೨. ಧನಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಪಕ್ಕೋದನೋತಿ ಧನಿಯಸುತ್ತಂ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ. ತೇನ ಸಮಯೇನ ಧನಿಯೋ ಗೋಪೋ ಮಹೀತೀರೇ ಪಟಿವಸತಿ. ತಸ್ಸಾಯಂ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ – ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಾವಚನೇ ದಿಬ್ಬಮಾನೇ ವೀಸತಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವೀಸತಿ ಸಲಾಕಭತ್ತಾನಿ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ದೇವೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ. ಏವಂ ದೇವಲೋಕೇ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ವಿದೇಹರಟ್ಠಮಜ್ಝೇ ಪಬ್ಬತರಟ್ಠಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಕೋರಣ್ಡಂ ನಾಮ ನಗರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಗೋಯೂಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವತಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ತಿಂಸಮತ್ತಾನಿ ಗೋಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸತ್ತವೀಸಸಹಸ್ಸಾ ಗಾವೋ ಖೀರಂ ದುಯ್ಹನ್ತಿ. ಗೋಪಾ ನಾಮ ನಿಬದ್ಧವಾಸಿನೋ ನ ಹೋನ್ತಿ. ವಸ್ಸಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋಮಾಸೇ ಥಲೇ ವಸನ್ತಿ, ಅವಸೇಸೇ ಅಟ್ಠಮಾಸೇ ಯತ್ಥ ತಿಣೋದಕಂ ಸುಖಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ವಸನ್ತಿ. ತಞ್ಚ ನದೀತೀರಂ ವಾ ಜಾತಸ್ಸರತೀರಂ ವಾ ಹೋತಿ. ಅಥಾಯಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ವಸಿತಗಾಮತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಗುನ್ನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ಓಕಾಸಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ಮಹಾಮಹೀ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕತೋ ಕಾಲಮಹೀ ಏಕತೋ ಮಹಾಮಹಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸನ್ದಮಾನಾ ಪುನ ಸಮುದ್ದಸಮೀಪೇ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ. ಯಂ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತರದೀಪಂ ಅಕಾಸಿ, ತಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಚ್ಛಾನಂ ಸಾಲಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ನಿವೇಸನಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ. ತಸ್ಸ ಸತ್ತ ಪುತ್ತಾ, ಸತ್ತ ಧೀತರೋ, ಸತ್ತ ಸುಣಿಸಾ, ಅನೇಕೇ ಚ ಕಮ್ಮಕಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಗೋಪಾ ನಾಮ ವಸ್ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಜಾನನ್ತಿ. ಯದಾ ಸಕುಣಿಕಾ ಕುಲಾವಕಾನಿ ರುಕ್ಖಗ್ಗೇ ಕರೋನ್ತಿ, ಕಕ್ಕಟಕಾ ಉದಕಸಮೀಪೇ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಥಲಸಮೀಪದ್ವಾರೇನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ತದಾ ಸುವುಟ್ಠಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ಸಕುಣಿಕಾ ಕುಲಾವಕಾನಿ ನೀಚಟ್ಠಾನೇ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಕರೋನ್ತಿ, ಕಕ್ಕಟಕಾ ಥಲಸಮೀಪೇ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಉದಕಸಮೀಪದ್ವಾರೇನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ತದಾ ದುಬ್ಬುಟ್ಠಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ.

ಅಥ ಸೋ ಧನಿಯೋ ಸುವುಟ್ಠಿಕನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಉಪಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಉಪಕಟ್ಠೇ ವಸ್ಸಕಾಲೇ ಅನ್ತರದೀಪಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಮಹಾಮಹಿಯಾ ಪರತೀರೇ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಮ್ಪಿ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಉದಕೇನ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥರಣೋಕಾಸೇ ಅತ್ತನೋ ವಸನೋಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ವಚ್ಛಸಾಲಾಯೋ ಮಾಪೇತ್ವಾ, ತತ್ಥ ನಿವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ದಾರುತಿಣಾದಿಸಙ್ಗಹೇ ಕತೇ ಸಬ್ಬೇಸು ಪುತ್ತದಾರಕಮ್ಮಕರಪೋರಿಸೇಸು ಸಮಾನಿಯೇಸು ಜಾತೇಸು ನಾನಪ್ಪಕಾರೇ ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜೇ ಪಟಿಯತ್ತೇ ಸಮನ್ತಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ ಮೇಘಮಣ್ಡಲಾನಿ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು. ಸೋ ಧೇನುಯೋ ದುಹಾಪೇತ್ವಾ, ವಚ್ಛಸಾಲಾಸು ವಚ್ಛೇ ಸಣ್ಠಾಪೇತ್ವಾ, ಗುನ್ನಂ ಚತುದ್ದಿಸಾ ಧೂಮಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ, ಸಬ್ಬಪರಿಜನಂ ಭೋಜಾಪೇತ್ವಾ, ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದೀಪೇ ಉಜ್ಜಾಲಾಪೇತ್ವಾ, ಸಯಂ ಖೀರೇನ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಮಹಾಸಯನೇ ಸಯನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಸಿರಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ, ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ, ಅಪರದಿಸಾಯ ಮೇಘತ್ಥನಿತಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ ‘‘ಪಕ್ಕೋದನೋ ದುದ್ಧಖೀರೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಪಕ್ಕೋದನೋತಿ ಸಿದ್ಧಭತ್ತೋ. ದುದ್ಧಖೀರೋತಿ ಗಾವೋ ದುಹಿತ್ವಾ ಗಹಿತಖೀರೋ. ಅಹನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ಅಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ತನೋ ತಥಾಭಾವಂ. ಪಕ್ಕೋದನೋ ದುದ್ಧಖೀರೋ ಚ ಅಹಮಸ್ಮಿ ಭವಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತೀತಿ ಏವಮಾಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಇತೀತಿ ಪದಸನ್ಧಿ, ಪದಸಂಸಗ್ಗೋ, ಪದಪಾರಿಪೂರಿ, ಅಕ್ಖರಸಮವಾಯೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾ ಪದಾನುಪುಬ್ಬತಾಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧) ಏವಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಣ್ಣಿತೋ. ಸೋಪಿ ಇದಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಂ ಯಂ ಹಿ ಪದಂ ಪುಬ್ಬಪದೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಏವಮಾಹಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋಯೇವ ಇತಿಸದ್ದೋ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪದೇನ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋ ಇತಿ ವಾ ಭಗವಾ ಇತಿ ವಾ ಏವಮಾದಿನಾ ಪದಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾ.

ಧನಿಯೋ ಗೋಪೋತಿ ತಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಸಮೋಧಾನಂ. ಸೋ ಹಿ ಯಾನಿಮಾನಿ ಥಾವರಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಧನಾನಿ, ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ದಾನಸೀಲಾದಿಅನುಗಾಮಿಕಧನಂ, ಖೇತ್ತವತ್ಥು-ಆರಾಮಾದಿತೋ ಥಾವರಧನತೋಪಿ, ಗವಸ್ಸಾದಿತೋ ಜಙ್ಗಮಧನತೋಪಿ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದಿತೋ ಸಂಹಾರಿಮಧನತೋಪಿ, ಸಿಪ್ಪಾಯತನಾದಿತೋ ಅಙ್ಗಸಮಧನತೋಪಿ ಯಂ ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಞ್ಚಗೋರಸಾನುಪ್ಪದಾನೇನ ಬಹೂಪಕಾರಂ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನತ್ಥಿ ಗೋಸಮಿತಂ ಧನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩; ನೇತ್ತಿ. ೧೨೩) ಏವಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಗೋಧನಂ, ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಧನಿಯೋ, ಗುನ್ನಂ ಪಾಲನತೋ ಗೋಪೋ. ಯೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗಾವೋ ಪಾಲೇತಿ, ಸೋ ‘‘ಗೋಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯೋ ಪರೇಸಂ ವೇತನೇನ ಭಟೋ ಹುತ್ವಾ, ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ. ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ತನೋಯೇವ, ತೇನ ಗೋಪೋತಿ ವುತ್ತೋ.

ಅನುತೀರೇತಿ ತೀರಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ. ಮಹಿಯಾತಿ ಮಹಾಮಹೀನಾಮಿಕಾಯ ನದಿಯಾ. ಸಮಾನೇನ ಅನುಕೂಲವತ್ತಿನಾ ಪರಿಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಾಸೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸಮಾನವಾಸೋ, ಅಯಞ್ಚ ತಥಾವಿಧೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾನವಾಸೋ’’ತಿ. ಛನ್ನಾತಿ ತಿಣಪಣ್ಣಚ್ಛದನೇಹಿ ಅನೋವಸ್ಸಕಾ ಕತಾ. ಕುಟೀತಿ ವಸನಘರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಆಹಿತೋತಿ ಆಭತೋ, ಜಾಲಿತೋ ವಾ. ಗಿನೀತಿ ಅಗ್ಗಿ. ತೇಸು ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಗ್ಗಿ ‘‘ಗಿನೀ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ. ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀತಿ ಇದಾನಿ ಯದಿ ಇಚ್ಛಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪವಸ್ಸಾತಿ ಸಿಞ್ಚ, ಪಗ್ಘರ, ಉದಕಂ ಮುಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೇವಾತಿ ಮೇಘಂ ಆಲಪತಿ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದವಣ್ಣನಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಏವಮಯಂ ಧನಿಯೋ ಗೋಪೋ ಅತ್ತನೋ ಸಯನಘರೇ ಮಹಾಸಯನೇ ನಿಪನ್ನೋ ಮೇಘತ್ಥನಿತಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಪಕ್ಕೋದನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಭಣನ್ತೋ ಕಾಯದುಕ್ಖವೂಪಸಮೂಪಾಯಂ ಕಾಯಸುಖಹೇತುಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ನಿಹಿತಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ದುದ್ಧಖೀರೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಭಣನ್ತೋ ಚಿತ್ತದುಕ್ಖವೂಪಸಮೂಪಾಯಂ ಚಿತ್ತಸುಖಹೇತುಞ್ಚ. ‘‘ಅನುತೀರೇ ಮಹಿಯಾ’’ತಿ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ‘‘ಸಮಾನವಾಸೋ’’ತಿ ತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗಪದಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸೋಕಸ್ಸಾಭಾವಂ. ‘‘ಛನ್ನಾ ಕುಟೀ’’ತಿ ಕಾಯದುಕ್ಖಾಪಗಮಪಟಿಘಾತಂ. ‘‘ಆಹಿತೋ ಗಿನೀ’’ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಗೋಪಾಲಕಾ ಪರಿಕ್ಖೇಪಧೂಮದಾರುಅಗ್ಗಿವಸೇನ ತಯೋ ಅಗ್ಗೀ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇ ಚ ತಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಸಬ್ಬೇ ಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಪರಿಕ್ಖೇಪಗ್ಗಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಹಿತೋ ಗಿನೀ’’ತಿ ಭಣನ್ತೋ ವಾಳಮಿಗಾಗಮನನಿವಾರಣಂ ದೀಪೇತಿ, ಗುನ್ನಂ ಮಜ್ಝೇ ಗೋಮಯಾದೀಹಿ ಧೂಮಗ್ಗಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಡಂಸಮಕಸಾದೀಹಿ ಗುನ್ನಂ ಅನಾಬಾಧಂ, ಗೋಪಾಲಕಾನಂ ಸಯನಟ್ಠಾನೇ ದಾರುಅಗ್ಗಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಗೋಪಾಲಕಾನಂ ಸೀತಾಬಾಧಪಟಿಘಾತಂ. ಸೋ ಏವಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಗುನ್ನಂ ವಾ ಪರಿಜನಸ್ಸ ವಾ ವುಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಬಾಧಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಆಹ – ‘‘ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ.

೧೯. ಏವಂ ಧನಿಯಸ್ಸ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸೋಸಿ ಭಗವಾ ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ವಿಸುದ್ಧಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಿಕಾಯ ಜೇತವನಮಹಾವಿಹಾರೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ. ಸುತ್ವಾ ಚ ಪನ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ ಅದ್ದಸ ಧನಿಯಞ್ಚ ಪಜಾಪತಿಞ್ಚಸ್ಸ ‘‘ಇಮೇ ಉಭೋಪಿ ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನಾ. ಸಚೇ ಅಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಉಭೋಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತಿ. ನೋ ಚೇ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸ್ವೇ ಉದಕೋಘೇನ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ತಂ ಖಣೇಯೇವ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ಸತ್ತ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಧನಿಯಸ್ಸ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ಆಕಾಸೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕುಟಿಯಾ ಉಪರಿ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಧನಿಯೋ ತಂ ಗಾಥಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾಸತಿಯೇವ, ನ ನಿಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಭಗವತಿ ಗತೇಪಿ ಭಾಸತಿ. ಭಗವಾ ಚ ತಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ನ ಏತ್ತಕೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ ವಾ ವಿಸ್ಸತ್ಥಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಪನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ –

‘‘ಅಕ್ಕೋಧನೋ ವಿಗತಖಿಲೋಹಮಸ್ಮಿ,ಅನುತೀರೇ ಮಹಿಯೇಕರತ್ತಿವಾಸೋ;

ವಿವಟಾ ಕುಟಿ ನಿಬ್ಬುತೋ ಗಿನಿ,ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ. –

ಇಮಂ ಪಟಿಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾಗಂ ನೋ ಅತ್ಥಸಭಾಗಂ. ನ ಹಿ ‘‘ಪಕ್ಕೋದನೋ’’ತಿ, ‘‘ಅಕ್ಕೋಧನೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಮೇನ್ತಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಓರಿಮಪಾರಿಮತೀರಾನಿ ವಿಯ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಸದಿಸಪದಾನಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಸೇಸಪದಾನಂ ಪನಾಯಂ ಪದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ವಣ್ಣನಾ – ಅಕ್ಕೋಧನೋತಿ ಅಕುಜ್ಝನಸಭಾವೋ. ಯೋ ಹಿ ಸೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಆಘಾತವತ್ಥುಸಮ್ಭವೋ ಕೋಧೋ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸುಪರಿತ್ತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಹದಯಂ ಸನ್ತಾಪೇತ್ವಾ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಯೇನ ಚ ತತೋ ಬಲವತರುಪ್ಪನ್ನೇನ ಏಕಚ್ಚೋ ಮುಖವಿಕುಣನಮತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಬಲವತರೇನ ಏಕಚ್ಚೋ ಫರುಸಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಹನುಸಞ್ಚಲನಮತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಪರೋ ತತೋ ಬಲವತರೇನ ಫರುಸಂ ಭಣತಿ, ಅಪರೋ ತತೋ ಬಲವತರೇನ ದಣ್ಡಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಗವೇಸನ್ತೋ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತಿ, ಅಪರೋ ತತೋ ಬಲವತರೇನ ದಣ್ಡಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಆಮಸತಿ, ಅಪರೋ ತತೋ ಬಲವತರೇನ ದಣ್ಡಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಧಾವತಿ, ಅಪರೋ ತತೋ ಬಲವತರೇನ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಪಹಾರೇ ದೇತಿ, ಅಪರೋ ತತೋ ಬಲವತರೇನ ಅಪಿ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ತತೋ ಬಲವತರೇನ ಪಚ್ಛಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಕಾಲಗಾಮವಾಸೀ ಅಮಚ್ಚೋ ವಿಯ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಕೋಧೋ ಪರಮವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಭಗವತಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇಯೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲೋ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತೋ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ‘‘ಅಕ್ಕೋಧನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಆಹ.

ವಿಗತಖಿಲೋತಿ ಅಪಗತಖಿಲೋ. ಯೇ ಹಿ ತೇ ಚಿತ್ತಬನ್ಧಭಾವೇನ ಪಞ್ಚ ಚೇತೋಖಿಲಾ ವುತ್ತಾ, ಯೇ ಹಿ ಚ ಖಿಲಭೂತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಖಿಲೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ವಸ್ಸನ್ತೇಪಿ ದೇವೇ ಸಸ್ಸಾನಿ ನ ರುಹನ್ತಿ, ಏವಮೇವಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿಕುಸಲಹೇತುವಸ್ಸೇ ವಸ್ಸನ್ತೇಪಿ ಕುಸಲಂ ನ ರುಹತಿ ತೇ ಚ ಭಗವತಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇಯೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನಾ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ‘‘ವಿಗತಖಿಲೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಏಕರತ್ತಿಂ ವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕರತ್ತಿವಾಸೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಧನಿಯೋ ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ವಸ್ಸಿಕೇ ಮಾಸೇ ನಿಬದ್ಧವಾಸಂ ಉಪಗತೋ, ನ ತಥಾ ಭಗವಾ. ಭಗವಾ ಹಿ ತಂಯೇವ ರತ್ತಿಂ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಾಮತಾಯ ತತ್ಥ ವಾಸಂ ಉಪಗತೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕರತ್ತಿವಾಸೋ’’ತಿ ಆಹ. ವಿವಟಾತಿ ಅಪನೀತಚ್ಛದನಾ. ಕುಟೀತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ. ಅತ್ತಭಾವೋ ಹಿ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥವಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಾಯೋತಿಪಿ ಗುಹಾತಿಪಿ ದೇಹೋತಿಪಿ ಸನ್ದೇಹೋತಿಪಿ ನಾವಾತಿಪಿ ರಥೋತಿಪಿ ವಣೋತಿಪಿ ಧಜೋತಿಪಿ ವಮ್ಮಿಕೋತಿಪಿ ಕುಟೀತಿಪಿ ಕುಟಿಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಧ ಪನ ಕಟ್ಠಾದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಗೇಹನಾಮಿಕಾ ಕುಟಿ ವಿಯ ಅಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತತ್ತಾ ‘‘ಕುಟೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ವಲ್ಲಿಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ಮತ್ತಿಕಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ತಿಣಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ಆಕಾಸೋ ಪರಿವಾರಿತೋ ಅಗಾರಂತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಟ್ಠಿಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ನ್ಹಾರುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ಮಂಸಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ಚಮ್ಮಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ, ಆಕಾಸೋ ಪರಿವಾರಿತೋ ರೂಪನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೬).

ಚಿತ್ತಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ನಿವಾಸತೋ ವಾ ಕುಟಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಕುಟಿ ಚೇ ಸಾ, ಮಕ್ಕಟಾವಸಥೋ ಇತಿ;

ಮಕ್ಕಟೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾಯ, ಕುಟಿಕಾಯ ಪಸಕ್ಕಿಯ;

ದ್ವಾರೇನ ಅನುಪರಿಯಾತಿ, ಘಟ್ಟಯನ್ತೋ ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೧೨೫);

ಸಾ ಕುಟಿ ಯೇನ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಛದನೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಛನ್ನತ್ತಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸವಸ್ಸಂ ಅತಿವಸ್ಸತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಛನ್ನಮತಿವಸ್ಸತಿ, ವಿವಟಂ ನಾತಿವಸ್ಸತಿ;

ತಸ್ಮಾ ಛನ್ನಂ ವಿವರೇಥ, ಏವಂ ತಂ ನಾತಿವಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಉದಾ. ೪೫; ಥೇರಗಾ. ೪೪೭; ಪರಿ. ೩೩೯);

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ವುತ್ತಾ ಖನ್ಧಕೇ ಥೇರಗಾಥಾಯಞ್ಚ. ಖನ್ಧಕೇ ಹಿ ‘‘ಯೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಚ ಅತಿವಸ್ಸನ್ತಿ, ಯೋ ಪನ ನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ತಸ್ಸ ನಾತಿವಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತಾ. ಥೇರಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ರಾಗಾದಿಚ್ಛದನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಪುನ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ರಾಗಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ಛನ್ನಮತಿವಸ್ಸತಿ. ಯೋ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಾಸಿತಕಿಲೇಸಚ್ಛದನಚ್ಛನ್ನಾ ಅತ್ತಭಾವಕುಟಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಿಲೇಸವಸ್ಸಂ ಅತಿವಸ್ಸತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣವಾತೇನ ಕಿಲೇಸಚ್ಛದನಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ ವಿವಟಾ, ತಸ್ಸ ನಾತಿವಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಛದನಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನ ವಿದ್ಧಂಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವಟಾ ಕುಟೀ’’ತಿ ಆಹ. ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಉಪಸನ್ತೋ. ಗಿನೀತಿ ಅಗ್ಗಿ. ಯೇನ ಹಿ ಏಕಾದಸವಿಧೇನ ಅಗ್ಗಿನಾ ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಆದಿತ್ತಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಆದಿತ್ತಂ ರಾಗಗ್ಗಿನಾ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ. ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ಭಗವತೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಲಿಲಸೇಕೇನ ನಿಬ್ಬುತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಬ್ಬುತೋ ಗಿನೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಏವಂ ವದನ್ತೋ ಚ ಧನಿಯಂ ಅತುಟ್ಠಬ್ಬೇನ ತುಸ್ಸಮಾನಂ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನೇವ ಪರಿಭಾಸತಿ, ಓವದತಿ, ಅನುಸಾಸತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಅಕ್ಕೋಧನೋ’’ತಿ ಹಿ ವದಮಾನೋ, ಧನಿಯ, ತ್ವಂ ‘‘ಪಕ್ಕೋದನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ತುಟ್ಠೋ, ಓದನಪಾಕೋ ಚ ಯಾವಜೀವಂ ಧನಪರಿಕ್ಖಯೇನ ಕತ್ತಬ್ಬೋ, ಧನಪರಿಕ್ಖಯೋ ಚ ಆರಕ್ಖಾದಿದುಕ್ಖಪದಟ್ಠಾನೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದುಕ್ಖೇನೇವ ತುಟ್ಠೋ ಹೋಸಿ. ಅಹಂ ಪನ ‘‘ಅಕ್ಕೋಧನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕದುಕ್ಖಾಭಾವೇನ ತುಟ್ಠೋ ಹೋಮೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ವಿಗತಖಿಲೋ’’ತಿ ವದಮಾನೋ ತ್ವಂ ‘‘ದುದ್ಧಖೀರೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಅಕತಕಿಚ್ಚೋವ ‘‘ಕತಕಿಚ್ಚೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತುಟ್ಠೋ, ಅಹಂ ಪನ ‘‘ವಿಗತಖಿಲೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಕತಕಿಚ್ಚೋವ ತುಟ್ಠೋ ಹೋಮೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಅನುತೀರೇ ಮಹಿಯೇಕರತ್ತಿವಾಸೋ’’ತಿ ವದಮಾನೋ ತ್ವಂ ಅನುತೀರೇ ಮಹಿಯಾ ಸಮಾನವಾಸೋತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಚತುಮಾಸನಿಬದ್ಧವಾಸೇನ ತುಟ್ಠೋ. ನಿಬದ್ಧವಾಸೋ ಚ ಆವಾಸಸಙ್ಗೇನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ದುಕ್ಖೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದುಕ್ಖೇನೇವ ತುಟ್ಠೋ ಹೋಸಿ. ಅಹಂ ಪನ ಏಕರತ್ತಿವಾಸೋತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಅನಿಬದ್ಧವಾಸೇನ ತುಟ್ಠೋ, ಅನಿಬದ್ಧವಾಸೋ ಚ ಆವಾಸಸಙ್ಗಾಭಾವೇನ ಹೋತಿ, ಆವಾಸಸಙ್ಗಾಭಾವೋ ಚ ಸುಖೋತಿ ಸುಖೇನೇವ ತುಟ್ಠೋ ಹೋಮೀತಿ ದೀಪೇತಿ.

‘‘ವಿವಟಾ ಕುಟೀ’’ತಿ ವದಮಾನೋ ತ್ವಂ ಛನ್ನಾ ಕುಟೀತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಛನ್ನಗೇಹತಾಯ ತುಟ್ಠೋ, ಗೇಹೇ ಚ ತೇ ಛನ್ನೇಪಿ ಅತ್ತಭಾವಕುಟಿಕಂ ಕಿಲೇಸವಸ್ಸಂ ಅತಿವಸ್ಸತಿ, ಯೇನ ಸಞ್ಜನಿತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಮಹೋಘೇಹಿ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಾಸಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅತುಟ್ಠಬ್ಬೇನೇವ ತುಟ್ಠೋ ಹೋಸಿ. ಅಹಂ ಪನ ‘‘ವಿವಟಾ ಕುಟೀ’’ತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತಭಾವಕುಟಿಯಾ ಕಿಲೇಸಚ್ಛದನಾಭಾವೇನ ತುಟ್ಠೋ. ಏವಞ್ಚ ಮೇ ವಿವಟಾಯ ಕುಟಿಯಾ ನ ತಂ ಕಿಲೇಸವಸ್ಸಂ ಅತಿವಸ್ಸತಿ, ಯೇನ ಸಞ್ಜನಿತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಮಹೋಘೇಹಿ ವುಯ್ಹಮಾನೋ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತುಟ್ಠಬ್ಬೇನೇವ ತುಟ್ಠೋ ಹೋಮೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ನಿಬ್ಬುತೋ ಗಿನೀ’’ತಿ ವದಮಾನೋ ತ್ವಂ ಆಹಿತೋ ಗಿನೀತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಅಕತೂಪದ್ದವನಿವಾರಣೋವ ಕತೂಪದ್ದವನಿವಾರಣೋಸ್ಮೀತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತುಟ್ಠೋ. ಅಹಂ ಪನ ನಿಬ್ಬುತೋ ಗಿನೀತಿ ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಏಕಾದಸಗ್ಗಿಪರಿಳಾಹಾಭಾವತೋ ಕತೂಪದ್ದವನಿವಾರಣತಾಯೇವ ತುಟ್ಠೋತಿ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ ವದಮಾನೋ ಏವಂ ವಿಗತದುಕ್ಖಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಸುಖಾನಂ ಕತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಂ ಅಮ್ಹಾದಿಸಾನಂ ಏತಂ ವಚನಂ ಸೋಭತಿ, ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸಿ, ಪವಸ್ಸ ದೇವ, ನ ನೋ ತಯಿ ವಸ್ಸನ್ತೇ ವಾ ಅವಸ್ಸನ್ತೇ ವಾ ವುಡ್ಢಿ ವಾ ಹಾನಿ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ತ್ವಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದಸೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ವದನ್ತೋ ಚ ಧನಿಯ ಅತುಟ್ಠಬ್ಬೇನೇವ ತುಸ್ಸಮಾನಂ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನೇವ ಪರಿಭಾಸತಿ ಓವದತಿ, ಅನುಸಾಸತೀ’’ತಿ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ.

೨೦. ಏವಮಿಮಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಧನಿಯೋ ಗೋಪೋ ‘‘ಕೋ ಅಯಂ ಗಾಥಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ತೇನ ಸುಭಾಸಿತೇನ ಪರಿತುಟ್ಠೋ ಪುನಪಿ ತಥಾರೂಪಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ಅಪರಮ್ಪಿ ಗಾಥಮಾಹ ‘‘ಅನ್ಧಕಮಕಸಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅನ್ಧಕಾತಿ ಕಾಳಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಪಿಙ್ಗಲಮಕ್ಖಿಕಾನನ್ತಿಪಿ ಏಕೇ. ಮಕಸಾತಿ ಮಕಸಾಯೇವ. ನ ವಿಜ್ಜರೇತಿ ನತ್ಥಿ. ಕಚ್ಛೇತಿ ದ್ವೇ ಕಚ್ಛಾ – ನದೀಕಚ್ಛೋ ಚ ಪಬ್ಬತಕಚ್ಛೋ ಚ. ಇಧ ನದೀಕಚ್ಛೋ. ರುಳ್ಹತಿಣೇತಿ ಸಞ್ಜಾತತಿಣೇ. ಚರನ್ತೀತಿ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ. ವುಟ್ಠಿಮ್ಪೀತಿ ವಾತವುಟ್ಠಿಆದಿಕಾ ಅನೇಕಾ ವುಟ್ಠಿಯೋ, ತಾ ಆಳವಕಸುತ್ತೇ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ. ಇಧ ಪನ ವಸ್ಸವುಟ್ಠಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಹೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಖಮೇಯ್ಯುಂ. ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ. ಏತ್ಥ ಧನಿಯೋ ಯೇ ಅನ್ಧಕಮಕಸಾ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ರುಧಿರೇ ಪಿವನ್ತಾ ಮುಹುತ್ತೇನೇವ ಗಾವೋ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುಟ್ಠಿತಮತ್ತೇಯೇವ ತೇ ಗೋಪಾಲಕಾ ಪಂಸುನಾ ಚ ಸಾಖಾಹಿ ಚ ಮಾರೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅಭಾವೇನ ಗುನ್ನಂ ಖೇಮತಂ, ಕಚ್ಛೇ ರುಳ್ಹತಿಣಚರಣೇನ ಅದ್ಧಾನಗಮನಪರಿಸ್ಸಮಾಭಾವಂ ವತ್ವಾ ಖುದಾಕಿಲಮಥಾಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಗಾವೋ ಅನ್ಧಕಮಕಸಸಮ್ಫಸ್ಸೇಹಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಅದ್ಧಾನಗಮನೇನ ಕಿಲನ್ತಾ ಖುದಾಯ ಮಿಲಾಯಮಾನಾ ಏಕವುಟ್ಠಿನಿಪಾತಮ್ಪಿ ನ ಸಹೇಯ್ಯುಂ, ನ ಮೇ ತಥಾ ಗಾವೋ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಗಾವೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಭಾವಾ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ತಿಕ್ಖತುಂ ವಾ ವುಟ್ಠಿಮ್ಪಿ ಸಹೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ.

೨೧. ತತೋ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಧನಿಯೋ ಅನ್ತರದೀಪೇ ವಸನ್ತೋ ಭಯಂ ದಿಸ್ವಾ, ಕುಲ್ಲಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಮಹಾಮಹಿಂ ತರಿತ್ವಾ, ತಂ ಕಚ್ಛಂ ಆಗಮ್ಮ ‘‘ಅಹಂ ಸುಟ್ಠು ಆಗತೋ, ನಿಬ್ಭಯೇವ ಠಾನೇ ಠಿತೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಏವಮಾಹ, ಸಭಯೇ ಏವ ಚ ಸೋ ಠಾನೇ ಠಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಆಗಮನಟ್ಠಾನಾ ಅತ್ತನೋ ಆಗಮನಟ್ಠಾನಂ ಉತ್ತರಿತರಞ್ಚ ಪಣೀತತರಞ್ಚ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ‘‘ಬದ್ಧಾಸಿ ಭಿಸೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ, ಅತ್ಥಸಭಾಗಂ ನೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾಗಂ.

ತತ್ಥ ಭಿಸೀತಿ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪುಥುಲಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಕುಲ್ಲೋ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕೇ. ಅರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ –

‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪಜ್ಜೋ ಪಥೋ ಪನ್ಥೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನಂ;

ನಾವಾ ಉತ್ತರಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಕಮೋ’’. (ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೧);

‘‘ಅದ್ಧಾನಂ ಪಭವೋ ಚೇವ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕಾಸಿತೋ’’.

ಇಮಾಯಪಿ ಗಾಥಾಯ ಭಗವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ತಂ ಓವದನ್ತೋ ಇಮಂ ಅತ್ಥಂ ಆಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಧನಿಯ, ತ್ವಂ ಕುಲ್ಲಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಮಹಿಂ ತರಿತ್ವಾ, ಇಮಂ ಠಾನಮಾಗತೋ, ಪುನಪಿ ಚ ತೇ ಕುಲ್ಲೋ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ ಏವ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನದೀ ಚ ತರಿತಬ್ಬಾ, ನ ಚೇತಂ ಠಾನಂ ಖೇಮಂ. ಮಯಾ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಞಾಣಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಾ ಅಹೋಸಿ ಭಿಸಿ. ಸಾ ಚ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಏಕರಸಭಾವೂಪಗತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತನೇನ ಪುನ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಪ್ಪಯೋಜನಾಭಾವೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಕೇನಚಿ ಮೋಚೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಚ ಸುಸಙ್ಖತಾ. ತಾಯ ಚಮ್ಹಿ ತಿಣ್ಣೋ, ಪುಬ್ಬೇ ಪತ್ಥಿತಂ ತೀರಪ್ಪದೇಸಂ ಗತೋ. ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಚ ನ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ವಿಯ ಕಞ್ಚಿದೇವ ಪದೇಸಂ ಗತೋ. ಅಥ ಖೋ ಪಾರಗತೋ ಸಬ್ಬಾಸವಕ್ಖಯಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಪಾರಂ ಪರಮಂ ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ, ತಿಣ್ಣೋತಿ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ಪಾರಗತೋತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ. ಕಿಂ ವಿನೇಯ್ಯ ಪಾರಗತೋತಿ ಚೇ? ವಿನೇಯ್ಯ ಓಘಂ, ಕಾಮೋಘಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಓಘಂ ತರಿತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ತಂ ಪಾರಂ ಗತೋತಿ. ಇದಾನಿ ಚ ಪನ ಮೇ ಪುನ ತರಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಅತ್ಥೋ ಭಿಸಿಯಾ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಮೇವ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ.

೨೨. ತಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ಧನಿಯೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ‘‘ಗೋಪೀ ಮಮ ಅಸ್ಸವಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ಥ ಗೋಪೀತಿ ಭರಿಯಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಅಸ್ಸವಾತಿ ವಚನಕರಾ ಕಿಂಕಾರಪಟಿಸಾವಿನೀ. ಅಲೋಲಾತಿ ಮಾತುಗಾಮೋ ಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಲೋಲತಾಹಿ ಲೋಲೋ ಹೋತಿ – ಆಹಾರಲೋಲತಾಯ, ಅಲಙ್ಕಾರಲೋಲತಾಯ, ಪರಪುರಿಸಲೋಲತಾಯ, ಧನಲೋಲತಾಯ, ಪಾದಲೋಲತಾಯ. ತಥಾ ಹಿ ಮಾತುಗಾಮೋ ಭತ್ತಪೂವಸುರಾದಿಭೇದೇ ಆಹಾರೇ ಲೋಲತಾಯ ಅನ್ತಮಸೋ ಪಾರಿವಾಸಿಕಭತ್ತಮ್ಪಿ ಭುಞ್ಜತಿ, ಹತ್ಥೋತಾಪಕಮ್ಪಿ ಖಾದತಿ, ದಿಗುಣಂ ಧನಮನುಪ್ಪದತ್ವಾಪಿ ಸುರಂ ಪಿವತಿ. ಅಲಙ್ಕಾರಲೋಲತಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಅಲಙ್ಕಾರಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಅನ್ತಮಸೋ ಉದಕತೇಲಕೇನಪಿ ಕೇಸೇ ಓಸಣ್ಡೇತ್ವಾ ಮುಖಂ ಪರಿಮಜ್ಜತಿ. ಪರಪುರಿಸಲೋಲತಾಯ ಅನ್ತಮಸೋ ಪುತ್ತೇನಪಿ ತಾದಿಸೇ ಪದೇಸೇ ಪಕ್ಕೋಸಿಯಮಾನೋ ಪಠಮಂ ಅಸದ್ಧಮ್ಮವಸೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ. ಧನಲೋಲತಾಯ ‘‘ಹಂಸರಾಜಂ ಗಹೇತ್ವಾನ ಸುವಣ್ಣಾ ಪರಿಹಾಯಥ’’. ಪಾದಲೋಲತಾಯ ಆರಾಮಾದಿಗಮನಸೀಲೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಧನಂ ವಿನಾಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಧನಿಯೋ ‘‘ಏಕಾಪಿ ಲೋಲತಾ ಮಯ್ಹಂ ಗೋಪಿಯಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಲೋಲಾತಿ ಆಹ.

ದೀಘರತ್ತಂ ಸಂವಾಸಿಯಾತಿ ದೀಘಕಾಲಂ ಸದ್ಧಿಂ ವಸಮಾನಾ ಕೋಮಾರಭಾವತೋ ಪಭುತಿ ಏಕತೋ ವಡ್ಢಿತಾ. ತೇನ ಪರಪುರಿಸೇ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮನಾಪಾತಿ ಏವಂ ಪರಪುರಿಸೇ ಅಜಾನನ್ತೀ ಮಮೇವ ಮನಂ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸಾ ನ ಸುಣಾಮಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪನ್ತಿ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮೇನ ನಾಮ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಾಯ ಹಸಿತಂ ವಾ ಲಪಿತಂ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸಾ ನ ಸುಣಾಮಿ, ಕಞ್ಚಿ ಅತಿಚಾರದೋಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೨೩. ಅಥ ಭಗವಾ ಏತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಗೋಪಿಯಾ ತುಟ್ಠಂ ಧನಿಯಂ ಓವದನ್ತೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮಮ ಅಸ್ಸವ’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ, ಅತ್ಥಸಭಾಗಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾಗಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ ಪದಾನಿ. ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಧನಿಯ, ತ್ವಂ ‘‘ಗೋಪೀ ಮಮ ಅಸ್ಸವಾ’’ತಿ ತುಟ್ಠೋ, ಸಾ ಪನ ತೇ ಅಸ್ಸವಾ ಭವೇಯ್ಯ ವಾ ನ ವಾ; ದುಜ್ಜಾನಂ ಪರಚಿತ್ತಂ, ವಿಸೇಸತೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ. ಮಾತುಗಾಮಞ್ಹಿ ಕುಚ್ಛಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಾಪಿ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಏವಂ ದುರಕ್ಖಚಿತ್ತತ್ತಾ ಏವ ನ ಸಕ್ಕಾ ತುಮ್ಹಾದಿಸೇಹಿ ಇತ್ಥೀ ಅಲೋಲಾತಿ ವಾ ಸಂವಾಸಿಯಾತಿ ವಾ ಮನಾಪಾತಿ ವಾ ನಿಪ್ಪಾಪಾತಿ ವಾ ಜಾನಿತುಂ. ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸವಂ ಓವಾದಪಟಿಕರಂ ಮಮ ವಸೇ ವತ್ತತಿ, ನಾಹಂ ತಸ್ಸ ವಸೇ ವತ್ತಾಮಿ. ಸೋ ಚಸ್ಸ ಅಸ್ಸವಭಾವೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಛನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಅಗ್ಗಿಧಾರಾಸು ಚ ಉದಕಧಾರಾಸು ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾಸು ಸಬ್ಬಜನಸ್ಸ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಗ್ಗಿನಿಮ್ಮಾನೇ ಹಿ ತೇಜೋಕಸಿಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಉದಕನಿಮ್ಮಾನೇ ಆಪೋಕಸಿಣಂ, ನೀಲಾದಿನಿಮ್ಮಾನೇ ನೀಲಾದಿಕಸಿಣಾನಿ. ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕತೋ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏಕಮೇವ ಪನ ಅಸ್ಸವಭಾವೇನ ಏವಂ ವಸವತ್ತಿ ಅಹೋಸಿ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಪನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಾಪಗಮಾ ವಿಮುತ್ತಂ, ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ತದೇವ ಅಲೋಲಂ, ನ ತವ ಗೋಪೀ. ದೀಪಙ್ಕರಬುದ್ಧಕಾಲತೋ ಚ ಪಭುತಿ ದಾನಸೀಲಾದೀಹಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಿತತ್ತಾ ಸಂವಾಸಿಯಂ, ನ ತವ ಗೋಪೀ. ತದೇತಂ ಅನುತ್ತರೇನ ದಮಥೇನ ದಮಿತತ್ತಾ ಸುದನ್ತಂ, ಸುದನ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ವಸೇನ ಛದ್ವಾರವಿಸೇವನಂ ಪಹಾಯ ಮಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮನಸ್ಸ ವಸೇನಾನುವತ್ತನತೋ ಮನಾಪಂ, ನ ತವ ಗೋಪೀ.

ಪಾಪಂ ಪನ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಪಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಧನಿಯೋ ವಿಯ ಗೋಪಿಯಾ. ಸೋ ಚಸ್ಸ ಪಾಪಾಭಾವೋ ನ ಕೇವಲಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಕಾಲೇಯೇವ, ಏಕೂನತಿಂಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಸರಾಗಾದಿಕಾಲೇ ಅಗಾರಮಜ್ಝೇ ವಸನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತದಾಪಿ ಹಿಸ್ಸ ಅಗಾರಿಯಭಾವಾನುರೂಪಂ ವಿಞ್ಞುಪಟಿಕುಟ್ಠಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವಾ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ವಾ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ವಾ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಂ. ತತೋ ಪರಂ ಮಾರೋಪಿ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ತಥಾಗತಂ ಅನುಬನ್ಧಿ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ವಾಲಗ್ಗನಿತುದನಮತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪಾಪಸಮಾಚಾರಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಅದಿಸ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ –

‘‘ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಭಗವನ್ತಂ, ಅನುಬನ್ಧಿಂ ಪದಾಪದಂ;

ಓತಾರಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸತೀಮತೋ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೪೪೮);

ಬುದ್ಧಕಾಲೇಪಿ ನಂ ಉತ್ತರಮಾಣವೋ ಸತ್ತ ಮಾಸಾನಿ ಅನುಬನ್ಧಿ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ ದಟ್ಠುಕಾಮೋ. ಸೋ ಕಿಞ್ಚಿ ವಜ್ಜಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಪರಿಸುದ್ಧಸಮಾಚಾರೋ ಭಗವಾತಿ ಗತೋ. ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅರಕ್ಖೇಯ್ಯಾನಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅರಕ್ಖೇಯ್ಯಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ, ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ಯಂ ತಥಾಗತೋ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ ‘ಮಾ ಮೇ ಇದಂ ಪರೋ ಅಞ್ಞಾಸೀ’ತಿ, ಪರಿಸುದ್ಧವಚೀಸಮಾಚಾರೋ…ಪೇ… ಪರಿಸುದ್ಧಮನೋಸಮಾಚಾರೋ…ಪೇ… ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ, ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ, ಯಂ ತಥಾಗತೋ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ ‘ಮಾ ಮೇ ಇದಂ ಪರೋ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೫೮).

ಏವಂ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನ ಕೇವಲಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಕಾಲೇ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಪಂ ನತ್ಥಿ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಪಾಪಂ ಪನ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಮಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಪಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಣಿತುಂ, ನ ತವ ಗೋಪಿಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ಏತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ತುಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಮಯಾವೇತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ.

೨೪. ತಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ಧನಿಯೋ ತತುತ್ತರಿಪಿ ಸುಭಾಸಿತರಸಾಯನಂ ಪಿವಿತುಕಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತವೇತನಭತೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ತವೇತನಭತೋತಿ ಅತ್ತನಿಯೇನೇವ ಘಾಸಚ್ಛಾದನೇನ ಭತೋ, ಅತ್ತನೋಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಜೀವಾಮಿ, ನ ಪರಸ್ಸ ವೇತನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುತ್ತಾತಿ ಧೀತರೋ ಚ ಪುತ್ತಾ ಚ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಪುತ್ತಾತ್ವೇವ ಏಕಜ್ಝಂ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಮಾನಿಯಾತಿ ಸನ್ನಿಹಿತಾ ಅವಿಪ್ಪವುಟ್ಠಾ. ಅರೋಗಾತಿ ನಿರಾಬಾಧಾ, ಸಬ್ಬೇವ ಊರುಬಾಹುಬಲಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇಸಂ ನ ಸುಣಾಮಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚೋರಾತಿ ವಾ ಪರದಾರಿಕಾತಿ ವಾ ದುಸ್ಸೀಲಾತಿ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪಂ ನ ಸುಣಾಮೀತಿ.

೨೫. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಭಗವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಧನಿಯಂ ಓವದನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ – ‘‘ನಾಹಂ ಭತಕೋ’’ತಿ. ಅತ್ರಾಪಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ ಪದಾನಿ. ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ತ್ವಂ ‘‘ಭುಜಿಸ್ಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತುಟ್ಠೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿತ್ವಾ ಜೀವನ್ತೋಪಿ ದಾಸೋ ಏವಾಸಿ ತಣ್ಹಾದಾಸತ್ತಾ, ಭತಕವಾದಾ ಚ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚಸಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಊನೋ ಲೋಕೋ ಅತಿತ್ತೋ ತಣ್ಹಾದಾಸೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೦೫). ಪರಮತ್ಥತೋ ಪನ ನಾಹಂ ಭತಕೋಸ್ಮಿ ಕಸ್ಸಚಿ. ಅಹಞ್ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಭತಕೋ ನ ಹೋಮಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಯಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಿಟ್ಠೇನ ಚರಾಮಿ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ. ಅಹಞ್ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲತೋ ಯಾವ ಬೋಧಿ, ತಾವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಭತಕೋ ಅಹೋಸಿಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಪನ ನಿಬ್ಬಿಟ್ಠೋ ನಿಬ್ಬಿಸೋ ರಾಜಭತೋ ವಿಯ. ತೇನೇವ ನಿಬ್ಬಿಟ್ಠೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೇನ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಸುಖೇನ ಚ ಜೀವಾಮಿ. ತಸ್ಸ ಮೇ ಇದಾನಿ ಉತ್ತರಿಕರಣೀಯಸ್ಸ ಕತಪರಿಚಯಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಹೀನಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ತಾದಿಸಾನಂ ವಿಯ ಪತ್ತಬ್ಬೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಭತಿಯಾ ನ ವಿಜ್ಜತಿ. ‘‘ಭಟಿಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ಭುಜಿಸ್ಸತಾಯ ತುಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಮಯಾವೇತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ.

೨೬. ತಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ಧನಿಯೋ ಅತಿತ್ತೋವ ಸುಭಾಸಿತಾಮತೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಪ್ಪಕಾರಗೋಮಣ್ಡಲಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಿ ವಸಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವಸಾತಿ ಅದಮಿತವುಡ್ಢವಚ್ಛಕಾ. ಧೇನುಪಾತಿ ಧೇನುಂ ಪಿವನ್ತಾ ತರುಣವಚ್ಛಕಾ, ಖೀರದಾಯಿಕಾ ವಾ ಗಾವೋ. ಗೋಧರಣಿಯೋತಿ ಗಬ್ಭಿನಿಯೋ. ಪವೇಣಿಯೋತಿ ವಯಪ್ಪತ್ತಾ ಬಲೀಬದ್ದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮೇಥುನಪತ್ಥನಕಗಾವೋ. ಉಸಭೋಪಿ ಗವಮ್ಪತೀತಿ ಯೋ ಗೋಪಾಲಕೇಹಿ ಪಾತೋ ಏವ ನ್ಹಾಪೇತ್ವಾ, ಭೋಜೇತ್ವಾ, ಪಞ್ಚಙ್ಗುಲಂ ದತ್ವಾ, ಮಾಲಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ – ‘‘ಏಹಿ, ತಾತ, ಗಾವೋ ಗೋಚರಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ರಕ್ಖಿತ್ವಾ ಆನೇಹೀ’’ತಿ ಪೇಸೀಯತಿ, ಏವಂ ಪೇಸಿತೋ ಚ ತಾ ಗಾವೋ ಅಗೋಚರಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ, ಗೋಚರೇ ಚಾರೇತ್ವಾ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿಭಯಾ ಪರಿತ್ತಾಯಿತ್ವಾ ಆನೇತಿ, ತಥಾರೂಪೋ ಉಸಭೋಪಿ ಗವಮ್ಪತಿ ಇಧ ಮಯ್ಹಂ ಗೋಮಣ್ಡಲೇ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇಸಿ.

೨೭. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಭಗವಾ ತಥೇವ ಧನಿಯಂ ಓವದನ್ತೋ ಇಮಂ ಪಚ್ಚನೀಕಗಾಥಂ ಆಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ವಸಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚೇಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಇಧ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಾಸನೇ ಅದಮಿತಟ್ಠೇನ ವುಡ್ಢಟ್ಠೇನ ಚ ವಸಾಸಙ್ಖಾತಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ತರುಣವಚ್ಛಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವಸಾನಂ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಖೀರದಾಯಿನಿಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ಪಗ್ಘರಣಟ್ಠೇನ ಧೇನುಪಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅನುಸಯಾ ವಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಗಬ್ಭಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಗೋಧರಣಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಚೇತನಾ ವಾ, ಸಂಯೋಗಪತ್ಥನಟ್ಠೇನ ಪವೇಣಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪತ್ಥನಾ ತಣ್ಹಾ ವಾ, ಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಚ ಗವಮ್ಪತಿಉಸಭಸಙ್ಖಾತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಸ್ವಾಹಂ ಇಮಾಯ ಸಬ್ಬಯೋಗಕ್ಖೇಮಭೂತಾಯ ನತ್ಥಿತಾಯ ತುಟ್ಠೋ. ತ್ವಂ ಪನ ಸೋಕಾದಿವತ್ಥುಭೂತಾಯ ಅತ್ಥಿತಾಯ ತುಟ್ಠೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಯೋಗಕ್ಖೇಮತಾಯ ತುಟ್ಠಸ್ಸ ಮಮೇವೇತಂ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ.

೨೮. ತಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ಧನಿಯೋ ತತುತ್ತರಿಪಿ ಸುಭಾಸಿತಂ ಅಮತರಸಂ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ಗೋಗಣಸ್ಸ ಖಿಲಬನ್ಧನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಖಿಲಾ ನಿಖಾತಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಖಿಲಾತಿ ಗುನ್ನಂ ಬನ್ಧನತ್ಥಮ್ಭಾ. ನಿಖಾತಾತಿ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪವೇಸಿತಾ ಖುದ್ದಕಾ ಮಹನ್ತಾ ಖಣಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ. ಅಸಮ್ಪವೇಧೀತಿ ಅಕಮ್ಪಕಾ. ದಾಮಾತಿ ವಚ್ಛಕಾನಂ ಬನ್ಧನತ್ಥಾಯ ಕತಾ ಗನ್ಥಿತಪಾಸಯುತ್ತಾ ರಜ್ಜುಬನ್ಧನವಿಸೇಸಾ. ಮುಞ್ಜಮಯಾತಿ ಮುಞ್ಜತಿಣಮಯಾ. ನವಾತಿ ಅಚಿರಕತಾ. ಸುಸಣ್ಠಾನಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಣ್ಠಾನಾ, ಸುವಟ್ಟಿತಸಣ್ಠಾನಾ ವಾ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಖಿನ್ತೀತಿ ನೇವ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಧೇನುಪಾಪಿ ಛೇತ್ತುನ್ತಿ ತರುಣವಚ್ಛಕಾಪಿ ಛಿನ್ದಿತುಂ.

೨೯. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಭಗವಾ ಧನಿಯಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯ-ಪರಿಪಾಕಕಾಲಂ ಞತ್ವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ತಂ ಓವದನ್ತೋ ಇಮಂ ಚತುಸಚ್ಚದೀಪಿಕಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ ‘‘ಉಸಭೋರಿವ ಛೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಉಸಭೋತಿ ಗೋಪಿತಾ ಗೋಪರಿಣಾಯಕೋ ಗೋಯೂಥಪತಿ ಬಲೀಬದ್ದೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ಗವಸತಜೇಟ್ಠೋ ಉಸಭೋ, ಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠೋ ವಸಭೋ, ಸತಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠೋ ನಿಸಭೋ’’ತಿ. ಅಪರೇ ‘‘ಏಕಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಜೇಟ್ಠೋ ಉಸಭೋ, ದ್ವೀಸು ಜೇಟ್ಠೋ ವಸಭೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತೋ ನಿಸಭೋ’’ತಿ. ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಪಪಞ್ಚಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಉಸಭೋತಿ ವಾ ವಸಭೋತಿ ವಾ ನಿಸಭೋತಿ ವಾ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಅಪ್ಪಟಿಸಮಟ್ಠೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ನಿಸಭೋ ವತ ಭೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೮). ರ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಬನ್ಧನಾನೀತಿ ರಜ್ಜುಬನ್ಧನಾನಿ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಾನಿ ಚ. ನಾಗೋತಿ ಹತ್ಥೀ. ಪೂತಿಲತನ್ತಿ ಗಳೋಚೀಲತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋಪಿ ಕಾಯೋ ಪೂತಿಕಾಯೋ, ವಸ್ಸಸತಿಕೋಪಿ ಸುನಖೋ ಕುಕ್ಕುರೋ, ತದಹುಜಾತೋಪಿ ಸಿಙ್ಗಾಲೋ ‘‘ಜರಸಿಙ್ಗಾಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಅಭಿನವಾಪಿ ಗಳೋಚೀಲತಾ ಅಸಾರಕತ್ತೇನ ‘‘ಪೂತಿಲತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದಾಲಯಿತ್ವಾತಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಗಬ್ಭಞ್ಚ ಸೇಯ್ಯಞ್ಚ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಂ. ತತ್ಥ ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣೇನ ಜಲಾಬುಜಯೋನಿ, ಸೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಸೇಸಾ. ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಮುಖೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪದತ್ಥತೋ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಧನಿಯ, ತ್ವಂ ಬನ್ಧನೇನ ತುಟ್ಠೋ, ಅಹಂ ಪನ ಬನ್ಧನೇನ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತೋ ಥಾಮವೀರಿಯೂಪೇತೋ ಮಹಾಉಸಭೋರಿವ ಬನ್ಧನಾನಿ ಪಞ್ಚುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಚತುತ್ಥಅರಿಯಮಗ್ಗಥಾಮವೀರಿಯೇನ ಛೇತ್ವಾ, ನಾಗೋ ಪೂತಿಲತಂವ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಬನ್ಧನಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾಮಗ್ಗತ್ತಯಥಾಮವೀರಿಯೇನ ದಾಲಯಿತ್ವಾ, ಅಥ ವಾ ಉಸಭೋರಿವ ಬನ್ಧನಾನಿ ಅನುಸಯೇ ನಾಗೋ ಪೂತಿಲತಂವ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಿ ಛೇತ್ವಾ ದಾಲಯಿತ್ವಾವ ಠಿತೋ. ತಸ್ಮಾ ನ ಪುನ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಂ ಉಪೇಸ್ಸಂ. ಸೋಹಂ ಜಾತಿದುಕ್ಖವತ್ಥುಕೇಹಿ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೇಹಿ ಪರಿಮುತ್ತೋ ಸೋಭಾಮಿ – ‘‘ಅಥ ಚೇ ಪತ್ಥಯಸೀ ಪವಸ್ಸ ದೇವಾ’’ತಿ ವದಮಾನೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಚೇ ತ್ವಮ್ಪಿ ಅಹಂ ವಿಯ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಸಿ, ಛಿನ್ದ ತಾನಿ ಬನ್ಧನಾನೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಬನ್ಧನಾನಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ‘‘ನ ಉಪೇಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಗಮೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸವಸೇನ, ‘‘ಛೇತ್ವಾ ದಾಲಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಛೇದೋ ಪದಾಲನಞ್ಚ ಸಉಪಾದಿಸೇಸವಸೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ಯೇನ ಛಿನ್ದತಿ ಪದಾಲೇತಿ ಚ, ತಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ.

ಏವಮೇತಂ ಚತುಸಚ್ಚದೀಪಿಕಂ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಧನಿಯೋ ಚ ಪಜಾಪತಿ ಚಸ್ಸ ದ್ವೇ ಚ ಧೀತರೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಜನಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು. ಅಥ ಧನಿಯೋ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಯೋಗೇನ ತಥಾಗತೇ ಮೂಲಜಾತಾಯ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಧಮ್ಮತಾಯ ಚೋದಿತಹದಯೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಬನ್ಧನಾನಿ ಛಿನ್ದಿಂ, ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯೋ ಚ ಮೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅವೀಚಿಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಏವಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದಿಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಭಗವತಾ, ಆಗತೋ ನು ಖೋ ಮೇ ಸತ್ಥಾತಿ. ತತೋ ಭಗವಾ ಛಬ್ಬಣ್ಣರಸ್ಮಿಜಾಲವಿಚಿತ್ರಂ ಸುವಣ್ಣರಸಸೇಕಪಿಞ್ಜರಂ ವಿಯ ಸರೀರಾಭಂ ಧನಿಯಸ್ಸ ನಿವೇಸನೇ ಮುಞ್ಚಿ ‘‘ಪಸ್ಸ ದಾನಿ ಯಥಾಸುಖ’’ನ್ತಿ.

೩೦. ಅಥ ಧನಿಯೋ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಂ ವಿಯ ಸಮನ್ತಾ ಪಜ್ಜಲಿತಪದೀಪಸಹಸ್ಸಸಮುಜ್ಜಲಿತಮಿವ ಚ ನಿವೇಸನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಆಗತೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚ ಸಮಯೇ ಮೇಘೋಪಿ ಪಾವಸ್ಸಿ. ತೇನಾಹು ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾ ‘‘ನಿನ್ನಞ್ಚ ಥಲಞ್ಚ ಪೂರಯನ್ತೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ನಿನ್ನನ್ತಿ ಪಲ್ಲಲಂ. ಥಲನ್ತಿ ಉಕ್ಕೂಲಂ. ಏವಮೇತಂ ಉಕ್ಕೂಲವಿಕೂಲಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಪೂರಯನ್ತೋ ಮಹಾಮೇಘೋ ಪಾವಸ್ಸಿ, ವಸ್ಸಿತುಂ ಆರಭೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಾವದೇವಾತಿ ಯಂ ಖಣಂ ಭಗವಾ ಸರೀರಾಭಂ ಮುಞ್ಚಿ, ಧನಿಯೋ ಚ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಮೇ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸದ್ಧಾಮಯಂ ಚಿತ್ತಾಭಂ ಮುಞ್ಚಿ, ತಂ ಖಣಂ ಪಾವಸ್ಸೀತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ’’ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

೩೧-೩೨. ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಧನಿಯಸ್ಸ ಸದ್ಧುಪ್ಪಾದತಥಾಗತೋಭಾಸಫರಣಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಕ್ಖಣೇ ವಸ್ಸತೋ ದೇವಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಧನಿಯೋ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಭಾಸಥ ‘‘ಲಾಭಾ ವತ ನೋ ಅನಪ್ಪಕಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಧನಿಯೋ ಸಪುತ್ತದಾರೋ ಭಗವತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧೇನ ಧಮ್ಮಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ, ಲೋಕುತ್ತರಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ, ಲೋಕಿಯಚಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭಂ ಲಭಿ. ತಸ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಲಾಭಾ ವತ ನೋ ಅನಪ್ಪಕಾ, ಯೇ ಮಯಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅದ್ದಸಾಮಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವತ ಇತಿ ವಿಮ್ಹಯತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ನೋ ಇತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ. ಅನಪ್ಪಕಾತಿ ವಿಪುಲಾ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಸರಣಂ ತಂ ಉಪೇಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧೇನೇವಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಂ ಸರಣಗಮನಂ, ತತ್ಥ ಪನ ನಿಚ್ಛಯಗಮನಮೇವ ಗತೋ, ಇದಾನಿ ವಾಚಾಯ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಂ ಕರೋತಿ. ಮಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಸರಣತಂ ಅಚಲಸರಣತಂ ಪತ್ತೋ, ತಂ ಪರೇಸಂ ವಾಚಾಯ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಣಿಪಾತಸರಣಗಮನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಭಗವಾ ಪಕತಿದಿಬ್ಬಪಞ್ಞಾಸಮನ್ತಬುದ್ಧಚಕ್ಖೂಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮಾ. ತಂ ಆಲಪನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸರಣಂ ತಂ ಉಪೇಮ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ. ‘‘ಸತ್ಥಾ ನೋ ಹೋಹಿ ತುವಂ ಮಹಾಮುನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ವಚನಂ ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನೇನಾಪಿ ಸರಣಗಮನಂ ಪೂರೇತುಂ ಭಣತಿ, ಗೋಪೀ ಚ ಅಹಞ್ಚ ಅಸ್ಸವಾ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸುಗತೇ ಚರಾಮಸೇತಿ ಇದಂ ಸಮಾದಾನವಸೇನ.

ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಮೇಥುನವಿರತಿಮಗ್ಗಸಮಣಧಮ್ಮಸಾಸನಸದಾರಸನ್ತೋಸಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೮೩) ಹಿ ಮೇಥುನವಿರತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಇದಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಪಞ್ಚಸಿಖ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೨೯) ಮಗ್ಗೋ. ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಿತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೫) ಸಮಣಧಮ್ಮೋ. ‘‘ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಫೀತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೭೪) ಸಾಸನಂ.

‘‘ಮಯಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮ, ಅಮ್ಹೇ ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ;

ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೦.೯೭) –

ಏವಮಾದೀಸು ಸದಾರಸನ್ತೋಸೋ. ಇಧ ಪನ ಸಮಣಧಮ್ಮಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಉಪರಿಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಸುಗತೇತಿ ಸುಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ. ಭಗವಾ ಹಿ ಅನ್ತದ್ವಯಮನುಪಗ್ಗಮ್ಮ ಸುಟ್ಠು ಗತತ್ತಾ, ಸೋಭಣೇನ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಗಮನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ, ಸುನ್ದರಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾ ಸುಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಚೇತ್ಥ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚರಾಮಸೇತಿ ಚರಾಮ. ಯಞ್ಹಿ ತಂ ಸಕ್ಕತೇ ಚರಾಮಸೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಇಧ ಚರಾಮಸೇತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ಸೇತಿ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ ಭಣನ್ತಿ. ತೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಆಯಾಚನತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚರೇಮ ಸೇ’’ತಿಪಿ ಪಾಠಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ. ಯಂ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಧನಿಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಚರಣಾಪದೇಸೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಪಯೋಜನಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಜಾತೀಮರಣಸ್ಸ ಪಾರಗೂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರಾ ಭವಾಮಸೇ’’ತಿ. ಜಾತಿಮರಣಸ್ಸ ಪಾರಂ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಗಚ್ಛಾಮ. ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ. ಅನ್ತಕರಾತಿ ಅಭಾವಕರಾ. ಭವಾಮಸೇತಿ ಭವಾಮ, ಅಥ ವಾ ಅಹೋ ವತ ಮಯಂ ಭವೇಯ್ಯಾಮಾತಿ. ‘‘ಚರಾಮಸೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ವತ್ವಾಪಿ ಚ ಪುನ ಉಭೋಪಿ ಕಿರ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇಥ ನೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಿಂಸೂತಿ.

೩೩. ಅಥ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ಏವಂ ತೇ ಉಭೋಪಿ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಇಮೇ ಮಮ ವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮಾ, ಹನ್ದ ನೇಸಂ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಘರಾವಾಸೇ ಗುಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ ‘‘ನನ್ದತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ನನ್ದತೀತಿ ತುಸ್ಸತಿ ಮೋದತಿ. ಪುತ್ತೇಹೀತಿ ಪುತ್ತೇಹಿಪಿ ಧೀತರೇಹಿಪಿ, ಸಹಯೋಗತ್ಥೇ, ಕರಣತ್ಥೇ ವಾ ಕರಣವಚನಂ, ಪುತ್ತೇಹಿ ಸಹ ನನ್ದತಿ, ಪುತ್ತೇಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ನನ್ದತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪುತ್ತಿಮಾತಿ ಪುತ್ತವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಇತೀತಿ ಏವಮಾಹ. ಮಾರೋತಿ ವಸವತ್ತಿಭೂಮಿಯಂ ಅಞ್ಞತರೋ ದಾಮರಿಕದೇವಪುತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ಸಟ್ಠಾನಾತಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮಂ ಜನಂ ಯಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಂ ಮಾರೇತಿ. ಯಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಮರಣಂ ಇಚ್ಛತಿ. ತೇನ ‘‘ಮಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಾಪಿಮಾತಿ ಲಾಮಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಪಾಪಸಮಾಚಾರೋ ವಾ. ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಾನಮೇತಂ ವಚನಂ, ಸಬ್ಬಗಾಥಾಸು ಚ ಈದಿಸಾನಿ. ಯಥಾ ಚ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ, ಗೋಪಿಯೋ ಗೋಹಿ ತಥೇವ ನನ್ದತಿ. ಯಸ್ಸ ಗಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋಪಿ ಗೋಪಿಯೋ, ಗೋಹಿ ಸಹ, ಗೋಹಿ ವಾ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ತಥೇವ ನನ್ದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಕಾರಣಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ‘‘ಉಪಧೀ ಹಿ ನರಸ್ಸ ನನ್ದನಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಉಪಧೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಉಪಧಯೋ – ಕಾಮೂಪಧಿ, ಖನ್ಧೂಪಧಿ, ಕಿಲೇಸೂಪಧಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪಧೀತಿ. ಕಾಮಾ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬) ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನತ್ಥೇನ ಉಪಧೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಖನ್ಧಾಪಿ ಖನ್ಧಮೂಲಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಭವದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಕಾಮೂಪಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸೋ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಸತ್ತಪಟಿಬದ್ಧೋ ಪಧಾನೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುತ್ತೇಹಿ ಗೋಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕಾರಣಮಾಹ – ‘‘ಉಪಧೀ ಹಿ ನರಸ್ಸ ನನ್ದನಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಕಾಮೂಪಧೀ ನರಸ್ಸ ನನ್ದನಾ, ನನ್ದಯನ್ತಿ ನರಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಮೇತಂ ‘‘ನನ್ದತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ, ಗೋಪಿಯೋ ಗೋಹಿ ತಥೇವ ನನ್ದತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಪುತ್ತಿಮಾ ಗೋಪಿಯೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಹಿ, ನನ್ದ, ಮಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿ. ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಹಿ ಏತೇ ಉಪಧಯೋ ನ ಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತ್ವಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋಪಿ ದುಕ್ಖಿತೋವ ಭವಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಕಾರಣಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ನನ್ದತಿ, ಯೋ ನಿರೂಪಧೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸೇತೇ ಉಪಧಯೋ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಪಿಯೇಹಿ ಞಾತೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ನಿಬ್ಭೋಗೂಪಕರಣೋ ನ ನನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ಇಮೇ ಉಪಧಯೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ದುಕ್ಖಿತೋವ ಭವಿಸ್ಸಸೀತಿ.

೩೪. ಅಥ ಭಗವಾ ‘‘ಮಾರೋ ಅಯಂ ಪಾಪಿಮಾ ಇಮೇಸಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ಆಗತೋ’’ತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಫಲೇನ ಫಲಂ ಪಾತೇನ್ತೋ ವಿಯ ತಾಯೇವ ಮಾರೇನಾಭತಾಯ ಉಪಮಾಯ ಮಾರವಾದಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ತಮೇವ ಗಾಥಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪಧಿ ಸೋಕವತ್ಥೂ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸೋಚತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ಪದತ್ಥತೋ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಮಾ, ಪಾಪಿಮ, ಏವಂ ಅವಚ ‘‘ನನ್ದತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಹಿ ಪಿಯೇಹಿ, ಮನಾಪೇಹಿ ನಾನಾಭಾವೋ ವಿನಾಭಾವೋ, ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯೋ ಅಯಂ ವಿಧಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಪಿಯಮನಾಪಾನಂ ಪುತ್ತದಾರಾನಂ ಗವಾಸ್ಸವಳವಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದೀನಂ ವಿನಾಭಾವೇನ ಅಧಿಮತ್ತಸೋಕಸಲ್ಲಸಮಪ್ಪಿತಹದಯಾ ಸತ್ತಾ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾ, ಮರಣಮ್ಪಿ ನಿಗಚ್ಛನ್ತಿ ಮರಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಗಣ್ಹ – ಸೋಚತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ. ಯಥಾ ಚ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ, ಗೋಪಿಯೋ ಗೋಹಿ ತಥೇವ ಸೋಚತೀತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಉಪಧೀ ಹಿ ನರಸ್ಸ ಸೋಚನಾ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಉಪಧೀ ಹಿ ನರಸ್ಸ ಸೋಚನಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ಸೋಚತಿ, ಯೋ ನಿರೂಪಧಿ’’. ಯೋ ಉಪಧೀಸು ಸಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ನಿರುಪಧಿ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ ಕಾಯಪರಿಹಾರಿಕೇನ ಚೀವರೇನ, ಕುಚ್ಛಿಪರಿಹಾರಿಕೇನ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇನ, ಯೇನ ಯೇನೇವ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಸಮಾದಾಯೇವ ಪಕ್ಕಮತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪಕ್ಖೀ ಸಕುಣೋ …ಪೇ… ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಸೋಕಸಮುಗ್ಘಾತಾ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ಸೋಚತಿ, ಯೋ ನಿರುಪಧೀ’’ತಿ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ವೋಸಾಪೇಸಿ. ಅಥ ವಾ ಯೋ ನಿರುಪಧಿ, ಯೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ, ಸೋ ನ ಸೋಚತಿ. ಯಾವದೇವ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಸನ್ತಿ, ತಾವದೇವ ಸಬ್ಬೇ ಉಪಧಯೋ ಸೋಕಪ್ಫಲಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಾ ಪನ ನತ್ಥಿ ಸೋಕೋತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸನಂ ವೋಸಾಪೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಧನಿಯೋ ಚ ಗೋಪೀ ಚ ಉಭೋಪಿ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು. ಭಗವಾ ಆಕಾಸೇನೇವ ಜೇತವನಂ ಅಗಮಾಸಿ. ತೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಂಸು. ವಸನಟ್ಠಾನೇ ಚ ನೇಸಂ ಗೋಪಾಲಕಾ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇಸುಂ. ಸೋ ಅಜ್ಜಾಪಿ ಗೋಪಾಲಕವಿಹಾರೋತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಧನಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.