೪. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧೫೧. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ರಸೇಸೂತಿ ಅಮ್ಬಿಲಮಧುರತಿತ್ತಕಕಟುಕಲೋಣಿಕಖಾರಿಕಕಸಾವಾದಿಭೇದೇಸು ಸಾಯನೀಯೇಸು. ಗೇಧಂ ಅಕರನ್ತಿ ಗಿದ್ಧಿಂ ಅಕರೋನ್ತೋ, ತಣ್ಹಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಲೋಲೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಸಾಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಂ ಸಾಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ರಸವಿಸೇಸೇಸು ಅನಾಕುಲೋ. ಅನಞ್ಞಪೋಸೀತಿ ಪೋಸೇತಬ್ಬಕಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದಿವಿರಹಿತೋ, ಕಾಯಸನ್ಧಾರಣಮತ್ತೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಯ್ಯಾನೇ ರಸೇಸು ಗೇಧಕರಣಲೋಲೋ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಪೋಸೀ ಆಸಿಂ, ಏವಂ ಅಹುತ್ವಾ ಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಲೋಲೋ ಹುತ್ವಾ ರಸೇಸು ಗೇಧಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ತಣ್ಹಂ ಹಿತ್ವಾ ಆಯತಿಂ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅನಞ್ಞಪೋಸೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕಟ್ಠೇನ ಕಿಲೇಸಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅಪೋಸನೇನ ಅನಞ್ಞಪೋಸೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಸಪದಾನಚಾರೀತಿ ಅವೋಕ್ಕಮ್ಮಚಾರೀ ಅನುಪುಬ್ಬಚಾರೀ, ಘರಪಟಿಪಾಟಿಂ ಅಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅಡ್ಢಕುಲಞ್ಚ ದಲಿದ್ದಕುಲಞ್ಚ ನಿರನ್ತರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಲೇ ಕುಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತೋತಿ ಖತ್ತಿಯಕುಲಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಅಲಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಚನ್ದೂಪಮೋ ನಿಚ್ಚನವಕೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೫; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೨೧).

ಪಠಮಂ.

೧೫೨. ದುತಿಯೇ ಆವರಣಾನೀತಿ ನೀವರಣಾನೇವ, ತಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಉರಗಸುತ್ತೇ (ಸು. ನಿ. ೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾನಿ. ತಾನಿ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಬ್ಭಾದಯೋ ವಿಯ ಚನ್ದಂ ಸೂರಿಯಂ ವಾ ಚೇತೋ ಆವರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆವರಣಾನಿ ಚೇತಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ತಾನಿ ಉಪಚಾರೇನ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ವಾ ಪಹಾಯ. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇತಿ ಉಪಗಮ್ಮ ಚಿತ್ತಂ ವಿಬಾಧೇನ್ತೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ, ವತ್ಥೋಪಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೭೦ ಆದಯೋ) ವುತ್ತೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ವಾ. ಬ್ಯಪನುಜ್ಜಾತಿ ಪನುದಿತ್ವಾ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬೇತಿ ಅನವಸೇಸೇ. ಏವಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ. ಸೇಸಮಗ್ಗೇಹಿ ಛೇತ್ವಾ ತೇಧಾತುಕಗತಂ ಸಿನೇಹದೋಸಂ, ತಣ್ಹಾರಾಗನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಿನೇಹೋ ಏವ ಹಿ ಗುಣಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಿನೇಹದೋಸೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೬).

ದುತಿಯಂ.

೧೫೩. ತತಿಯೇ ವಿಪಿಟ್ಠಿಕತ್ವಾನಾತಿ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಕತ್ವಾ, ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಜಹಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖಂ ದುಖಞ್ಚಾತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಸಾತಾಸಾತಂ. ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕಂ ಸಾತಾಸಾತಂ. ಉಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪೇಕ್ಖಂ. ಸಮಥನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಥಮೇವ. ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಪಞ್ಚನೀವರಣವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ನವಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಅತಿಸುದ್ಧಂ, ನಿದ್ಧನ್ತಸುವಣ್ಣಮಿವ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಯಂ ಪನ ಯೋಜನಾ – ವಿಪಿಟ್ಠಿಕತ್ವಾನ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪುಬ್ಬೇವ, ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರಭೂಮಿಯಂಯೇವ ದುಕ್ಖಂ, ತತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರಭೂಮಿಯಞ್ಚ ಸುಖನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುನ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಂ ಚ-ಕಾರಂ ಪರತೋ ನೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಂ ದೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ವಿಪಿಟ್ಠಿಕತ್ವಾನ ಪುಬ್ಬೇವಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ. ತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ, ದೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇಯೇವಾತಿ ದೀಪೇತಿ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಏತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಹಾನಟ್ಠಾನಾನಿ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ, ಸುಖಸ್ಸ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪಹಾನಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೧೦). ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪರತೋ ಪುಬ್ಬೇವಾತಿ ತೀಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನದೀಸು ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಸುಖಾನಿ ವಿಪಿಟ್ಠಿಕತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ವಿಪಿಟ್ಠಿಕತ್ವಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಲದ್ಧಾನುಪೇಕ್ಖಂ ಸಮಥಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಏಕೋ ಚರೇ ಇತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೭; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೨೩).

ತತಿಯಂ.

೧೫೪. ಚತುತ್ಥೇ ಆರದ್ಧಂ ವೀರಿಯಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಆರದ್ಧವಿರಿಯೋ. ಏತೇನ ಅತ್ತನೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಂ ಆದಿವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪರಮತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತತ್ಥ ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಮತ್ಥಪತ್ತಿಯಾ. ಏತೇನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಲೀನಚಿತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ವೀರಿಯುಪತ್ಥಮ್ಭಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಲೀನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಕುಸೀತವುತ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಠಾನಾಸನಚಙ್ಕಮಾದೀಸು ಕಾಯಸ್ಸ ಅನವಸೀದನಂ. ದಳ್ಹನಿಕ್ಕಮೋತಿ ಏತೇನ ‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೮೪; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೨; ಅ. ನಿ. ೨.೫; ಮಹಾನಿ. ೧೯೬) ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಪದಹನವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಂ ತಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾದೀಸು ಪದಹನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯೇನ ಚೇವ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ನಂ ಅತಿವಿಜ್ಝ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ಏತೇನ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಞ್ಹಿ ದಳ್ಹಞ್ಚ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಗತತ್ತಾ, ನಿಕ್ಕಮೋ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ದಳ್ಹೋ ನಿಕ್ಕಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ದಳ್ಹನಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಥಾಮಬಲೂಪಪನ್ನೋತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಾಯಥಾಮೇನ ಞಾಣಬಲೇನ ಚ ಉಪಪನ್ನೋ. ಅಥ ವಾ ಥಾಮಭೂತೇನ ಬಲೇನ ಉಪಪನ್ನೋತಿ ಥಾಮಬಲೂಪಪನ್ನೋ, ಥಿರಞಾಣಬಲೂಪಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತೇನ ತಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಮ್ಪಯೋಗಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹನಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಜ್ಝಿಮಉಕ್ಕಟ್ಠವೀರಿಯವಸೇನ ವಾ ತಯೋಪಿ ಪಾದಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೮).

ಚತುತ್ಥಂ.

೧೫೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನನ್ತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಸಲ್ಲೀನಂ, ಏಕತ್ತಸೇವಿತಾ ಏಕೀಭಾವೋ ಕಾಯವಿವೇಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಝಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನತೋ ಆರಮ್ಮಣಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಚ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನತೋ ಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಚ ‘‘ಝಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನತೋ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಚ ‘‘ಝಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಧ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಏವಮೇತಂ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಞ್ಚ ಝಾನಞ್ಚ ಅರಿಞ್ಚಮಾನೋತಿ ಅಜಹಮಾನೋ ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜಮಾನೋ. ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪಗೇಸು ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇಸು. ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಂ. ಅನುಧಮ್ಮಚಾರೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ಅನುಗತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಂ ಚರಮಾನೋ. ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಲೋಮೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅನುಧಮ್ಮೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಅನುಧಮ್ಮಚಾರೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನ ‘‘ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಆದೀನವಂ ಸಮ್ಮಸಿತಾ ಭವೇಸೂತಿ ತಾಯ ಅನುಧಮ್ಮಚಾರಿತಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರಾದಿದೋಸಂ ತೀಸು ಭವೇಸು ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಏವಂ ಇಮಾಯ ಕಾಯವಿವೇಕಚಿತ್ತವಿವೇಕಂ ಅರಿಞ್ಚಮಾನೋ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಧಿಗತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಏಕೋ ಚರೇತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೯; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೨೫).

ಪಞ್ಚಮಂ.

೧೫೬. ಛಟ್ಠೇ ತಣ್ಹಕ್ಖಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಾದೀನವಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಏವ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ. ಅಪ್ಪಮತ್ತೋತಿ ಸಾತಚ್ಚಕಾರೀ. ಅನೇಳಮೂಗೋತಿ ಅಲಾಲಾಮುಖೋ. ಅಥ ವಾ ಅನೇಳೋ ಚ ಅಮೂಗೋ ಚ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹಿತಸುಖಸಮ್ಪಾಪಕಂ ಸುತಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುತವಾ, ಆಗಮಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸತೀಮಾತಿ ಚಿರಕತಾದೀನಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಾ. ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮೋತಿ ಧಮ್ಮೂಪಪರಿಕ್ಖಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮೋ. ನಿಯತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನಿಯಾಮಂ ಪತ್ತೋ. ಪಧಾನವಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಏಸ ಪಾಠೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಏವಮೇತೇಹಿ ಅಪ್ಪಮಾದಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಿಯಾಮಸಮ್ಪಾಪಕೇನ ಪಧಾನೇನ ಪಧಾನವಾ, ತೇನ ಪಧಾನೇನ ಪತ್ತನಿಯಾಮತ್ತಾ ನಿಯತೋ, ತತೋ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮೋ. ಅರಹಾ ಹಿ ಪುನ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ‘‘ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಸೇ, ಯೇ ಚ ಸೇಕ್ಖಾ ಪುಥೂ ಇಧಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೧; ಸು. ನಿ. ೧೦೪೪; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೬೩, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೭; ನೇತ್ತಿ. ೧೪; ಪೇಟಕೋ. ೪೫). ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೦).

ಛಟ್ಠಂ.

೧೫೭. ಸತ್ತಮೇ ಸೀಹೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸೀಹಾ – ತಿಣಸೀಹೋ, ಪಣ್ಡುಸೀಹೋ, ಕಾಳಸೀಹೋ, ಕೇಸರಸೀಹೋತಿ. ತೇಸಂ ಕೇಸರಸೀಹೋ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ, ಏಸೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ವಾತೋ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ. ಪದುಮಂ ರತ್ತಸೇತಾದಿವಸೇನ. ತೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ವಾತೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪದುಮಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸನ್ತಾಸೋ ಅತ್ತಸಿನೇಹೇನ ಹೋತಿ, ಅತ್ತಸಿನೇಹೋ ಚ ತಣ್ಹಾಲೇಪೋ, ಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ವಾ ಲೋಭೇನ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ಚ ತಣ್ಹಾಯೇವ. ಸಜ್ಜನಂ ಪನ ತತ್ಥ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾವಿರಹಿತಸ್ಸ ಮೋಹೇನ ಹೋತಿ, ಮೋಹೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ. ತತ್ಥ ಸಮಥೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಥೇನ ಅತ್ತಸಿನೇಹಂ ಪಹಾಯ ಸೀಹೋ ವಿಯ ಸದ್ದೇಸು ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾದೀಸುಅಸನ್ತಸನ್ತೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮೋಹಂ ಪಹಾಯ ವಾತೋವ ಜಾಲಮ್ಹಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ, ಸಮಥೇನೇವ ಲೋಭಂ, ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಏವ ದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಪಹಾಯ, ಪದುಮಂವ ತೋಯೇನ ಸಬ್ಬಭವಭೋಗಲೋಭೇನ ಅಲಿಪ್ಪಮಾನೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಥಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಿದ್ಧೇಸು ತಯೋಪಿ ಖನ್ಧಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸುರತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸೀಹೋವ ಸದ್ಧೇಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಅಕುಜ್ಝಿತುಕಾಮತಾಯ ನ ಸನ್ತಸತಿ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಭಾವೋ ವಾತೋವ ಜಾಲಮ್ಹಿ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮಭೇದೇ ನ ಸಜ್ಜತಿ, ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ವೀತರಾಗೋ ಪದುಮಂವ ತೋಯೇನ ರಾಗೇನ ನ ಲಿಪ್ಪತಿ. ಏವಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ, ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಪಹಾನವಸೇನ ಅಸನ್ತಸನ್ತೋ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಅಲಿಪ್ಪಮಾನೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೧; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೨೭).

ಸತ್ತಮಂ.

೧೫೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಸಹನಾ ಚ ಹನನಾ ಚ ಸೀಘಜವತ್ತಾ ಚ ಸೀಹೋ. ಕೇಸರಸೀಹೋವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ದಾಠಾ ಬಲಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ದಾಠಬಲೀ. ಪಸಯ್ಹ ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ಉಭಯಂ ಚಾರೀಸದ್ದೇನ ಸಹ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಪಸಯ್ಹಚಾರೀ ಅಭಿಭುಯ್ಯಚಾರೀತಿ. ತತ್ಥ ಪಸಯ್ಹ ನಿಗ್ಗಯ್ಹ ಪವಾಹೇತ್ವಾ ಚರಣೇನ ಪಸಯ್ಹಚಾರೀ. ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸನ್ತಾಸೇತ್ವಾ ವಸೀಕತ್ವಾ ಚರಣೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಹಚಾರೀ. ಸ್ವಾಯಂ ಕಾಯಬಲೇನ ಪಸಯ್ಹಚಾರೀ, ತೇಜಸಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯಚಾರೀ. ತತ್ಥ ಸಚೇ ಕೋಚಿ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಕಿಂ ಪಸಯ್ಹ ಅಭಿಭುಯ್ಯಚಾರೀ’’ತಿ. ತತೋ ಮಿಗಾನನ್ತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಿಗೇ ಪಸಯ್ಹ ಅಭಿಭುಯ್ಯಚಾರೀ’’ತಿ ಪಟಿವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪನ್ತಾನೀತಿ ದೂರಾನಿ. ಸೇನಾಸನಾನೀತಿ ವಸನಟ್ಠಾನಾನಿ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತುನ್ತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೨).

ಅಟ್ಠಮಂ.

೧೫೯. ನವಮೇ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಸುಖಿತಾ ಭವನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಹಿತಸುಖೂಪನಯನಕಾಮತಾ ಮೇತ್ತಾ. ‘‘ಅಹೋ ವತ ಇಮಮ್ಹಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಮುಚ್ಚೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾ ಕರುಣಾ. ‘‘ಮೋದನ್ತಿ ವತ ಭೋನ್ತೋ ಸತ್ತಾ, ಮೋದನ್ತಿ ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಹಿತಸುಖಾವಿಪ್ಪಯೋಗಕಾಮತಾ ಮುದಿತಾ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಕೇನ ಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖೇಸು ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಪನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮೇತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ, ಮುದಿತಾ ಚ ಪಚ್ಛಾ. ವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಹಿ ವಿಮುತ್ತೀ. ಏತಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಮೇತ್ತಂ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಕರುಣಂ ವಿಮುತ್ತಿಂ, ಆಸೇವಮಾನೋ ಮುದಿತಞ್ಚ ಕಾಲೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಆಸೇವಮಾನೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಭಾವಯಮಾನೋ, ಉಪೇಕ್ಖಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನ ಭಾವಯಮಾನೋ. ಕಾಲೇತಿ ಮೇತ್ತಂ ಆಸೇವಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಕರುಣಂ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಮುದಿತಂ, ತತೋ ಇತರತೋ ವಾ ನಿಪ್ಪೀತಿಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಆಸೇವಮಾನೋವ ‘‘ಕಾಲೇ ಆಸೇವಮಾನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಆಸೇವಿತುಂ ಫಾಸುಕಾಲೇ ವಾ. ಸಬ್ಬೇನ ಲೋಕೇನ ಅವಿರುಜ್ಝಮಾನೋತಿ ದಸಸು ದಿಸಾಸು ಸಬ್ಬೇನ ಸತ್ತಲೋಕೇನ ಅವಿರುಜ್ಝಮಾನೋ. ಮೇತ್ತಾದೀನಞ್ಹಿ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸತ್ತೇಸುಪಿ ವಿರೋಧಭೂತೋ ಪಟಿಘೋ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಬ್ಬೇನ ಲೋಕೇನ ಅವಿರುಜ್ಝಮಾನೋ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವಾತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೩).

ನವಮಂ.

೧೬೦. ದಸಮೇ ಸಂಯೋಜನಾನೀತಿ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸನ್ದಾಲಯಿತ್ವಾನ. ಅಸನ್ತಸಂ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಯಮ್ಹೀತಿ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಭೇದೋ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಯೇ ಜೀವಿತನಿಕನ್ತಿಯಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಸನ್ತಸನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಅತ್ತನೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೪).

ದಸಮಂ.

೧೬೧. ಏಕಾದಸಮೇ ಭಜನ್ತೀತಿ ಸರೀರೇನ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಿ. ಸೇವನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಕಿಂಕಾರಪಟಿಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಚ ಪರಿಚರನ್ತಿ. ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಾರಣತ್ಥಾ, ಭಜನಾಯ ಸೇವನಾಯ ಚ ನಾಞ್ಞಂ ಕಾರಣಮತ್ಥಿ, ಅತ್ಥೋ ಏವ ತೇಸಂ ಕಾರಣಂ, ಅತ್ಥಹೇತು ಸೇವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಿಕ್ಕಾರಣಾ ದುಲ್ಲಭಾ ಅಜ್ಜ ಮಿತ್ತಾತಿ ‘‘ಇತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಲಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಕಾರಣೇನ ನಿಕ್ಕಾರಣಾ, ಕೇವಲಂ –

‘‘ಉಪಕಾರೋ ಚ ಯೋ ಮಿತ್ತೋ, ಸುಖೇ ದುಕ್ಖೇ ಚ ಯೋ ಸಖಾ;

ಅತ್ಥಕ್ಖಾಯೀ ಚ ಯೋ ಮಿತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ಮಿತ್ತಾನುಕಮ್ಪಕೋ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೫; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೩೧; ದೀ. ನಿ. ೩.೨೬೫) –

ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಅರಿಯೇನ ಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ದುಲ್ಲಭಾ ಅಜ್ಜ ಮಿತ್ತಾ. ಅತ್ತನಿ ಠಿತಾ ಏತೇಸಂ ಪಞ್ಞಾ, ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ಓಲೋಕೇನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ತಟ್ಠಪಞ್ಞಾ. ‘‘ದಿಟ್ಠತ್ಥಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಕಿರ ಪೋರಾಣಪಾಠೋ. ಸಮ್ಪತಿ ದಿಟ್ಠೇಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಏತೇಸಂ ಪಞ್ಞಾ, ಆಯತಿಂ ನ ಪೇಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಸುಚೀತಿ ಅಸುಚಿನಾ ಅನರಿಯೇನ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಾಠಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೫; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೩೧). ಏಕಾದಸಮಂ.

ಚತುತ್ಥವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಗಮನಕಥಾ

ಯೋ ಸೋ ಸುಗತಪುತ್ತಾನಂ, ಅಧಿಪತಿಭೂತೇನ ಹಿತರತಿನಾ;

ಥೇರೇನ ಥಿರಗುಣವತಾ, ಸುವಿಭತ್ತೋ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೋ.

ತಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯಾ, ಪುಬ್ಬಟ್ಠಕಥಾನಯಂ ತಥಾ;

ಯುತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಯಾರದ್ಧಾ, ನಿಟ್ಠಾನಮುಪಗತಾ ಏಸಾ.

ಯಂ ಪುರಂ ಪುರುತ್ತಮಂ, ಅನುರಾಧಪುರವ್ಹಯಂ;

ಯೋ ತಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣೇ ಭಾಗೇ, ಮಹಾವಿಹಾರೋ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ.

ಯೋ ತಸ್ಸ ತಿಲಕೋ ಭೂತೋ, ಮಹಾಥೂಪೋ ಸಿಲುಚ್ಚಯೋ;

ಯಂ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಭಾಗೇ, ಲೇಖೋ ಕಥಿಕಸಞ್ಞಿತೋ.

ಕಿತ್ತಿಸೇನೋತಿ ನಾಮೇನ, ಸಜೀವೋ ರಾಜಸಮ್ಮತೋ;

ಸುಚಿಚಾರಿತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಲೇಖೋ ಕುಸಲಕಮ್ಮಿಕೋ.

ಸೀತಚ್ಛಾಯತರುಪೇತಂ, ಸಲಿಲಾಸಯಸಮ್ಪದಂ;

ಚಾರುಪಾಕಾರಸಞ್ಚಿತಂ, ಪರಿವೇಣಮಕಾರಯಿ.

ಉಪಸೇನೋ ಮಹಾಥೇರೋ, ಮಹಾಪರಿವೇಣವಾಸಿಯೋ;

ತಸ್ಸಾದಾಸಿ ಪರಿವೇಣಂ, ಲೇಖೋ ಕುಸಲಕಮ್ಮಿಕೋ.

ವಸನ್ತೇನೇತ್ಥ ಥೇರೇನ, ಥಿರಸೀಲೇನ ತಾದಿನಾ;

ಉಪಸೇನವ್ಹಯೇನ ಸಾ, ಕತಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಜೋತಿಕಾ.

ರಞ್ಞೋ ಸಿರಿನಿವಾಸಸ್ಸ, ಸಿರಿಸಙ್ಘಸ್ಸ ಬೋಧಿನೋ;

ಛಬ್ಬೀಸತಿಮ್ಹಿ ವಸ್ಸಮ್ಹಿ, ನಿಟ್ಠಿತಾ ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

ಸಮಯಂ ಅನುಲೋಮೇನ್ತೀ, ಥೇರಾನಂ ಥೇರವಂಸದೀಪಾನಂ;

ನಿಟ್ಠಂ ಗತಾ ಯಥಾಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾ ಲೋಕಹಿತಜನನೀ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಅನುಲೋಮೇನ್ತಾ, ಅತ್ತಹಿತಂ ಪರಹಿತಞ್ಚ ಸಾಧೇನ್ತಾ;

ನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛನ್ತು ತಥಾ, ಮನೋರಥಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾಯ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯೇತ್ಥ ಗಣಿತಕುಸಲೇಹಿ;

ಗಣಿತಾ ತು ಭಾಣವಾರಾ, ಞೇಯ್ಯಾತಿರೇಕಚತ್ತಾರಿಸಾ.

ಆನುಟ್ಠುಭೇನ ಅಸ್ಸಾ, ಛನ್ದೋ ಬದ್ಧೇನ ಗಣಿಯಮಾನಾ ತು;

ಅತಿರೇಕದಸಸಹಸ್ಸ-ಸಙ್ಖಾ ಗಾಥಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ.

ಸಾಸನಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ, ಲೋಕಹಿತತ್ಥಞ್ಚ ಸಾದರೇನ ಮಯಾ;

ಪುಞ್ಞಂ ಇಮಂ ರಚಯತಾ, ಯಂ ಪತ್ತಮನಪ್ಪಕಂ ವಿಪುಲಂ.

ಪುಞ್ಞೇನ ತೇನ ಲೋಕೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮರಸಾಯನಂ ದಸಬಲಸ್ಸ;

ಉಪಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಮಲಂ, ಪಪ್ಪೋತು ಸುಖಂ ಸುಖೇನೇವಾತಿ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಜ್ಜೋತಿಕಾ ನಾಮ

ಚೂಳನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.