಾಸಿಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ತಾನಿ ಉದಕೇ ಪದುಮಾನಿ ನಳವನೇ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾ ವಿಯ ಖಾಯಿಂಸು, ಪತ್ತಾನಿ ಪತನ್ತಾನಿ ಪಪಾತಂ ಪವಿಸನ್ತಾನಿ ವಿಯ ಖಾಯಿಂಸು, ಥಲೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪದುಮಾನಂ ಅಗ್ಗಾನಿ ಮಿಲಾತಾನಿ ಅಗ್ಗಿಡಡ್ಢಾನಿ ವಿಯ ಖಾಯಿಂಸು. ಅಥಸ್ಸ ತದನುಸಾರೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೋ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ತಯೋ ಭವಾ ಆದಿತ್ತಮಿವ ಅಗಾರಂ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು. ತತೋ ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋವ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪರಿ ಸರೀರಾಭಂ ಮುಞ್ಚಿ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಮುಖಂಯೇವ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿ. ತತೋ ಸೋ ‘‘ಕಿಮೇತ’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಮಿವ ದಿಸ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸಪ್ಪಾಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಓಭಾಸಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ ‘‘ಯೋ ರಾಗಮುದಚ್ಛಿದಾ ಅಸೇಸ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ರಞ್ಜನವಸೇನ ರಾಗೋ, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉದಚ್ಛಿದಾತಿ ಉಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಭಞ್ಜತಿ, ವಿನಾಸೇತಿ. ಅತೀತಕಾಲಿಕಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಛನ್ದಸಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಸೇಸನ್ತಿ ಸಾನುಸಯಂ. ಭಿಸಪುಪ್ಫಂವ ಸರೋರುಹನ್ತಿ ಸರೇ ವಿರೂಳ್ಹಂ ಪದುಮಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ. ವಿಗಯ್ಹಾತಿ ಓಗಯ್ಹ, ಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಥಾ ನಾಮ ಏತೇ ದಾರಕಾ ಸರಂ ಓರುಯ್ಹ ಭಿಸಪುಪ್ಫಂ ಸರೋರುಹಂ ಛಿನ್ದನ್ತಿ, ಏವಮೇವಂ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ತೇಧಾತುಕಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸಂ ಓಗಯ್ಹ –

‘‘ನತ್ಥಿ ರಾಗಸಮೋ ಅಗ್ಗಿ’’; (ಧ. ಪ. ೨೦೨);

‘‘ಕಾಮರಾಗೇನ ದಯ್ಹಾಮಿ, ಚಿತ್ತಂ ಮೇ ಪರಿದಯ್ಹತಿ’’; (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೨);

‘‘ಯೇ ರಾಗರತ್ತಾನುಪತನ್ತಿ ಸೋತಂ, ಸಯಂ ಕತಂ ಮಕ್ಕಟಕೋವ ಜಾಲಂ’’. (ಧ. ಪ. ೩೪೭);

‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪಾಣಮ್ಪಿ ಹನತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೬, ೭೨) –

ಏವಮಾದಿನಯಮನುಗನ್ತ್ವಾ ರಾಗಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಸೀಲಸಂವರಾದೀಹಿ ಸಂವರೇಹಿ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾವಿಞ್ಞಾಣಕೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ರಾಗಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಅವಸೇಸಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಚ ತತೋ ಅನವಸೇಸಮ್ಪಿ ಉಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವ ತಚಂ ಪುರಾಣನ್ತಿ. ಏವಮೇಸಾ ಭಗವತಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ಗಾಥಾ ದೇಸಿತಾ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ.

೩. ಯೋ ತಣ್ಹಮುದಚ್ಛಿದಾತಿ ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ. ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಗಗ್ಗರಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇ ವಿಹರನ್ತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ. ಭಗವಾ ತಸ್ಸಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಓಭಾಸಗಾಥಮಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ತಸ್ಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾ. ವಿಸಯೇಹಿ ತಿತ್ತಿಂ ನ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಮಭವವಿಭವತಣ್ಹಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸರಿತನ್ತಿ ಗತಂ ಪವತ್ತಂ, ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೀಘಸರನ್ತಿ ಸೀಘಗಾಮಿನಿಂ, ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಆದೀನವಂ ಅಗಣೇತ್ವಾ ಮುಹುತ್ತೇನೇವ ಪರಚಕ್ಕವಾಳಮ್ಪಿ ಭವಗ್ಗಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಮೇತಂ ಸರಿತಂ ಸೀಘಸರಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಂ –

‘‘ಉಪರಿವಿಸಾಲಾ ದುಪ್ಪೂರಾ, ಇಚ್ಛಾ ವಿಸಟಗಾಮಿನೀ;

ಯೇ ಚ ತಂ ಅನುಗಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಚಕ್ಕಧಾರಿನೋ’’ತಿ.

‘‘ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ, ದೀಘಮದ್ಧಾನಸಂಸರಂ;

ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ, ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೧೫, ೧೦೫; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭);

‘‘ಊನೋ ಲೋಕೋ ಅತಿತ್ತೋ ತಣ್ಹಾದಾಸೋತಿ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೦೫) ಚ –

ಏವಮಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಸೀಲಸಂವರಾದೀಹಿ ಚ ಯೋ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ವಿಸೋಸಯಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಸಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರನ್ತಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ.

೪. ಯೋ ಮಾನಮುದಬ್ಬಧೀತಿ ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ. ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಗಙ್ಗಾಯ ತೀರೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ಅಪ್ಪೋದಕೇ ಸೋತೇ ಕತಂ ನಳಸೇತುಂ ಪಚ್ಛಾ ಆಗತೇನ ಮಹೋಘೇನ ವುಯ್ಹಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತಸ್ಸಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಓಭಾಸಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಮಾನೋತಿ ಜಾತಿಆದಿವತ್ಥುಕೋ ಚೇತಸೋ ಉಣ್ಣಾಮೋ. ಸೋ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೋ, ‘‘ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೋ, ‘‘ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೋತಿ ಏವಂ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಪುನ ‘‘ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ, ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸದಿಸೋ, ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೀನೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಸದಿಸೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಹೀನೋ, ಹೀನಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋ, ಹೀನಸ್ಸ ಸದಿಸೋ, ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೋತಿ ಏವಂ ನವವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಮಾನಂ –

‘‘ಯೇನ ಮಾನೇನ ಮತ್ತಾಸೇ, ಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ. (ಇತಿವು. ೬) –

ಆದಿನಾ ನಯೇನ ತತ್ಥ ಆದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಸೀಲಸಂವರಾದೀಹಿ ಚ ಯೋ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ವಧೇನ್ತೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಬಲದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ನಳಸೇತುಸದಿಸಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅತಿಬಲತ್ತಾ ಮಹೋಘಸದಿಸೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಸಂ ಉದಬ್ಬಧಿ, ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ ವಧೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರನ್ತಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ.

೫. ತಿ ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಇತೋ ಪರಾನಞ್ಚ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಏಕಾಯೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅತ್ತನೋ ಧೀತುಯಾ ವಾರೇಯ್ಯೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಕೇನಚಿ ವಸಲೇನ ಅಪರಿಭುತ್ತಪುಬ್ಬೇಹಿ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ದಾರಿಕಂ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಪತಿಕುಲಂ ಪೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸೋ ಸನ್ತರಬಾಹಿರಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ತಿಣಪುಪ್ಫಮ್ಪಿ ಅಪರಿಭುತ್ತಪುಬ್ಬಂ ನಾದ್ದಸ. ಅಥ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಧುತ್ತಕಜಾತಿಕೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾರಕೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಏತೇ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅವಸ್ಸಂ ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಕೋಚಿ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ. ತೇ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಉಪ್ಪಣ್ಡೇನ್ತಾ ಆಹಂಸು – ‘‘ಉದುಮ್ಬರಪುಪ್ಫಂ ನಾಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಲೋಕೇ ನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಭುತ್ತಪುಬ್ಬಂ. ತೇನ ಧೀತರಂ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ದೇಹೀ’’ತಿ. ಸೋ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಕಾಲಸ್ಸೇವ ವುಟ್ಠಾಯ ಭತ್ತವಿಸ್ಸಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಅಚಿರವತಿಯಾ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಉದುಮ್ಬರವನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಮೇಕಂ ರುಕ್ಖಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಪುಪ್ಫಸ್ಸ ವಣ್ಟಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾದ್ದಸ. ಅಥ ವೀತಿವತ್ತೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ದುತಿಯತೀರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥ ಚ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಮನುಞ್ಞೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ, ಸಕಿಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ಸಕಿಂ ಉಕ್ಕುಟಿಕೋ ಹುತ್ವಾ, ಸಕಿಂ ಠತ್ವಾ, ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಸಾಖಾವಿಟಪಪತ್ತನ್ತರೇಸು ವಿಚಿನನ್ತೋ ಕಿಲಮತಿ. ತತೋ ನಂ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಆಹ – ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಿಂ ಮಗ್ಗಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಉದುಮ್ಬರಪುಪ್ಫಂ, ಭೋ’’ತಿ. ‘‘ಉದುಮ್ಬರಪುಪ್ಫಂ ನಾಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿ, ಮುಸಾ ಏತಂ ವಚನಂ, ಮಾ ಕಿಲಮಾ’’ತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಓಭಾಸಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಸಮನ್ನಾಹಾರಬಹುಮಾನಸ್ಸ ಇಮಾ ಓಭಾಸಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ ‘‘ಯೋ ನಾಜ್ಝಗಮಾ ಭವೇಸು ಸಾರ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವ ನಾಜ್ಝಗಮಾತಿ ನಾಧಿಗಚ್ಛಿ, ನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ವಾ. ಭವೇಸೂತಿ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಸಞ್ಞೀಅಸಞ್ಞೀನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಏಕವೋಕಾರಚತುವೋಕಾರಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇಸು. ಸಾರನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಭಾವಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ವಾ. ವಿಚಿನನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಗವೇಸನ್ತೋ. ಪುಪ್ಫಮಿವ ಉದುಮ್ಬರೇಸೂತಿ ಯಥಾ ಉದುಮ್ಬರರುಕ್ಖೇಸು ಪುಪ್ಫಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಏಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಾಜ್ಝಗಮಾ, ಏವಂ ಯೋ ಯೋಗಾವಚರೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಸಾರಂ ನಾಜ್ಝಗಮಾ. ಸೋ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನತ್ತತೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವ ತಚಂ ಪುರಾಣನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯೋಜನಾ ಚ. ಅವಸೇಸಗಾಥಾಸು ಪನಸ್ಸ ಯೋಜನಂ ಅವತ್ವಾ ವಿಸೇಸತ್ಥಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ.

೬. ‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾ,

ಇತಿಭವಾಭವತಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋ’’ತಿ. (ಉದಾ. ೨೦) –

ಏತ್ಥ ತಾವ ಅಯಂ ‘ಅನ್ತರಸದ್ದೋ’ –

‘‘ನದೀತೀರೇಸು ಸಣ್ಠಾನೇ, ಸಭಾಸು ರಥಿಯಾಸು ಚ;

ಜನಾ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಮಞ್ಚ ತಞ್ಚ ಕಿಮನ್ತರ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೨೮);

‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇನ ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಮಾಪಾದಿ’’ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೮೪);

‘‘ಅನತ್ಥಜನನೋ ಕೋಧೋ, ಕೋಧೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋ;

ಭಯಮನ್ತರತೋ ಜಾತಂ, ತಂ ಜನೋ ನಾವಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪; ಇತಿವು. ೮೮) –

ಏವಂ ಕಾರಣವೇಮಜ್ಝಚಿತ್ತಾದೀಸು ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತೇ. ತತೋ ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾತಿ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮೂಹತತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭವೋತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ವಿಭವೋತಿ ವಿಪತ್ತಿ. ತಥಾ ಭವೋತಿ ವುದ್ಧಿ, ವಿಭವೋತಿ ಹಾನಿ. ಭವೋತಿ ಸಸ್ಸತೋ, ವಿಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ. ಭವೋತಿ ಪುಞ್ಞಂ, ವಿಭವೋತಿ ಪಾಪಂ. ವಿಭವೋ ಅಭವೋತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ. ತಸ್ಮಾ ಇತಿಭವಾಭವತಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಾ ಏಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿವುಡ್ಢಿಹಾನಿಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಪುಞ್ಞಪಾಪವಸೇನ ಇತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಭವಾಭವತಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಚತೂಹಿಪಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತೇನ ತೇನ ನಯೇನ ತಂ ಇತಿಭವಾಭವತಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಞಾತಬ್ಬೋ.

೭. ಯಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಯೋ ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಾ, ತಯೋ ಞಾತಿಜನಪದಾಮರವಿತಕ್ಕಾ, ತಯೋ ಪರಾನುದ್ದಯತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಅನವಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಿತಕ್ಕಾತಿ ಏತೇ ನವ ವಿತಕ್ಕಾ ಸಮನ್ತಭದ್ದಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆದೀನವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖವವತ್ಥಾನೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಸಮತ್ಥೇಹಿ ತೀಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ಚ ವಿಧೂಪಿತಾ ಭುಸಂ ಧೂಪಿತಾ ಸನ್ತಾಪಿತಾ ದಡ್ಢಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ವಿಧೂಪೇತ್ವಾ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುವಿಕಪ್ಪಿತಾ ಅಸೇಸಾ, ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಭೂತೇ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಭೂತೇ ಚಿತ್ತೇ ಚ ಯಥಾ ನ ಪುನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಸಾ ಛಿನ್ನಾ. ಛಿನ್ನಞ್ಹಿ ಕಪ್ಪಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೨; ೪.೩೬೫). ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೮. ಇದಾನಿ ಯೋ ನಾಚ್ಚಸಾರೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ನಾಚ್ಚಸಾರೀತಿ ಯೋ ನಾತಿಧಾವಿ. ನ ಪಚ್ಚಸಾರೀತಿ ನ ಓಹೀಯಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯೇನ ಹಿ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ಪತನ್ತೋ ಅಚ್ಚಾಸರತಿ, ಅತಿಸಿಥಿಲೇನ ಕೋಸಜ್ಜೇ ಪತನ್ತೋ ಪಚ್ಚಾಸರತಿ. ತಥಾ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಕಿಲಮೇನ್ತೋ ಅಚ್ಚಾಸರತಿ, ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಕಾಮಸುಖಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಪಚ್ಚಾಸರತಿ. ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಚ್ಚಾಸರತಿ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಾಸರತಿ. ಅತೀತಂ ಅನುಸೋಚನ್ತೋ ಅಚ್ಚಾಸರತಿ, ಅನಾಗತ ಪಟಿಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪಚ್ಚಾಸರತಿ. ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಚ್ಚಾಸರತಿ, ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಚಾಸರತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ನಾಚ್ಚಸಾರೀ ನ ಪಚ್ಚಸಾರೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಂ ಅಚ್ಚಗಮಾ ಇಮಂ ಪಪಞ್ಚನ್ತಿ ತಾಯ ಚ ಪನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವೋಸಾನಾಯ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಬ್ಬಂ ಇಮಂ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಪ್ಪಭವಂ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ತಿವಿಧಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಅಚ್ಚಗಮಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೯. ತದನನ್ತರಗಾಥಾಯ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ವಿತಥಮಿದನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಲೋಕೇತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಂ, ಸಕಲಮನೂನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನುಪಗಂ ಲೋಕಿಯಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಪ್ಪಭೇದಂ ಸಙ್ಖತಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ವಿತಥನ್ತಿ ವಿಗತತಥಭಾವಂ. ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ಸುಖನ್ತಿ ವಾ ಸುಭನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ತಾತಿ ವಾ ಯಥಾ ಯಥಾ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಬಾಲಜನೇಹಿ ಗಯ್ಹತಿ, ತಥಾತಥಾಭಾವತೋ ವಿತಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇದನ್ತಿ ತಮೇವ ಸಬ್ಬಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ. ಞತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ, ತಞ್ಚ ಪನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ, ನ ವಿಸಯತೋ. ಲೋಕೇತಿ ಓಕಾಸಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಂ ಖನ್ಧಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ‘‘ವಿತಥಮಿದ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೧೦-೧೩. ಇದಾನಿ ಇತೋ ಪರಾಸು ಚತೂಸು ಗಾಥಾಸು ವೀತಲೋಭೋ ವೀತರಾಗೋ ವೀತದೋಸೋ ವೀತಮೋಹೋತಿ ಏತೇ ವಿಸೇಸಾ. ಏತ್ಥ ಲುಬ್ಭನವಸೇನ ಲೋಭೋ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಮೇತಂ ಪಠಮಸ್ಸ ಅಕುಸಲಮೂಲಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ, ವಿಸಮಲೋಭಸ್ಸ ವಾ. ಯೋ ಸೋ ‘‘ಅಪ್ಪೇಕದಾ ಮಾತುಮತ್ತೀಸುಪಿ ಲೋಭಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಭಗಿನಿಮತ್ತೀಸುಪಿ ಲೋಭಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಧೀತುಮತ್ತೀಸುಪಿ ಲೋಭಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೨೭) ಏವಂ ವುತ್ತೋ. ರಜ್ಜನವಸೇನ ರಾಗೋ, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ದುಸ್ಸನವಸೇನ ದೋಸೋ, ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಕೋಧಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಮುಯ್ಹನವಸೇನ ಮೋಹೋ, ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಲೋಭಂ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿ ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ಲೋಭಂ ವಿನೇತ್ವಾ ವಿಗತಲೋಭೋ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಲೋಭಪ್ಪಹಾನೂಪಾಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿತಥಭಾವದಸ್ಸನಂ ಲೋಭಪ್ಪಹಾನಾನಿಸಂಸಞ್ಚ ಓರಪಾರಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರಾಸುಪಿ. ಕೇಚಿ ಪನಾಹು – ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನ ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಮಾರದ್ಧಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಏಕಮೇಕಾವ ಏತ್ಥ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಯಂ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರಾಸು ಚತೂಸು ಗಾಥಾಸು.

೧೪. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಸಯನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಮಾನದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಭವರಾಗಾವಿಜ್ಜಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಆಕಾರಾನುವಿಧಾನಟ್ಠೇನ ಮೂಲಾ; ಅಖೇಮಟ್ಠೇನ ಅಕುಸಲಾ; ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಾತಿಪಿ ಮೂಲಾ; ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಅಕುಸಲಾ; ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇ ಹಿ ‘‘ಲೋಭೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ಏವಮೇತೇ ಅನುಸಯಾ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಕೇಚಿ ನ ಸನ್ತಿ, ಏತೇ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಾ ತಥೇವ ಸಮೂಹತಾಸೇ, ಸಮೂಹತಾ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಸ್ಸ ಹಿ ಸೇ-ಕಾರಾಗಮಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಕೋವಿದಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ಸೇತಿ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಯಂ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಏವಂವಿಧೋ ಭಿಕ್ಖು ಖೀಣಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಖೀಣಾಸವೋ ಚ ನೇವ ಆದಿಯತಿ, ನ ಪಜಹತಿ, ಪಜಹಿತ್ವಾ ಠಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಥಾಪಿ ವತ್ತಮಾನಸಮೀಪೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಲಕ್ಖಣೇನ ‘‘ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಸಙ್ಖಾತಂ ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಮಾನಾನುಸಯಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ, ದಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನಂ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ, ಭವರಾಗಾನುಸಯಾವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾನಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನೇವ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ. ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ ತನುಭಾವೋ, ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವೋ, ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಮಾನಾನುಸಯಭವರಾಗಾನುಸಯಾವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ನ ಸಬ್ಬೇ ಅನುಸಯಾ ಅಕುಸಲಮೂಲಾ; ಕಾಮರಾಗಭವರಾಗಾನುಸಯಾ ಏವ ಹಿ ಲೋಭಾಕುಸಲಮೂಲೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಪಟಿಘಾನುಸಯಾವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾ ಚ ‘‘ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ದಿಟ್ಠಿಮಾನವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾ ಪನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಹೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಅನುಸಯಾಭಾವವಸೇನ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಸಮುಗ್ಘಾತವಸೇನ ಚ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ –

‘‘ಯಸ್ಸಾನುಸಯಾ ನ ಸನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ಮೂಲಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಸಮೂಹತಾಸೇ’’. –

ಇತಿ ಭಗವಾ ಆಹ.

೧೫. ಯಸ್ಸ ದರಥಜಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪರಿಳಾಹಟ್ಠೇನ ದರಥಾ ನಾಮ, ಅಪರಾಪರುಪ್ಪನ್ನಾ ಪನ ತೇಹಿ ದರಥೇಹಿ ಜಾತತ್ತಾ ದರಥಜಾ ನಾಮ. ಓರನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಓರಿಮಂ ತೀರನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೮). ಆಗಮನಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಪಚ್ಚಯಾಸೇತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಸ ಪನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ದರಥಜವೇವಚನಾ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಸನ್ತಿ, ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರನ್ತಿ.

೧೬. ಯಸ್ಸ ವನಥಜಾತಿ ಏತ್ಥಪಿ ದರಥಜಾ ವಿಯ ವನಥಜಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಚನತ್ಥೇ ಪನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ವನುತೇ, ವನೋತೀತಿ ವಾ ವನಂ ಯಾಚತಿ ಸೇವತಿ ಭಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಾ ಹಿ ವಿಸಯಾನಂ ಪತ್ಥನತೋ ಸೇವನತೋ ಚ ‘‘ವನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಸೇನ ವನಂ ಥರತಿ ತನೋತೀತಿ ವನಥೋ, ತಣ್ಹಾನುಸಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವನಥಾ ಜಾತಾತಿ ವನಥಜಾತಿ. ಕೇಚಿ ಪನಾಹು ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಗಹನಟ್ಠೇನ ವನಥೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅಪರಾಪರುಪ್ಪನ್ನಾ ಪನ ವನಥಜಾ’’ತಿ. ಅಯಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಉರಗಸುತ್ತೇ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಇತರೋ ಪನ ಧಮ್ಮಪದಗಾಥಾಯಂ. ವಿನಿಬನ್ಧಾಯ ಭವಾಯಾತಿ ಭವವಿನಿಬನ್ಧಾಯ. ಅಥ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸಯೇಸು ವಿನಿಬನ್ಧಾಯ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತುಯೇವ ಹೇತುಕಪ್ಪಾ.

೧೭. ಯೋ ನೀವರಣೇತಿ ಏತ್ಥ ನೀವರಣಾತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವಾ ನೀವರನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾ, ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಹಾಯಾತಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ. ಪಞ್ಚಾತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಈಘಾಭಾವತೋ ಅನೀಘೋ. ಕಥಂಕಥಾಯ ತಿಣ್ಣತ್ತಾ ತಿಣ್ಣಕಥಂಕಥೋ. ವಿಗತಸಲ್ಲತ್ತಾ ವಿಸಲ್ಲೋ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಸಮನ್ತಭದ್ದಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಚ ನೀವರಣೇಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾಯ ತೇಸಞ್ಚ ಪಹೀನತ್ತಾ ಏವ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಈಘಸ್ಸಾಭಾವೇನ ಅನೀಘೋ, ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೮; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ನಯೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಕಥಂಕಥಾಯ ತಿಣ್ಣತ್ತಾ ತಿಣ್ಣಕಥಂಕಥೋ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ ಸಲ್ಲಾ? ರಾಗಸಲ್ಲೋ, ದೋಸಸಲ್ಲೋ, ಮೋಹಸಲ್ಲೋ, ಮಾನಸಲ್ಲೋ, ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಲ್ಲಾನಂ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಸಲ್ಲೋ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರನ್ತಿ.

ಅತ್ರಾಪಿ ಚ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಏವ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಹಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ. ‘‘ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೮; ನೇತ್ತಿ. ೧೨೦) ನಯೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ ತನುಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತತಿಯೇನ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಂ. ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ –

‘‘ಯೋ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯ ಪಞ್ಚ, ಅನೀಘೋ ತಿಣ್ಣಕಥಂಕಥೋ ವಿಸಲ್ಲೋ;

ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ, ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವತ್ತಚಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ. –

ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ಭಗವಾ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ. ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಯೇನ ಯೇನ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯಾ ಯಾ ಗಾಥಾ ದೇಸಿತಾ, ತೇನ ತೇನ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಉರಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.