೮. ನಿಧಿಕಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ನಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣಂ

ಇದಾನಿ ಯದಿದಂ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾನನ್ತರಂ ‘‘ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತಿ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಧಿಕಣ್ಡಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ –

‘‘ಭಾಸಿತ್ವಾ ನಿಧಿಕಣ್ಡಸ್ಸ, ಇಧ ನಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣಂ;

ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ದೀಪೇತ್ವಾ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನಂ’’.

ತತ್ಥ ಇಧ ನಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣಂ ತಾವಸ್ಸ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಞ್ಹಿ ನಿಧಿಕಣ್ಡಂ ಭಗವತಾ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಅನುಮೋದನವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ತಿರೋಕುಟ್ಟಸ್ಸ ಮಿಥುನಭೂತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ತಿರೋಕುಟ್ಟೇನ ವಾ ಪುಞ್ಞವಿರಹಿತಾನಂ ವಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ಕತಪುಞ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ಇದಂ ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಮಸ್ಸ ಇಧ ನಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣಂ.

ಸುತ್ತಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ

ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ಪನಸ್ಸ – ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಕಿರ ಅಞ್ಞತರೋ ಕುಟುಮ್ಬಿಕೋ ಅಡ್ಢೋ ಮಹದ್ಧನೋ ಮಹಾಭೋಗೋ. ಸೋ ಚ ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪಸನ್ನೋ, ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರೇನ ಚೇತಸಾ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ. ಸೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾನಂ ದೇತಿ. ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ರಾಜಾ ಧನತ್ಥಿಕೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪುರಿಸಂ ಪೇಸೇಸಿ ‘‘ಗಚ್ಛ, ಭಣೇ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಂ ಆನೇಹೀ’’ತಿ. ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಂ ಆಹ ‘‘ರಾಜಾ ತಂ ಗಹಪತಿ ಆಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ. ಕುಟುಮ್ಬಿಕೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಪರಿವಿಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಗಚ್ಛ, ಭೋ ಪುರಿಸ, ಪಚ್ಛಾ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಾನಿ ತಾವಮ್ಹಿ ನಿಧಿಂ ನಿಧೇನ್ತೋ ಠಿತೋ’’ತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಭುತ್ತಾವೀ ಪವಾರಿತೋ ತಮೇವ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಿಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಸ್ಸ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಅನುಮೋದನತ್ಥಂ ‘‘ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತಿ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ. ಅಯಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ.

ಏವಮಸ್ಸ –

‘‘ಭಾಸಿತ್ವಾ ನಿಧಿಕಣ್ಡಸ್ಸ, ಇಧ ನಿಕ್ಖೇಪಕಾರಣಂ;

ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ದೀಪೇತ್ವಾ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನಂ’’.

ಪಠಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ತತ್ಥ ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತಿ ಪುರಿಸೋತಿ ನಿಧೀಯತೀತಿ ನಿಧಿ, ಠಪೀಯತಿ ರಕ್ಖೀಯತಿ ಗೋಪೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಥಾವರೋ, ಜಙ್ಗಮೋ, ಅಙ್ಗಸಮೋ, ಅನುಗಾಮಿಕೋತಿ. ತತ್ಥ ಥಾವರೋ ನಾಮ ಭೂಮಿಗತಂ ವಾ ವೇಹಾಸಟ್ಠಂ ವಾ ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾ ಸುವಣ್ಣಂ ವಾ ಖೇತ್ತಂ ವಾ ವತ್ಥು ವಾ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಇರಿಯಾಪಥವಿರಹಿತಂ, ಅಯಂ ಥಾವರೋ ನಿಧಿ. ಜಙ್ಗಮೋ ನಾಮ ದಾಸಿದಾಸಂ ಹತ್ಥಿಗವಸ್ಸವಳವಂ ಅಜೇಳಕಂ ಕುಕ್ಕುಟಸೂಕರಂ ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಇರಿಯಾಪಥಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಜಙ್ಗಮೋ ನಿಧಿ ಅಙ್ಗಸಮೋ ನಾಮ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ, ಸಿಪ್ಪಾಯತನಂ, ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ, ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಸಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹಿತಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಮಿವ ಅತ್ತಭಾವಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ, ಅಯಂ ಅಙ್ಗಸಮೋ ನಿಧಿ. ಅನುಗಾಮಿಕೋ ನಾಮ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಸೀಲಮಯಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಮಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಮಯಂ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಪುಞ್ಞಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ವಿಯ ಇಟ್ಠಫಲಮನುಪ್ಪದೇತಿ, ಅಯಂ ಅನುಗಾಮಿಕೋ ನಿಧಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಥಾವರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ನಿಧೇತೀತಿ ಠಪೇತಿ ಪಟಿಸಾಮೇತಿ ಗೋಪೇತಿ. ಪುರಿಸೋತಿ ಮನುಸ್ಸೋ. ಕಾಮಞ್ಚ ಪುರಿಸೋಪಿ ಇತ್ಥೀಪಿ ಪಣ್ಡಕೋಪಿ ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತಿ, ಇಧ ಪನ ಪುರಿಸಸೀಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಇಧ ಸಮೋಧಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಗಮ್ಭೀರೇ ಓದಕನ್ತಿಕೇತಿ ಓಗಾಹೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಗಮ್ಭೀರಂ, ಉದಕಸ್ಸ ಅನ್ತಿಕಭಾವೇನ ಓದಕನ್ತಿಕಂ. ಅತ್ಥಿ ಗಮ್ಭೀರಂ ನ ಓದಕನ್ತಿಕಂ ಜಙ್ಗಲೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಸತಿಕಪೋರಿಸೋ ಆವಾಟೋ ವಿಯ, ಅತ್ಥಿ ಓದಕನ್ತಿಕಂ ನ ಗಮ್ಭೀರಂ ನಿನ್ನೇ ಪಲ್ಲಲೇ ಏಕದ್ವಿವಿದತ್ಥಿಕೋ ಆವಾಟೋ ವಿಯ, ಅತ್ಥಿ ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚೇವ ಓದಕನ್ತಿಕಞ್ಚ ಜಙ್ಗಲೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಯಾವ ಇದಾನಿ ಉದಕಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ, ತಾವ ಖತೋ ಆವಾಟೋ ವಿಯ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೇ ಓದಕನ್ತಿಕೇ’’ತಿ. ಅತ್ಥೇ ಕಿಚ್ಚೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇತಿ ಅತ್ಥಾ ಅನಪೇತನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ, ಅತ್ಥಾವಹಂ ಹಿತಾವಹನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚಂ, ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಏವ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ಕತ್ತಬ್ಬಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಕಿಚ್ಚೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ. ಅತ್ಥಾಯ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಧಾನಪ್ಪಯೋಜನನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ. ಏತದತ್ಥಞ್ಹಿ ಸೋ ನಿಧೇತಿ ‘‘ಅತ್ಥಾವಹೇ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಅತ್ಥಾಯ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಅತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದುತಿಯಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ನಿಧಾನಪ್ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನತ್ಥಾಪಗಮಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ –

೨. ‘‘ರಾಜತೋ ವಾ ದುರುತ್ತಸ್ಸ, ಚೋರತೋ ಪೀಳಿತಸ್ಸ ವಾ.

ಇಣಸ್ಸ ವಾ ಪಮೋಕ್ಖಾಯ, ದುಬ್ಭಿಕ್ಖೇ ಆಪದಾಸು ವಾ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ಅತ್ಥಾಯ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಇಣಸ್ಸ ವಾ ಪಮೋಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಭವಿಸ್ಸತಿಪಮೋಕ್ಖಾಯ-ಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ನ ಕೇವಲಂ ಅತ್ಥಾಯ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವ ಪುರಿಸೋ ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತಿ, ಕಿನ್ತು ‘‘ಅಯಂ ಚೋರೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪಾರದಾರಿಕೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸುಙ್ಕಘಾತಕೋ’’ತಿ ವಾ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇಹಿ ದುರುತ್ತಸ್ಸ ಮೇ ಸತೋ ರಾಜತೋ ವಾ ಪಮೋಕ್ಖಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದೀಹಿ ಧನಹರಣೇನ ವಾ, ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಜೀವಗ್ಗಾಹೇನ ವಾ ಚೋರೇಹಿ ಮೇ ಪೀಳಿತಸ್ಸ ಸತೋ ಚೋರತೋ ವಾ ಪಮೋಕ್ಖಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸನ್ತಿ ಮೇ ಇಣಾಯಿಕಾ, ತೇ ಮಂ ‘‘ಇಣಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಚೋದೇಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಮೇ ಚೋದಿಯಮಾನಸ್ಸ ಇಣಸ್ಸ ವಾ ಪಮೋಕ್ಖಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಹೋತಿ ಸೋ ಸಮಯೋ, ಯಂ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಂ ಹೋತಿ ದುಸ್ಸಸ್ಸಂ ದುಲ್ಲಭಪಿಣ್ಡಂ, ತತ್ಥ ನ ಸುಕರಂ ಅಪ್ಪಧನೇನ ಯಾಪೇತುಂ, ತಥಾವಿಧೇ ಆಗತೇ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖೇ ವಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯಥಾರೂಪಾ ಆಪದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿತೋ ವಾ ಉದಕತೋ ವಾ ಅಪ್ಪಿಯದಾಯಾದತೋ ವಾ, ತಥಾರೂಪಾಸು ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಸು ಆಪದಾಸು ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿಪಿ ಪುರಿಸೋ ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತೀತಿ.

ಏವಂ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅನತ್ಥಾಪಗಮಾಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ದುವಿಧಂ ನಿಧಾನಪ್ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ದುವಿಧಂ ಪಯೋಜನಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ –

‘‘ಏತದತ್ಥಾಯ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ನಿಧಿ ನಾಮ ನಿಧೀಯತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಯ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ರಾಜತೋ ವಾ ದುರುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಚ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮೋ ಅನತ್ಥಾಪಗಮೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏತದತ್ಥಾಯ ಏತೇಸಂ ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಾಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸಲೋಕೇ ಯೋ ಕೋಚಿ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದಿಭೇದೋ ನಿಧಿ ನಾಮ ನಿಧೀಯತಿ ಠಪೀಯತಿ ಪಟಿಸಾಮೀಯತೀತಿ.

ತತಿಯಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ನಿಹಿತೋಪಿ ಸೋ ನಿಧಿ ಪುಞ್ಞವತಂಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧಕೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಆಹ –

೩. ‘‘ತಾವಸ್ಸುನಿಹಿತೋ ಸನ್ತೋ, ಗಮ್ಭೀರೇ ಓದಕನ್ತಿಕೇ.

ನ ಸಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬದಾ ಏವ, ತಸ್ಸ ತಂ ಉಪಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೋ ನಿಧಿ ತಾವ ಸುನಿಹಿತೋ ಸನ್ತೋ, ತಾವ ಸುಟ್ಠು ನಿಖಣಿತ್ವಾ ಠಪಿತೋ ಸಮಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕೀವ ಸುಟ್ಠೂತಿ? ಗಮ್ಭೀರೇ ಓದಕನ್ತಿಕೇ, ಯಾವ ಗಮ್ಭೀರೇ ಓದಕನ್ತಿಕೇ ನಿಹಿತೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಸುಟ್ಠೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನ ಸಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬದಾ ಏವ, ತಸ್ಸ ತಂ ಉಪಕಪ್ಪತೀತಿ ಯೇನ ಪುರಿಸೇನ ನಿಹಿತೋ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಕಿಚ್ಚಕರಣಸಮತ್ಥೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿನ್ತು ಕೋಚಿದೇವ ಕದಾಚಿದೇವ ಉಪಕಪ್ಪತಿ, ನೇವ ವಾ ಉಪಕಪ್ಪತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ನ್ತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಯಥಾ ತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮-೧೯; ೩.೧೫೪) ವಿಯ. ಲಿಙ್ಗಭೇದಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಸುಖಂ ಬುಜ್ಝತೀತಿ.

ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬದಾ ಏವ, ತಸ್ಸ ತಂ ಉಪಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

೪. ‘‘ನಿಧಿ ವಾ ಠಾನಾ ಚವತಿ, ಸಞ್ಞಾ ವಾಸ್ಸ ವಿಮುಯ್ಹತಿ.

ನಾಗಾ ವಾ ಅಪನಾಮೇನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ವಾಪಿ ಹರನ್ತಿ ನಂ.

೫. ‘‘ಅಪ್ಪಿಯಾ ವಾಪಿ ದಾಯಾದಾ, ಉದ್ಧರನ್ತಿ ಅಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸುನಿಹಿತೋ ಹೋತಿ ನಿಧಿ, ಸೋ ವಾ ನಿಧಿ ತಮ್ಹಾ ಠಾನಾ ಚವತಿ ಅಪೇತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಅಚೇತನೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯವಸೇನ ಅಞ್ಞಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಸಞ್ಞಾ ವಾ ಅಸ್ಸ ವಿಮುಯ್ಹತಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಹಿತೋ ನಿಧಿ, ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಅಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಚೋದಿತಾ ನಾಗಾ ವಾ ತಂ ನಿಧಿಂ ಅಪನಾಮೇನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಠಾನಂ ಗಮೇನ್ತಿ. ಯಕ್ಖಾ ವಾಪಿ ಹರನ್ತಿ ಯೇನಿಚ್ಛಕಂ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಪಸ್ಸತೋ ವಾ ಅಸ್ಸ ಅಪ್ಪಿಯಾ ವಾ ದಾಯಾದಾ ಭೂಮಿಂ ಖಣಿತ್ವಾ ತಂ ನಿಧಿಂ ಉದ್ಧರನ್ತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಏತೇಹಿ ಠಾನಾ ಚವನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸೋ ನಿಧಿ ನ ಉಪಕಪ್ಪತೀತಿ.

ಏವಂ ಠಾನಾ ಚವನಾದೀನಿ ಲೋಕಸಮ್ಮತಾನಿ ಅನುಪಕಪ್ಪನಕಾರಣಾನಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಂ ತಂ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಕಾರಣಾನಂ ಮೂಲಭೂತಂ ಏಕಞ್ಞೇವ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಸಞ್ಞಿತಂ ಕಾರಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

‘‘ಯದಾ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಿನಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಖಯೋ ಹೋತಿ, ಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞಸಂವತ್ತನಿಕಮಪುಞ್ಞಮೋಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಯಂ ನಿಧಿಂ ನಿಧೇನ್ತೇನ ನಿಹಿತಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದಿಧನಜಾತಂ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ.

ಛಟ್ಠಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಭಗವಾ ತೇನ ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ನಿಹಿತಮ್ಪಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅನುಪಕಪ್ಪನ್ತಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ನಸ್ಸನಧಮ್ಮಂ ಲೋಕಸಮ್ಮತಂ ನಿಧಿಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಿಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಸ್ಸ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಅನುಮೋದನತ್ಥಮಿದಂ ನಿಧಿಕಣ್ಡಮಾರದ್ಧಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

೬. ‘‘ಯಸ್ಸ ದಾನೇನ ಸೀಲೇನ, ಸಂಯಮೇನ ದಮೇನ ಚ.

ನಿಧೀ ಸುನಿಹಿತೋ ಹೋತಿ, ಇತ್ಥಿಯಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ದಾನನ್ತಿ ‘‘ದಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಸೀಲನ್ತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ಪಞ್ಚಙ್ಗದಸಙ್ಗಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿ ವಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸೀಲಂ ಇಧ ಸೀಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಸಂಯಮೋತಿ ಸಂಯಮನಂ ಸಂಯಮೋ, ಚೇತಸೋ ನಾನಾರಮ್ಮಣಗತಿನಿವಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಯೇನ ಸಂಯಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ‘‘ಹತ್ಥಸಂಯತೋ, ಪಾದಸಂಯತೋ, ವಾಚಾಸಂಯತೋ, ಸಂಯತುತ್ತಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಯತುತ್ತಮೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಪರೇ ಆಹು ‘‘ಸಂಯಮನಂ ಸಂಯಮೋ, ಸಂವರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ದಮೋತಿ ದಮನಂ, ಕಿಲೇಸೂಪಸಮನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಞ್ಞಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸುಸ್ಸೂಸಾ ಲಭತೇ ಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಸು. ನಿ. ೧೮೮). ಕತ್ಥಚಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು. ಕತ್ಥಚಿ ದಮೋತಿ ‘‘ಯದಿ ಸಚ್ಚಾ ದಮಾ ಚಾಗಾ, ಖನ್ತ್ಯಾ ಭಿಯ್ಯೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು.

ಏವಂ ದಾನಾದೀನಿ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಏವಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಾ ದಾನೇನ ಸೀಲೇನ ಸಂಯಮೇನ ದಮೇನ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯಥಾ ಹಿರಞ್ಞೇನ ಸುವಣ್ಣೇನ ಮುತ್ತಾಯ ಮಣಿನಾ ವಾ ಧನಮಯೋ ನಿಧಿ ತೇಸಂ ಸುವಣ್ಣಾದೀನಂ ಏಕತ್ಥ ಪಕ್ಖಿಪನೇನ ನಿಧೀಯತಿ, ಏವಂ ಪುಞ್ಞಮಯೋ ನಿಧಿ ತೇಸಂ ದಾನಾದೀನಂ ಏಕಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಚೇತಿಯಾದಿಮ್ಹಿ ವಾ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಸುಟ್ಠು ಕರಣೇನ ಸುನಿಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

ಸತ್ತಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಭಗವಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ದಾನೇನಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾಯ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಿಧಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯತ್ಥ ನಿಹಿತೋ, ಸೋ ನಿಧಿ ಸುನಿಹಿತೋ ಹೋತಿ, ತಂ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

೭. ‘‘ಚೇತಿಯಮ್ಹಿ ಚ ಸಙ್ಘೇ ವಾ, ಪುಗ್ಗಲೇ ಅತಿಥೀಸು ವಾ.

ಮಾತರಿ ಪಿತರಿ ಚಾಪಿ, ಅಥೋ ಜೇಟ್ಠಮ್ಹಿ ಭಾತರೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಚಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತಿಯಂ, ಪೂಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಚಿತತ್ತಾ ವಾ ಚೇತಿಯಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ಚೇತಿಯಂ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ ಪರಿಭೋಗಚೇತಿಯಂ, ಉದ್ದಿಸ್ಸಕಚೇತಿಯಂ, ಧಾತುಕಚೇತಿಯನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಬೋಧಿರುಕ್ಖೋ ಪರಿಭೋಗಚೇತಿಯಂ, ಬುದ್ಧಪಟಿಮಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕಚೇತಿಯಂ, ಧಾತುಗಬ್ಭಥೂಪಾ ಸಧಾತುಕಾ ಧಾತುಕಚೇತಿಯಂ. ಸಙ್ಘೋತಿ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಾದೀಸು ಯೋ ಕೋಚಿ. ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ. ನತ್ಥಿ ಅಸ್ಸ ತಿಥಿ, ಯಮ್ಹಿ ವಾ ತಮ್ಹಿ ದಿವಸೇ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತಿಥಿ. ತಙ್ಖಣೇ ಆಗತಪಾಹುನಕಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಏವಂ ಚೇತಿಯಾದೀನಿ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಏವಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯೋ ಸೋ ನಿಧಿ ‘‘ಸುನಿಹಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಇಮೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಸುನಿಹಿತೋ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ದೀಘರತ್ತಂ ಇಟ್ಠಫಲಾನುಪ್ಪದಾನಸಮತ್ಥತಾಯ. ತಥಾ ಹಿ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ಚೇತಿಯಮ್ಹಿ ದತ್ವಾ ದೀಘರತ್ತಂ ಇಟ್ಠಫಲಲಾಭಿನೋ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಏಕಪುಪ್ಫಂ ಯಜಿತ್ವಾನ, ಅಸೀತಿಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಪುಪ್ಫದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ ಚ.

‘‘ಮತ್ತಾಸುಖಪರಿಚ್ಚಾಗಾ, ಪಸ್ಸೇ ಚೇ ವಿಪುಲಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಚ. (ಧ. ಪ. ೨೯೦);

ಏವಂ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿವೇಲಾಮಸುತ್ತಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಸಙ್ಘಾದಿವತ್ಥೂಸುಪಿ ದಾನಫಲವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ಚೇತಿಯಾದೀಸು ದಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಫಲವಿಭೂತಿ ಚ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಂ ತಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತವಸೇನ ಸೀಲಸ್ಸ, ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿವಸೇನ ಸಂಯಮಸ್ಸ, ತಬ್ಬತ್ಥುಕವಿಪಸ್ಸನಾಮನಸಿಕಾರಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ದಮಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫಲವಿಭೂತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಟ್ಠಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಭಗವಾ ದಾನಾದೀಹಿ ನಿಧೀಯಮಾನಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಮಯನಿಧಿನೋ ಚೇತಿಯಾದಿಭೇದಂ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಏತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಸುನಿಹಿತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿಧಿನೋ ಗಮ್ಭೀರೇ ಓದಕನ್ತಿಕೇ ನಿಹಿತನಿಧಿತೋ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

೮. ‘‘ಏಸೋ ನಿಧಿ ಸುನಿಹಿತೋ, ಅಜೇಯ್ಯೋ ಅನುಗಾಮಿಕೋ.

ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯೇಸು, ಏತಂ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಪದೇನ ತಂ ದಾನಾದೀಹಿ ಸುನಿಹಿತನಿಧಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ಏಸೋ ನಿಧಿ ಸುನಿಹಿತೋ’’ತಿ. ಅಜೇಯ್ಯೋತಿ ಪರೇಹಿ ಜೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಅಚ್ಚೇಯ್ಯೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಿತಬ್ಬೋ ಅಚ್ಚನಾರಹೋ ಹಿತಸುಖತ್ಥಿಕೇನ ಉಪಚಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪಾಠೇ ಏಸೋ ನಿಧಿ ಅಚ್ಚೇಯ್ಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸುನಿಹಿತೋ ಅನುಗಾಮಿಕೋ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಸುನಿಹಿತಸ್ಸ ಅಚ್ಚೇಯ್ಯತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಸುನಿಹಿತೋ ಅಚ್ಚನೀಯೋ. ಅಚ್ಚಿತೋ ಏವ ಹಿ ಸೋತಿ. ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಗಾಮಿಕೋ, ಪರಲೋಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಫಲದಾನೇನ ನ ವಿಜಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯೇಸು ಏತಂ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮರಣಕಾಲೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಸಬ್ಬಭೋಗೇಸು ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯೇಸು ಏತಂ ನಿಧಿಂ ಆದಾಯ ಪರಲೋಕಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಯಂ ಕಿರ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಪನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಭೋಗಾನಂ ಅಗಮನೀಯತೋ. ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ತೇ ಭೋಗಾ, ನ ಗಮನೀಯಾ, ಗಮನೀಯಾ ಪನ ತೇ ತೇ ಗತಿವಿಸೇಸಾ. ಯತೋ ಯದಿ ಏಸ ಅತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಪಹಾಯ ಭೋಗೇ ಗಮನೀಯೇಸು ಗತಿವಿಸೇಸೇಸು ಇತಿ ವದೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ನಿಧಿ ವಾ ಠಾನಾ ಚವತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಪಹಾಯ ಮಚ್ಚಂ ಭೋಗೇಸು ಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಏತಂ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ. ಏಸೋ ಹಿ ಅನುಗಾಮಿಕತ್ತಾ ತಂ ನಪ್ಪಜಹತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಗಮನೀಯೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸೂ’’ತಿ. ತಂ ನ ಏಕಂಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೪೧) ಏತ್ಥ ನಿಯ್ಯನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ನಿಯ್ಯಾತಬ್ಬಾತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಗನ್ತಬ್ಬೇಸೂತಿ.

ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಏಸ ಮರಣಕಾಲೇ ಕಸ್ಸಚಿ ದಾತುಕಾಮೋ ಭೋಗೇ ಆಮಸಿತುಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ತೇ ಭೋಗಾ ಪುಬ್ಬಂ ಕಾಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಪಚ್ಛಾ ವಿಹತಾಸೇನ ಚೇತಸಾ ಗನ್ತಬ್ಬಾ, ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಂ ಕಾಯೇನ ಪಹಾಯ ಪಚ್ಛಾ ಚೇತಸಾ ಗಮನೀಯೇಸು ಭೋಗೇಸೂತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯೇಸು ಭೋಗೇಸು ಏಕಮೇವೇತಂ ಪುಞ್ಞನಿಧಿವಿಭವಂ ತತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ. ಪಚ್ಛಿಮೇ ಅತ್ಥೇ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಭೋಗಾನಞ್ಹಿ ಗಮನೀಯಭಾವೇನ ಏತಸ್ಸ ನಿಧಿಸ್ಸ ಆದಾಯ ಗಮನೀಯಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ.

ನವಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಭಗವಾ ಇಮಸ್ಸ ಪುಞ್ಞನಿಧಿನೋ ಗಮ್ಭೀರೇ ಓದಕನ್ತಿಕೇ ನಿಹಿತನಿಧಿತೋ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಅತ್ತನೋ ಭಣ್ಡಗುಣಸಂವಣ್ಣನೇನ ಕಯಜನಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತೋ ಉಳಾರಭಣ್ಡವಾಣಿಜೋ ವಿಯ ಅತ್ತನಾ ದೇಸಿತಪುಞ್ಞನಿಧಿಗುಣಸಂವಣ್ಣನೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಞ್ಞನಿಧಿಮ್ಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತೋ ಆಹ –

೯. ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಮಞ್ಞೇಸಂ, ಅಚೋರಾಹರಣೋ ನಿಧಿ.

ಕಯಿರಾಥ ಧೀರೋ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಯೋ ನಿಧಿ ಅನುಗಾಮಿಕೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಸಾಧಾರಣಮಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ, ಮಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ನ ಚೋರೇಹಿ ಆಹರಣೋ ಅಚೋರಾಹರಣೋ, ಚೋರೇಹಿ ಆದಾತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಧಾತಬ್ಬೋತಿ ನಿಧಿ. ಏವಂ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪುಞ್ಞನಿಧಿಗುಣಂ ಸಂವಣ್ಣೇತ್ವಾ ತತೋ ದ್ವೀಹಿ ತತ್ಥ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ ‘‘ಕಯಿರಾಥ ಧೀರೋ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಯೋ ನಿಧಿ ಅನುಗಾಮಿಕೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಪುಞ್ಞಾನಿ ನಾಮ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ, ಅಚೋರಾಹರಣೋ ಚ ನಿಧಿ ಹೋತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಅಚೋರಾಹರಣೋ ಚ ನಿಧಿ, ಅಥ ಖೋ ಪನ ‘‘ಏಸೋ ನಿಧಿ ಸುನಿಹಿತೋ, ಅಜೇಯ್ಯೋ ಅನುಗಾಮಿಕೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೋ ಯೋ ನಿಧಿ ಅನುಗಾಮಿಕೋ. ಸೋ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಪುಞ್ಞಾನಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಕಯಿರಾಥ ಕರೇಯ್ಯ ಧೀರೋ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಞ್ಞಾನೀತಿ.

ದಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಭಗವಾ ಗುಣಸಂವಣ್ಣನೇನ ಪುಞ್ಞನಿಧಿಮ್ಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇ ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ಪುಞ್ಞನಿಧಿಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸೋ ಯಂ ಫಲಂ ದೇತಿ, ತಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

೧೦. ‘‘ಏಸ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಕಾಮದದೋ ನಿಧೀ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪತ್ಥನಾಯ ಪಟಿಬನ್ಧಿತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಮದದತ್ತಂ, ನ ವಿನಾ ಪತ್ಥನಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ ಗಹಪತಯೋ ಧಮ್ಮಚಾರೀ ಸಮಚಾರೀ ‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಠಾನಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ ಯಂ ಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಧಮ್ಮಚಾರೀ ಸಮಚಾರೀ’’ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೨).

ಏವಂ ‘‘ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಧಮ್ಮಚಾರೀ ಸಮಚಾರೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೨).

ತಥಾ ಚಾಹ –

‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ಸೀಲೇನ, ಸುತೇನ, ಚಾಗೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ಸೋ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪದಹತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ. ತಸ್ಸ ತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ವಿಹಾರಾ ಚ ಏವಂ ಭಾವಿತಾ ಏವಂ ಬಹುಲೀಕತಾ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೬೧) ಏವಮಾದಿ.

ತಸ್ಮಾ ತಂ ತಥಾ ತಥಾ ಆಕಙ್ಖಪರಿಯಾಯಂ ಚಿತ್ತಪದಹನಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವನಾಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪತ್ಥನಂ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಮದದತ್ತೇ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

‘‘ಯಂ ಯದೇವಾಭಿಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ.

ಏಕಾದಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೧. ಇದಾನಿ ಯಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಏತೇನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಓಧಿಸೋ ಓಧಿಸೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುವಣ್ಣತಾ ಸುಸರತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಗಾಥಾಯೋ ಆಹ.

ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವ ಸುವಣ್ಣತಾ ನಾಮ ಸುನ್ದರಚ್ಛವಿವಣ್ಣತಾ ಕಞ್ಚನಸನ್ನಿಭತ್ತಚತಾ, ಸಾಪಿ ಏತೇನ ಪುಞ್ಞನಿಧಿನಾ ಲಬ್ಭತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ…ಪೇ… ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಅಕ್ಕೋಧನೋ ಅಹೋಸಿ ಅನುಪಾಯಾಸಬಹುಲೋ, ಬಹುಮ್ಪಿ ವುತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ನಾಭಿಸಜ್ಜಿ ನ ಕುಪ್ಪಿ ನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜಿ ನ ಪತಿತ್ಥೀಯಿ, ನ ಕೋಪಞ್ಚ ದೋಸಞ್ಚ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಪಾತ್ವಾಕಾಸಿ, ದಾತಾ ಚ ಅಹೋಸಿ ಸುಖುಮಾನಂ ಮುದುಕಾನಂ ಅತ್ಥರಣಾನಂ ಪಾವುರಣಾನಂ ಖೋಮಸುಖುಮಾನಂ ಕಪ್ಪಾಸಿಕ…ಪೇ… ಕೋಸೇಯ್ಯ…ಪೇ… ಕಮ್ಬಲಸುಖುಮಾನಂ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ…ಪೇ… ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಂ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ ಕಞ್ಚನಸನ್ನಿಭತ್ತಚೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೧೮).

ಸುಸರತಾ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರತಾ ಕರವೀಕಭಾಣಿತಾ, ಸಾಪಿ ಏತೇನ ಲಬ್ಭತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ…ಪೇ… ಫರುಸಂ ವಾಚಂ ಪಹಾಯ ಫರುಸಾಯ ವಾಚಾಯ ಪಟಿವಿರತೋ ಅಹೋಸಿ, ಯಾ ಸಾ ವಾಚಾ ನೇಲಾ ಕಣ್ಣಸುಖಾ…ಪೇ… ತಥಾರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ…ಪೇ… ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿಲಭತಿ. ಪಹುತಜಿವ್ಹೋ ಚ ಹೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ ಚ ಕರವೀಕಭಾಣೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೩೬).

ಸುಸಣ್ಠಾನಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಣ್ಠಾನತಾ, ಸಮಚಿತವಟ್ಟಿತಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸು ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸಮಚಿತವಟ್ಟಿತಭಾವೇನ ಸನ್ನಿವೇಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಾಪಿ ಏತೇನ ಲಬ್ಭತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ…ಪೇ… ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ ಹಿತಕಾಮೋ ಫಾಸುಕಾಮೋ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಕಾಮೋ ‘ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸದ್ಧಾಯ ವಡ್ಢೇಯ್ಯುಂ, ಸೀಲೇನ ಸುತೇನ ಚಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಧನಧಞ್ಞೇನ ಖೇತ್ತವತ್ಥುನಾ ದ್ವಿಪದಚತುಪ್ಪದೇಹಿ ಪುತ್ತದಾರೇಹಿ ದಾಸಕಮ್ಮಕರಪೋರಿಸೇಹಿ ಞಾತೀಹಿ ಮಿತ್ತೇಹಿ ಬನ್ಧವೇಹಿ ವಡ್ಢೇಯ್ಯು’ನ್ತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಮಾನೋ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸೀಹಪುಬ್ಬಡ್ಢಕಾಯೋ ಚ ಹೋತಿ ಚಿತನ್ತರಂಸೋ ಚ ಸಮವಟ್ಟಕ್ಖನ್ಧೋ ಚಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೨೪) ಏವಮಾದಿ.

ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಇತೋ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾ ಪುಞ್ಞನಿಧಿನಾ ಪಟಿಲಾಭಸಾಧಕಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ತತೋ ತತೋ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ತು ಸಂಖಿತ್ತಂ, ಇದಾನಿ ಅವಸೇಸಪದಾನಂ ವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ.

ಸುರೂಪತಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಕಲಸರೀರಂ ರೂಪನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಪರಿವಾರಿತೋ ರೂಪಂತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೬) ವಿಯ, ತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಸುನ್ದರತಾ ಸುರೂಪತಾ ನಾತಿದೀಘತಾ ನಾತಿರಸ್ಸತಾ ನಾತಿಕಿಸತಾ ನಾತಿಥೂಲತಾ ನಾತಿಕಾಳತಾ ನಚ್ಚೋದಾತತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆಧಿಪಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋ, ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾದಿಭಾವೇನ ಸಾಮಿಕಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿವಾರೋತಿ ಅಗಾರಿಕಾನಂ ಸಜನಪರಿಜನಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅನಗಾರಿಕಾನಂ ಪರಿಸಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಆಧಿಪಚ್ಚಞ್ಚ ಪರಿವಾರೋ ಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಪರಿವಾರೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುವಣ್ಣತಾದೀಹಿ ಸರೀರಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಆಧಿಪಚ್ಚೇನ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪರಿವಾರೇನ ಸಜನಪರಿಜನಸಮ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಯಂ ತಂ ‘‘ಯಂ ಯದೇವಾಭಿಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಇದಮ್ಪಿ ತಾವ ಪಠಮಂ ಓಧಿಸೋ ವುತ್ತಸುವಣ್ಣತಾದಿ ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ದ್ವಾದಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಏವಮಿಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಲಭಿತಬ್ಬಂ ರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಓರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತದುಭಯರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪದೇಸರಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಪದೇಸರಜ್ಜನ್ತಿ ಏಕದೀಪಮ್ಪಿ ಸಕಲಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಾ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ರಜ್ಜಂ. ಇಸ್ಸರಭಾವೋ ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಇಮಿನಾ ದೀಪಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುಖಂ ಪಿಯನ್ತಿ ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುಖಂ. ಇಮಿನಾ ಚಾತುರನ್ತಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದೇವೇಸು ರಜ್ಜಂ ದೇವರಜ್ಜಂ, ಏತೇನ ಮನ್ಧಾತಾದೀನಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದೇವರಜ್ಜಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಅಪಿ ದಿಬ್ಬೇಸೂತಿ ಇಮಿನಾ ಯೇ ತೇ ದಿವಿ ಭವತ್ತಾ ‘‘ದಿಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸು ದಿಬ್ಬೇಸು ಕಾಯೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ದೇವರಜ್ಜಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಯಂ ತಂ ‘‘ಯಂ ಯದೇವಾಭಿಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಇದಮ್ಪಿ ದುತಿಯಂ ಓಧಿಸೋ ಪದೇಸರಜ್ಜಾದಿ ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತೇರಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೩. ಏವಮಿಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಲಭಿತಬ್ಬಂ ದೇವಮನುಸ್ಸರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ವುತ್ತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಸತೋ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಾನುಸ್ಸಿಕಾ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ.

ತಸ್ಸಾಯಂ ಪದವಣ್ಣನಾ – ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಯನ್ತಿ ಮಾನುಸ್ಸೀ, ಮಾನುಸ್ಸೀ ಏವ ಮಾನುಸ್ಸಿಕಾ. ಸಮ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿ. ದೇವಾನಂ ಲೋಕೋ ದೇವಲೋಕೋ. ತಸ್ಮಿಂ ದೇವಲೋಕೇ. ಯಾತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ, ರಮನ್ತಿ ಏತಾಯ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ ಉಪಕರಣಭೂತಾಯಾತಿ ರತಿ, ಸುಖಸ್ಸ ಸುಖವತ್ಥುನೋ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಯಾತಿ ಅನಿಯತವಚನಂ ಚಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಾನಂಯೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಯಾ ಏಸಾ ‘‘ಸುವಣ್ಣತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಮಾನುಸ್ಸಿಕಾ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೇವಲೋಕೇ ಚ ಯಾ ರತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ, ಯಾ ಚಾಯಮಪರಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಭಾವಾದಿವಸೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸಾ ಚಾತಿ ಇದಂ ತತಿಯಮ್ಪಿ ಓಧಿಸೋ ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಅಥ ವಾ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸುವಣ್ಣತಾದೀಹಿ ಅವುತ್ತಾ ‘‘ಸೂರಾ ಸತಿಮನ್ತೋ ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೯.೨೧) ನಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಾದಿಭೇದಾ ಚ ಮಾನುಸ್ಸಿಕಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಪರಾ ದೇವಲೋಕೇ ಚ ಯಾ ಝಾನಾದಿರತಿ, ಯಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತತಿಯಂ ಓಧಿಸೋ ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಚುದ್ದಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಏವಮಿಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಲಭಿತಬ್ಬಂ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀಭಾವಾದಿವಸೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇವಿಜ್ಜಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವವಸೇನಪಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ತಮೇವ ತಸ್ಸ ಉಪಾಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಿತ್ತಸಮ್ಪದಮಾಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ.

ತಸ್ಸಾಯಂ ಪದವಣ್ಣನಾ – ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯ ಗುಣವಿಭೂತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಸಮ್ಪದಾ, ಮಿತ್ತೋ ಏವ ಸಮ್ಪದಾ ಮಿತ್ತಸಮ್ಪದಾ, ತಂ ಮಿತ್ತಸಮ್ಪದಂ. ಆಗಮ್ಮಾತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ. ಯೋನಿಸೋತಿ ಉಪಾಯೇನ. ಪಯುಞ್ಜತೋತಿ ಯೋಗಾನುಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತೋ. ವಿಜಾನಾತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಜ್ಜಾ, ವಿಮುಚ್ಚತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಚ ವಿಮುತ್ತಿ ಚ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಯೋ, ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತೀಸು ವಸೀಭಾವೋ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿವಸೀಭಾವೋ.

ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಯ್ವಾಯಂ ಮಿತ್ತಸಮ್ಪದಮಾಗಮ್ಮ ಸತ್ಥಾರಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತತೋ ಓವಾದಞ್ಚ ಅನುಸಾಸನಿಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಯೋನಿಸೋ ಪಯುಞ್ಜತೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಸು ತೀಸು ವಿಜ್ಜಾಸು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಮುತ್ತಿ? ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೮೧) ಏವಂ ಆಗತಾಯ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಭೇದಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಅದನ್ಧಾಯಿತತ್ತೇನ ವಸೀಭಾವೋ, ಇದಮ್ಪಿ ಚತುತ್ಥಂ ಓಧಿಸೋ ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಪನ್ನರಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಏವಮಿಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಕಥಿತವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿವಸೀಭಾವಭಾಗಿಯಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಲಭಿತಬ್ಬಂ ತೇವಿಜ್ಜಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವವಸೇನಪಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ತೇವಿಜ್ಜಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಗುಣವಿಭೂತಿಂ ಲಭನ್ತಿ, ಇಮಾಯ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾಯ ಚ ತಸ್ಸಾ ಗುಣವಿಭೂತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನವಸೇನ ತಥಾ ತಥಾ ಸಾಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ.

‘‘ಯತೋ ಸಮ್ಮಾ ಕತೇನ ಯಾ ಚಾಯಂ ಧಮ್ಮತ್ಥನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನೇಸು ಪಭೇದಗತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯೇ ಚಿಮೇ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೨೯; ೩.೩೩೯) ನಯೇನ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ಯಾ ಚಾಯಂ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿಸಾಧಿಕಾ ಸಾವಕಪಾರಮೀ, ಯಾ ಚ ಸಯಮ್ಭುಭಾವಸಾಧಿಕಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿ, ಯಾ ಚ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಭಾವಸಾಧಿಕಾ ಬುದ್ಧಭೂಮಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಮಂ ಓಧಿಸೋ ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸೋಳಸಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಏವಂ ಭಗವಾ ಯಂ ತಂ ‘‘ಯಂ ಯದೇವಾಭಿಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಾಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಓಧಿಸೋ ಓಧಿಸೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಮೇವಿದಂ ಸಬ್ಬಕಾಮದದನಿಧಿಸಞ್ಞಿತಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಮಹತ್ಥಿಕಾ ಏಸಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ.

ತಸ್ಸಾಯಂ ಪದವಣ್ಣನಾ – ಏವನ್ತಿ ಅತೀತತ್ಥನಿದಸ್ಸನಂ. ಮಹನ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹತ್ಥಿಕಾ, ಮಹತೋ ಅತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಮಹಿದ್ಧಿಕಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಏಸಾತಿ ಉದ್ದೇಸವಚನಂ, ತೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ದಾನೇನ ಸೀಲೇನಾ’’ತಿ ಇತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ‘‘ಕಯಿರಾಥ ಧೀರೋ ಪುಞ್ಞಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಂ ಉದ್ದಿಸತಿ. ಯದಿದನ್ತಿ ಅಭಿಮುಖಕರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ಏಸಾತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ಯಾ ಏಸಾತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಕರೋತಿ. ಪುಞ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಪದಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ. ಧೀರಾತಿ ಧಿತಿಮನ್ತೋ. ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನಾ. ಕತಪುಞ್ಞತನ್ತಿ ಕತಪುಞ್ಞಭಾವಂ.

ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಇತಿ ಭಗವಾ ಸುವಣ್ಣತಾದಿಂ ಬುದ್ಧಭೂಮಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾನುಭಾವೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತೇನೇವತ್ಥೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾಯ ಮಹತ್ಥಿಕತ್ತಂ ಥುನನ್ತೋ ಆಹ – ಏವಂ ಮಹತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆವಹನೇನ ಮಹತ್ಥಿಕಾ ಏಸಾ, ಯದಿದಂ ಮಯಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ದಾನೇನ ಸೀಲೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದೇಸಿತಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾ, ತಸ್ಮಾ ಮಾದಿಸಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅಕಿಲಾಸುತಾಯ ಯಥಾಭೂತಗುಣೇನ ಚ ಧೀರಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಮಞ್ಞೇಸಂ, ಅಚೋರಾಹರಣೋ ನಿಧೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ ಚ, ಅವುತ್ತೇಹಿ ಚ ‘‘ಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಞ್ಞಾನಂ ಭಾಯಿತ್ಥ, ಸುಖಸ್ಸೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿವಚನಂ, ಯದಿದಂ ಪುಞ್ಞಾನೀ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೨; ಇತಿವು. ೨೨; ನೇತ್ತಿ. ೧೨೧) ವಚನೇಹಿ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಂ ಕತಪುಞ್ಞತಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ನ ಪಕ್ಖಪಾತೇನಾತಿ.

ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋ ಉಪಾಸಕೋ ಬಹುಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ, ರಞ್ಞೋ ಚ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸಿ, ರಾಜಾ ಅತಿವಿಯ ತುಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಸಾಧು, ಗಹಪತಿ, ಸಾಧು ಖೋ ತ್ವಂ, ಗಹಪತಿ, ಮಾದಿಸೇಹಿಪಿ ಅನಾಹರಣೀಯಂ ನಿಧಿಂ ನಿಧೇಸೀ’’ತಿ ಸಂರಾಧೇತ್ವಾ ಮಹತಿಂ ಪೂಜಮಕಾಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕಪಾಠ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ನಿಧಿಕಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.