ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ಖುದ್ದಕಪಾಠ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ;

ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ;

ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ.

ಅಯಂ ಸರಣಗಮನನಿದ್ದೇಸೋ ಖುದ್ದಕಾನಂ ಆದಿ.

ಇಮಸ್ಸ ದಾನಿ ಅತ್ಥಂ ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿವರಿತುಂ ವಿಭಜಿತುಂ ಉತ್ತಾನೀಕಾತುಂ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –

ಉತ್ತಮಂ ವನ್ದನೇಯ್ಯಾನಂ, ವನ್ದಿತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಂ;

ಖುದ್ದಕಾನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ.

ಖುದ್ದಕಾನಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಾ;

ವಣ್ಣನಾ ಮಾದಿಸೇನೇಸಾ, ಅಬೋಧನ್ತೇನ ಸಾಸನಂ.

ಅಜ್ಜಾಪಿ ತು ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯನಿಚ್ಛಯೋ;

ತಥೇವ ಚ ಠಿತಂ ಯಸ್ಮಾ, ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ.

ತಸ್ಮಾಹಂ ಕಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಇಮಂ;

ಸಾಸನಞ್ಚೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಪೋರಾಣಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಬಹುಮಾನೇನ, ನಾತ್ತುಕ್ಕಂಸನಕಮ್ಯತಾ;

ನಾಞ್ಞೇಸಂ ವಮ್ಭನತ್ಥಾಯ, ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಮಾಹಿತಾತಿ.

ಖುದ್ದಕವವತ್ಥಾನಂ

ತತ್ಥ ‘‘ಖುದ್ದಕಾನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಖುದ್ದಕಾನಿ ತಾವ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ಖುದ್ದಕಾನಿ ನಾಮ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋ, ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ನಿಕಾಯಾನಂ ಏಕದೇಸೋ. ಪಞ್ಚ ನಿಕಾಯಾ ನಾಮ –

ದೀಘಮಜ್ಝಿಮಸಂಯುತ್ತ, ಅಙ್ಗುತ್ತರಿಕಖುದ್ದಕಾ;

ನಿಕಾಯಾ ಪಞ್ಚ ಗಮ್ಭೀರಾ, ಧಮ್ಮತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚಿಮೇ.

ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಾದೀನಿ ಚತುತ್ತಿಂಸ ಸುತ್ತಾನಿ ದೀಘನಿಕಾಯೋ. ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಾದೀನಿ ದಿಯಡ್ಢಸತಂ ದ್ವೇ ಚ ಸುತ್ತಾನಿ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ. ಓಘತರಣಸುತ್ತಾದೀನಿ ಸತ್ತ ಸುತ್ತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತ ಚ ಸುತ್ತಸತಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ಚ ಸುತ್ತಾನಿ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ. ಚಿತ್ತಪರಿಯಾದಾನಸುತ್ತಾದೀನಿ ನವ ಸುತ್ತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚ ಸುತ್ತಸತಾನಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಸುತ್ತಾನಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ. ಖುದ್ದಕಪಾಠೋ, ಧಮ್ಮಪದಂ, ಉದಾನಂ, ಇತಿವುತ್ತಕಂ, ಸುತ್ತನಿಪಾತೋ, ವಿಮಾನವತ್ಥು, ಪೇತವತ್ಥು, ಥೇರಗಾಥಾ, ಥೇರೀಗಾಥಾ, ಜಾತಕಂ, ನಿದ್ದೇಸೋ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಅಪದಾನಂ, ಬುದ್ಧವಂಸೋ, ಚರಿಯಾಪಿಟಕಂ, ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಾನಿ, ಠಪೇತ್ವಾ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ನಿಕಾಯೇ ಅವಸೇಸಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ? ಬಹೂನಂ ಖುದ್ದಕಾನಂ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹತೋ ನಿವಾಸತೋ ಚ. ಸಮೂಹನಿವಾಸಾ ಹಿ ‘‘ನಿಕಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕನಿಕಾಯಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ, ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ಪಾಣಾ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦). ಪೋಣಿಕನಿಕಾಯೋ, ಚಿಕ್ಖಲ್ಲಿಕನಿಕಾಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕಾನಿ ಸಾಸನತೋ ಲೋಕತೋ ಚ. ಅಯಮಸ್ಸ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋ. ಇಮಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿವರಿತುಂ ವಿಭಜಿತುಂ ಉತ್ತಾನೀಕಾತುಞ್ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಖುದ್ದಕಾನಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಖುದ್ದಕಾನಂ ಸರಣಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಕುಮಾರಪಞ್ಹಮಙ್ಗಲಸುತ್ತ- ರತನಸುತ್ತತಿರೋಕುಟ್ಟನಿಧಿಕಣ್ಡಮೇತ್ತಸುತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ನವಪ್ಪಭೇದೋ ಖುದ್ದಕಪಾಠೋ ಆದಿ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತವಸೇನ ನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತವಸೇನ. ಭಗವತಾ ಹಿ ವುತ್ತವಸೇನ –

‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ, ಸನ್ಧಾವಿಸ್ಸಂ ಅನಿಬ್ಬಿಸಂ;

ಗಹಕಾರಂ ಗವೇಸನ್ತೋ, ದುಕ್ಖಾ ಜಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ.

‘‘ಗಹಕಾರಕ ದಿಟ್ಠೋಸಿ, ಪುನ ಗೇಹಂ ನ ಕಾಹಸಿ;

ಸಬ್ಬಾ ತೇ ಫಾಸುಕಾ ಭಗ್ಗಾ, ಗಹಕೂಟಂ ವಿಸಙ್ಖತಂ;

ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಮಜ್ಝಗಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೫೩-೧೫೪) –

ಇದಂ ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಆದಿ. ತಞ್ಚ ಮನಸಾವ ವುತ್ತವಸೇನ, ನ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತವಸೇನ. ವಚೀಭೇದಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತವಸೇನ –

‘‘ಯದಾ ಹವೇ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ,

ಆತಾಪಿನೋ ಝಾಯತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ;

ಅಥಸ್ಸ ಕಙ್ಖಾ ವಪಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾ,

ಯತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸಹೇತುಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ. (ಉದಾ. ೧; ಮಹಾವ. ೧) –

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಆದಿ. ತಸ್ಮಾ ಯ್ವಾಯಂ ನವಪ್ಪಭೇದೋ ಖುದ್ದಕಪಾಠೋ ಇಮೇಸಂ ಖುದ್ದಕಾನಂ ಆದಿ, ತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಆರಭಿಸ್ಸಾಮಿ.

ನಿದಾನಸೋಧನಂ

ತಸ್ಸ ಚಾಯಮಾದಿ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಮಾತಿಕಾ –

‘‘ಕೇನ ಕತ್ಥ ಕದಾ ಕಸ್ಮಾ, ಭಾಸಿತಂ ಸರಣತ್ತಯಂ;

ಕಸ್ಮಾ ಚಿಧಾದಿತೋ ವುತ್ತ, ಮವುತ್ತಮಪಿ ಆದಿತೋ.

‘‘ನಿದಾನಸೋಧನಂ ಕತ್ವಾ, ಏವಮೇತ್ಥ ತತೋ ಪರಂ;

ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಗಮನಂ, ಗಮಕಞ್ಚ ವಿಭಾವಯೇ.

‘‘ಭೇದಾಭೇದಂ ಫಲಞ್ಚಾಪಿ, ಗಮನೀಯಞ್ಚ ದೀಪಯೇ;

ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಮಿಚ್ಚಾದಿ, ದ್ವಯೇಪೇಸ ನಯೋ ಮತೋ.

‘‘ಅನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನೇ, ಕಾರಣಞ್ಚ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ;

ಸರಣತ್ತಯಮೇತಞ್ಚ, ಉಪಮಾಹಿ ಪಕಾಸಯೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ತಾವ ಇದಂ ಸರಣತ್ತಯಂ ಕೇನ ಭಾಸಿತಂ, ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತಂ, ಕದಾ ಭಾಸಿತಂ, ಕಸ್ಮಾ ಭಾಸಿತಂ ಅವುತ್ತಮಪಿಚಾದಿತೋ ತಥಾಗತೇನ ಕಸ್ಮಾ ಇಧಾದಿತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಹಾ.

ತೇಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕೇನ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಂ, ನ ಸಾವಕೇಹಿ, ನ ಇಸೀಹಿ, ನ ದೇವತಾಹಿ. ಕತ್ಥಾತಿ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ. ಕದಾತಿ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇ ಯಸೇ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಾಯಕೇಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೇ ಏಕಸಟ್ಠಿಯಾ ಅರಹನ್ತೇಸು ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಲೋಕೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಕರೋನ್ತೇಸು. ಕಸ್ಮಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜತ್ಥಞ್ಚ ಉಪಸಮ್ಪದತ್ಥಞ್ಚ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ. ಪಠಮಂ ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಕಾಸಾಯಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ಅಚ್ಛಾದಾಪೇತ್ವಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾದೇ ವನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ‘ಏವಂ ವದೇಹೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೪).

ಕಸ್ಮಾ ಚಿಧಾದಿತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಞ್ಚ ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ತೀಹಿ ಪಿಟಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪೇನ್ತೇಹಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಉಪಾಸಕಭಾವೇನ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವೇನ ವಾ ಸಾಸನಂ ಓತರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಸನೋತಾರಸ್ಸ ಮಗ್ಗಭೂತತ್ತಾ ಇಧ ಖುದ್ದಕಪಾಠೇ ಆದಿತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ.

ಕತಂ ನಿದಾನಸೋಧನಂ.

೧. ಸರಣತ್ತಯವಣ್ಣನಾ

ಬುದ್ಧವಿಭಾವನಾ

ಇದಾನಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಗಮನಂ, ಗಮಕಞ್ಚ ವಿಭಾವಯೇ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣನಿಮಿತ್ತಾನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮಪರಿಭಾವಿತಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಮುಪಾದಾಯ, ಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸೋ ಬುದ್ಧೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೧).

ಅಯಂ ತಾವ ಅತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧವಿಭಾವನಾ.

ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪನ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ –

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಬುದ್ಧೋ? ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ವಿಕಸಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತರಾಗೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತದೋಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತಮೋಹೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾ ಬುದ್ಧೋ. ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಪಿತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಗಿನಿಯಾ ಕತಂ, ನ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಕತಂ, ನ ದೇವತಾಹಿ ಕತಂ, ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೨).

ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಅವಗನ್ತಾ ಅವಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಯಥಾ ಪಣ್ಣಸೋಸಾ ವಾತಾ ಪಣ್ಣಸುಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಬುಜ್ಝನಸಮತ್ಥಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಬೋಧನಸಮತ್ಥಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅಬೋಧಿತೋ ಸಯಮೇವ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಕಸಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾನಾಗುಣವಿಕಸನತೋ ಪದುಮಮಿವ ವಿಕಸನಟ್ಠೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕೋಚಕರಧಮ್ಮಪಹಾನತೋ ನಿದ್ದಾಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧಿಯತ್ಥಾನಂ ಗಮನತ್ಥಪರಿಯಾಯತೋ ಯಥಾ ಮಗ್ಗಂ ಗತೋಪಿ ಪುರಿಸೋ ಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತತ್ತಾಪಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ನ ಪರೇಹಿ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋ, ಕಿನ್ತು ಸಯಮೇವ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧಿ ಬುದ್ಧಂ ಬೋಧೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ನೀಲರತ್ತಗುಣಯೋಗತೋ ‘‘ನೀಲೋ ಪಟೋ, ರತ್ತೋ ಪಟೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಿಗುಣಯೋಗತೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಞಾಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತೋ ಪರಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಅತ್ಥಮನುಗತಾ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಬೋಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವರೂಪೇನ ನಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪದಾನಂ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಧನಸಮತ್ಥೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋಪಿ ಬುದ್ಧವಿಭಾವನಾ.

ಸರಣಗಮನಗಮಕವಿಭಾವನಾ

ಇದಾನಿ ಸರಣಗಮನಾದೀಸು ಹಿಂಸತೀತಿ ಸರಣಂ, ಸರಣಗತಾನಂ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿಧಮತಿ ನೀಹರತಿ ನಿರೋಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಹಿತೇ ಪವತ್ತನೇನ ಅಹಿತಾ ಚ ನಿವತ್ತನೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಭಯಂ ಹಿಂಸತೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಭವಕನ್ತಾರಾ ಉತ್ತರಣೇನ ಅಸ್ಸಾಸದಾನೇನ ಚ ಧಮ್ಮೋ, ಅಪ್ಪಕಾನಮ್ಪಿ ಕಾರಾನಂ ವಿಪುಲಫಲಪಟಿಲಾಭಕರಣೇನ ಸಙ್ಘೋ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಂ ರತನತ್ತಯಂ ಸರಣಂ. ತಪ್ಪಸಾದತಗ್ಗರುತಾಹಿ ವಿಹತವಿದ್ಧಂಸಿತಕಿಲೇಸೋ ತಪ್ಪರಾಯಣತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸರಣಗಮನಂ. ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಸತ್ತೋ ತಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ‘‘ಏಸ ಮೇ ಸರಣಂ, ಏಸ ಮೇ ಪರಾಯಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮೇತಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪೇನ್ತೋ ಚ ‘‘ಏತೇ ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವನ್ತಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮ, ಧಮ್ಮಞ್ಚ, ಉಪಾಸಕೇ ನೋ ಭಗವಾ ಧಾರೇತೂ’’ತಿ ತಪುಸ್ಸಭಲ್ಲಿಕಾದಯೋ ವಿಯ ಸಮಾದಾನೇನ ವಾ, ‘‘ಸತ್ಥಾ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ, ಸಾವಕೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೪) ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಯೋ ವಿಯ ಸಿಸ್ಸಭಾವೂಪಗಮನೇನ ವಾ, ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಾಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ ‘ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ. ನಮೋ ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೮೮) ಬ್ರಹ್ಮಾಯುಆದಯೋ ವಿಯ ತಪ್ಪೋಣತ್ತೇನ ವಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಿನೋ ವಿಯ ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನೇನ ವಾ, ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಯ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ವಾತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಸಯತೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಉಪೇತಿ.

ಅಯಂ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಗಮಕಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾವನಾ.

ಭೇದಾಭೇದಫಲದೀಪನಾ

ಇದಾನಿ ‘‘ಭೇದಾಭೇದಂ ಫಲಞ್ಚಾಪಿ, ಗಮನೀಯಞ್ಚ ದೀಪಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಭೇದಾದೀನಂ ಅಯಂ ದೀಪನಾ, ಏವಂ ಸರಣಗತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದುವಿಧೋ ಸರಣಗಮನಭೇದೋ – ಸಾವಜ್ಜೋ ಚ ಅನವಜ್ಜೋ ಚ. ಅನವಜ್ಜೋ ಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ, ಸಾವಜ್ಜೋ ಅಞ್ಞಸತ್ಥರಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ. ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮೇವ. ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನಾದರಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ತೇಸಂ ಸರಣಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಪನ ಅಭಿನ್ನಸರಣಾ ಚೇವ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸರಣಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೭೬; ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೮; ವಿಭ. ೮೦೯). ಪುಥುಜ್ಜನಾ ತು ಯಾವದೇವ ಸರಣಭೇದಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಾವದೇವ ಅಭಿನ್ನಸರಣಾ. ಸಾವಜ್ಜೋವ ನೇಸಂ ಸರಣಭೇದೋ, ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠಫಲದೋ ಹೋತಿ. ಅನವಜ್ಜೋ ಅವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಫಲೋ, ಅಭೇದೋ ಪನ ಫಲತೋ ಇಟ್ಠಮೇವ ಫಲಂ ದೇತಿ.

ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೇಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ, ನ ತೇ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಂ;

ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭);

ತತ್ರ ಚ ಯೇ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ಸರಣಂ ಗತಾ, ತೇ ಅಪಾಯಂ ನ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಇತರೇ ಪನ ಸರಣಗಮನೇನ ನ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಗಾಥಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಯಂ ತಾವ ಭೇದಾಭೇದಫಲದೀಪನಾ.

ಗಮನೀಯದೀಪನಾ

ಗಮನೀಯದೀಪನಾಯಂ ಚೋದಕೋ ಆಹ – ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಸ ಬುದ್ಧಂ ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಸರಣಂ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಚ ಏಕಸ್ಸ ವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಗಮನಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮದ್ವಯಾಭಾವತೋ. ನ ಹೇತ್ಥ ‘‘ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕತ್ತಂ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಇಚ್ಛನ್ತಿ.

‘‘ಗಚ್ಛತೇವ ಪುಬ್ಬಂ ದಿಸಂ, ಗಚ್ಛತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ದಿಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೯; ೩.೮೭) ವಿಯ ಸಾತ್ಥಕಮೇವಾತಿ ಚೇ? ನ, ಬುದ್ಧಸರಣಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವಸ್ಸಾನಧಿಪ್ಪೇತತೋ. ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಪಟಿಹತಚಿತ್ತೋಪಿ ಬುದ್ಧಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತೋ ಸಿಯಾ. ಯಞ್ಹಿ ತಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ ಸರಣಂ, ತಮೇವೇಸ ಗತೋತಿ. ‘‘ಏತಂ ಖೋ ಸರಣಂ ಖೇಮಂ, ಏತಂ ಸರಣಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೯೨) ವಚನತೋ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಮೇವಾತಿ ಚೇ? ನ, ತತ್ಥೇವ ತಬ್ಭಾವತೋ. ತತ್ಥೇವ ಹಿ ಗಾಥಾಪದೇ ಏತಂ ಬುದ್ಧಾದಿರತನತ್ತಯಂ ಸರಣಗತಾನಂ ಭಯಹರಣತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಸರಣಭಾವೇ ಅಬ್ಯಭಿಚರಣತೋ ‘‘ಖೇಮಮುತ್ತಮಞ್ಚ ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ತು ಗಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಿತೋ ಅನಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಅಸಾಧಕಮೇತಂ. ‘‘ಏತಂ ಸರಣಮಾಗಮ್ಮ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೇಪಿ ಸರಣಗಮನಪಸಿದ್ಧಿತೋ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಮೇವಾತಿ ಚೇ? ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇ ಸತಿ ಏತಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸರಣಂ ಪಟಿಹತಚಿತ್ತೋಪಿ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಏವ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ನೋ ದೋಸೇನ ಅತ್ಥಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಸಾಧಕಮೇತಂ. ಯಥಾ ‘‘ಮಮಞ್ಹಿ, ಆನನ್ದ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಾ ಜಾತಿಯಾ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೯) ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ಪರಿಮುಚ್ಚಮಾನಾ ಸತ್ತಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಏವಮಿಧಾಪಿ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸರಣಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಮುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಏತಂ ಸರಣಮಾಗಮ್ಮ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಗಮನೀಯತ್ತಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಸರಣಸ್ಸ, ನ ಉಭಯೇಸಂ, ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಗಮಕಸ್ಸ ಗಮನೀಯಂ, ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಏತ್ಥ ಯುತ್ತೀತಿ. ವುಚ್ಚತೇ –

ಬುದ್ಧೋಯೇವೇತ್ಥ ಗಮನೀಯೋ, ಗಮನಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತು ತಂ ಸರಣವಚನಂ, ಬುದ್ಧಂ ಸರಣನ್ತಿ ಗಚ್ಛಾಮಿ. ಏಸ ಮೇ ಸರಣಂ, ಏಸ ಮೇ ಪರಾಯಣಂ, ಅಘಸ್ಸ, ತಾತಾ, ಹಿತಸ್ಸ ಚ ವಿಧಾತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಏತಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಭಜಾಮಿ ಸೇವಾಮಿ ಪಯಿರುಪಾಸಾಮಿ, ಏವಂ ವಾ ಜಾನಾಮಿ ಬುಜ್ಝಾಮೀತಿ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ಧಾತೂನಂ ಗತಿಅತ್ಥೋ ಬುದ್ಧಿಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋತಿ. ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪ್ಪಯೋಗಾ ಅಯುತ್ತಮಿತಿ ಚೇ? ತಂ ನ. ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ಚೇತ್ಥ ಏವಮತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೫, ೮೫) ವಿಯ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಪಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯುತ್ತಮೇತನ್ತಿ. ತಞ್ಚ ನ, ಕಸ್ಮಾ? ತದತ್ಥಸಮ್ಭವಾ. ‘‘ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸರಣಂ ಗತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೯೦) ವಿಯ ಇಧಾಪಿ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥಸಮ್ಭವಾ ಇತಿ-ಸದ್ದಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾಪೇತ್ಥ ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಏವಂಜಾತಿಕೇಸು, ತಸ್ಮಾ ಅದೋಸೋ ಏವ ಸೋತಿ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೀಹಿ ಸರಣಗಮನೇಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೩೪) ಸರಣಸ್ಸೇವ ಗಮನೀಯತೋ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಮನಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತು ಸರಣವಚನ’’ನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಮಿತಿ ಚೇ. ತಂ ನಾಯುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ತದತ್ಥಸಮ್ಭವಾ ಏವ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯತೋ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಪಯುತ್ತೋ ವಿಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಏವ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಅಯಂ ಗಮನೀಯದೀಪನಾ.

ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸರಣವಿಭಾವನಾ

ಇದಾನಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಮಿಚ್ಚಾದಿ, ದ್ವಯೇಪೇಸ ನಯೋ ಮತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದದ್ವಯೇ ಏಸೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ವಿಭಾವನಮತ್ತಮೇವ ಅಸದಿಸಂ, ಸೇಸಂ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ. ಯತೋ ಯದೇವೇತ್ಥ ಅಸದಿಸಂ, ತಂ ವುಚ್ಚತೇ – ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕೇ. ಭಾವಿತಮಗ್ಗಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕತನಿಬ್ಬಾನಾನಞ್ಚ ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತನಭಾವೇನ ಧಾರಣತೋ ಪರಮಸ್ಸಾಸವಿಧಾನತೋ ಚ ಮಗ್ಗವಿರಾಗಾ ಏವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ, ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಸುತ್ತಞ್ಚೇವ ಸಾಧಕಂ. ವುತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ಇತಿವು. ೯೦).

ಚತುಬ್ಬಿಧಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಚತುಸಾಮಞ್ಞಫಲಸಮಧಿವಾಸಿತಖನ್ಧಸನ್ತಾನಾನಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಮೂಹೋ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಙ್ಘಾತೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಸಙ್ಘೋ. ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಆನನ್ದ, ಯೇ ವೋ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ದೇಸಿತಾ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ, ಪಸ್ಸಸಿ ನೋ ತ್ವಂ, ಆನನ್ದ, ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ದ್ವೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ನಾನಾವಾದೇ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೩).

ಅಯಞ್ಹಿ ಪರಮತ್ಥಸಙ್ಘೋ ಸರಣನ್ತಿ ಗಮನೀಯೋ. ಸುತ್ತೇ ಚ ‘‘ಆಹುನೇಯ್ಯೋ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯೋ ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೯೦; ಅ. ನಿ. ೪.೩೪, ೧೮೧) ವುತ್ತೋ. ಏತಂ ಪನ ಸರಣಂ ಗತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ವಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖೇ ವಾ ಸಙ್ಘೇ ಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಘೇ ವಾ ಚತುವಗ್ಗಾದಿಭೇದೇ ಏಕಪುಗ್ಗಲೇಪಿ ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತೇ ವನ್ದನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಸರಣಗಮನಂ ನೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ ನ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ವುತ್ತಾವಸೇಸನ್ತು ಇಮಸ್ಸ ದುತಿಯಸ್ಸ ಚ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಭೇದಾಭೇದಾದಿವಿಧಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ತಾವ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಮಿಚ್ಚಾದಿ, ದ್ವಯೇಪೇಸ ನಯೋ ಮತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾ.

ಅನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನಕಾರಣನಿದ್ದೇಸೋ

ಇದಾನಿ ಅನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನೇ, ಕಾರಣಞ್ಚ ವಿನಿದ್ದಿಸೇತಿ ಏತ್ಥ ಏತೇಸು ಚ ತೀಸು ಸರಣವಚನೇಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗೋತಿ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಬುದ್ಧೋ, ತಪ್ಪಭವತೋ ತದುಪದೇಸಿತತೋ ಚ ಅನನ್ತರಂ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಧಾರಕತೋ ತದಾಸೇವನತೋ ಚ ಅನ್ತೇ ಸಙ್ಘೋ. ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಾ ಹಿತೇ ನಿಯೋಜಕೋತಿ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಬುದ್ಧೋ, ತಪ್ಪಭವತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತತ್ತಾ ಅನನ್ತರಂ ಧಮ್ಮೋ, ಹಿತಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಧಿಗತಹಿತೋ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ಸಙ್ಘೋ ಸರಣಭಾವೇನ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ಏವಂ ಅನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನೇ ಕಾರಣಞ್ಚ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ.

ಉಪಮಾಪಕಾಸನಾ

ಇದಾನಿ ಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸರಣತ್ತಯಮೇತಞ್ಚ, ಉಪಮಾಹಿ ಪಕಾಸಯೇ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತೇ – ಏತ್ಥ ಪನ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಚನ್ದಕಿರಣನಿಕರೋ ವಿಯ ತೇನ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಪುಣ್ಣಚನ್ದಕಿರಣಸಮುಪ್ಪಾದಿತಪೀಣಿತೋ ಲೋಕೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘೋ. ಬಾಲಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಸ ರಸ್ಮಿಜಾಲಮಿವ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಧಮ್ಮೋ, ತೇನ ವಿಹತನ್ಧಕಾರೋ ಲೋಕೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘೋ. ವನದಾಹಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ವನದಹನಗ್ಗಿ ವಿಯ ಕಿಲೇಸವನದಹನೋ ಧಮ್ಮೋ, ದಡ್ಢವನತ್ತಾ ಖೇತ್ತಭೂತೋ ವಿಯ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ದಡ್ಢಕಿಲೇಸತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಭೂತೋ ಸಙ್ಘೋ. ಮಹಾಮೇಘೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸಲಿಲವುಟ್ಠಿ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ವುಟ್ಠಿನಿಪಾತೂಪಸಮಿತರೇಣು ವಿಯ ಜನಪದೋ ಉಪಸಮಿತಕಿಲೇಸರೇಣು ಸಙ್ಘೋ. ಸುಸಾರಥಿ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಅಸ್ಸಾಜಾನೀಯವಿನಯೂಪಾಯೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಸುವಿನೀತಸ್ಸಾಜಾನೀಯಸಮೂಹೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘೋ. ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲುದ್ಧರಣತೋ ಸಲ್ಲಕತ್ತೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸಲ್ಲುದ್ಧರಣೂಪಾಯೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಸಮುದ್ಧಟಸಲ್ಲೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಮುದ್ಧಟದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲೋ ಸಙ್ಘೋ. ಮೋಹಪಟಲಸಮುಪ್ಪಾಟನತೋ ವಾ ಸಾಲಾಕಿಯೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಪಟಲಸಮುಪ್ಪಾಟನುಪಾಯೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಸಮುಪ್ಪಾಟಿತಪಟಲೋ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಲೋಚನೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಮುಪ್ಪಾಟಿತಮೋಹಪಟಲೋ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಞಾಣಲೋಚನೋ ಸಙ್ಘೋ. ಸಾನುಸಯಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧಿಹರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ವಾ ಕುಸಲೋ ವೇಜ್ಜೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸಮ್ಮಾ ಪಯುತ್ತಭೇಸಜ್ಜಮಿವ ಧಮ್ಮೋ, ಭೇಸಜ್ಜಪಯೋಗೇನ ಸಮುಪಸನ್ತಬ್ಯಾಧಿ ವಿಯ ಜನಸಮುದಾಯೋ ಸಮುಪಸನ್ತಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧಾನುಸಯೋ ಸಙ್ಘೋ.

ಅಥ ವಾ ಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸುಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿ ವಿಯ ಚ ಧಮ್ಮೋ, ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘೋ. ಸುನಾವಿಕೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ನಾವಾ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಪಾರಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಙ್ಘೋ. ಹಿಮವಾ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ತಪ್ಪಭವೋಸಧಮಿವ ಧಮ್ಮೋ, ಓಸಧೂಪಭೋಗೇನ ನಿರಾಮಯೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಙ್ಘೋ. ಧನದೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಧನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಲದ್ಧಧನೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಮ್ಮಾಲದ್ಧಅರಿಯಧನೋ ಸಙ್ಘೋ. ನಿಧಿದಸ್ಸನಕೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ನಿಧಿ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ನಿಧಿಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಙ್ಘೋ.

ಅಪಿಚ ಅಭಯದೋ ವಿಯ ವೀರಪುರಿಸೋ ಬುದ್ಧೋ, ಅಭಯಮಿವ ಧಮ್ಮೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಾಭಯೋ ವಿಯ ಜನೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸಬ್ಬಭಯೋ ಸಙ್ಘೋ. ಅಸ್ಸಾಸಕೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಅಸ್ಸಾಸೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಅಸ್ಸತ್ಥಜನೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘೋ. ಸುಮಿತ್ತೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಹಿತೂಪದೇಸೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಹಿತೂಪಯೋಗೇನ ಪತ್ತಸದತ್ಥೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಙ್ಘೋ. ಧನಾಕರೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಧನಸಾರೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಧನಸಾರೂಪಭೋಗೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸಙ್ಘೋ. ರಾಜಕುಮಾರನ್ಹಾಪಕೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸೀಸನ್ಹಾನಸಲಿಲಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಸುನ್ಹಾತರಾಜಕುಮಾರವಗ್ಗೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಲಿಲಸುನ್ಹಾತೋ ಸಙ್ಘೋ. ಅಲಙ್ಕಾರಕಾರಕೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ಅಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಅಲಙ್ಕತರಾಜಪುತ್ತಗಣೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಾಲಙ್ಕತೋ ಸಙ್ಘೋ. ಚನ್ದನರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ತಪ್ಪಭವಗನ್ಧೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ಚನ್ದನುಪಭೋಗೇನ ಸನ್ತಪರಿಳಾಹೋ ವಿಯ ಜನೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೂಪಭೋಗೇನ ಸನ್ತಪರಿಳಾಹೋ ಸಙ್ಘೋ. ದಾಯಜ್ಜಸಮ್ಪದಾನಕೋ ವಿಯ ಪಿತಾ ಬುದ್ಧೋ, ದಾಯಜ್ಜಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ದಾಯಜ್ಜಹರೋ ಪುತ್ತವಗ್ಗೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಮ್ಮದಾಯಜ್ಜಹರೋ ಸಙ್ಘೋ. ವಿಕಸಿತಪದುಮಂ ವಿಯ ಬುದ್ಧೋ, ತಪ್ಪಭವಮಧು ವಿಯ ಧಮ್ಮೋ, ತದುಪಭೋಗೀಭಮರಗಣೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘೋ. ಏವಂ ಸರಣತ್ತಯಮೇತಞ್ಚ, ಉಪಮಾಹಿ ಪಕಾಸಯೇ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಕೇನ ಕತ್ಥ ಕದಾ ಕಸ್ಮಾ, ಭಾಸಿತಂ ಸರಣತ್ತಯ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಮಾತಿಕಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕಪಾಠ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸರಣತ್ತಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಾಠಮಾತಿಕಾ

ಏವಂ ಸರಣಗಮನೇಹಿ ಸಾಸನೋತಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಾಸನಂ ಓತಿಣ್ಣೇನ ಉಪಾಸಕೇನ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ವಾ ಯೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಪಠಮಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಾಠಸ್ಸ ಇದಾನಿ ವಣ್ಣನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಮಾತಿಕಾ –

‘‘ಯೇನ ಯತ್ಥ ಯದಾ ಯಸ್ಮಾ, ವುತ್ತಾನೇತಾನಿ ತಂ ನಯಂ;

ವತ್ವಾ ಕತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನಂ, ಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸತೋ.

‘‘ಪಕತಿಯಾ ಚ ಯಂ ವಜ್ಜಂ, ವಜ್ಜಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಂ;

ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಂ ಕತ್ವಾ, ಪದಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥತೋ.

‘‘ಸಾಧಾರಣಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಸಾಧಾರಣವಿಭಾವನಂ;

ಅಥ ಪಞ್ಚಸು ಪುಬ್ಬೇಸು, ವಿಸೇಸತ್ಥಪ್ಪಕಾಸತೋ.

‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಪಭುತಿ-ಹೇಕತಾನಾನತಾದಿತೋ;

ಆರಮ್ಮಣಾದಾನಭೇದಾ, ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತೋ ತಥಾ.

‘‘ಪಯೋಗಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ವೇದನಾಮೂಲಕಮ್ಮತೋ;

ವಿರಮತೋ ಚ ಫಲತೋ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

‘‘ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ತತೋ ಯುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇಸ್ವಪಿ ಪಞ್ಚಸು;

ಆವೇಣಿಕಞ್ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಞೇಯ್ಯಾ ಹೀನಾದಿತಾಪಿ ಚಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಏತಾನಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣೀತಿಆದೀನಿ ದಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಭಗವತಾ ಏವ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಸಾವಕಾದೀಹಿ. ತಾನಿ ಚ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವುತ್ತಾನಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ರಾಹುಲಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಕಪಿಲವತ್ಥುತೋ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇನ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದವವತ್ಥಾಪನತ್ಥಂ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ –

‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಯಥಾಭಿರನ್ತಂ ವಿಹರಿತ್ವಾ ಯೇನ ಸಾವತ್ಥಿ ತೇನ ಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ ಯೇನ ಸಾವತ್ಥಿ ತದವಸರಿ. ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ …ಪೇ… ಅಥ ಖೋ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಏತದಹೋಸಿ – ‘ಕತಿ ನು ಖೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ಕತ್ಥ ಚ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’’ನ್ತಿ. ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ – ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಮಣೇರಾನಂ ದಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತೇಸು ಚ ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತುಂ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣೀ…ಪೇ… ಜಾತರೂಪರಜತಪಟಿಗ್ಗಹಣಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೦೫).

ತಾನೇತಾನಿ ‘‘ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೩; ಮ. ನಿ. ೨.೨೪; ವಿಭ. ೫೦೮) ಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಸರಣಗಮನೇಸು ಚ ದಸ್ಸಿತಪಾಠಾನುಸಾರೇನ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮಾದಿಯಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏವಂ ತಾವ ‘‘ಯೇನ ಯತ್ಥ ಯದಾ ಯಸ್ಮಾ, ವುತ್ತಾನೇತಾನಿ ತಂ ನಯಂ ವತ್ವಾ’’ತಿ ಸೋ ನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸವವತ್ಥಾನಂ

ಏತ್ಥ ಚ ಆದಿತೋ ದ್ವೇ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾನಿ ಉಪಾಸಕಾನಂ ಸಾಮಣೇರಾನಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣಾನಿ ನಿಚ್ಚಸೀಲವಸೇನ. ಉಪೋಸಥಸೀಲವಸೇನ ಪನ ಉಪಾಸಕಾನಂ ಸತ್ತಮಟ್ಠಮಂ ಚೇಕಂ ಅಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮವಜ್ಜಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾನಿ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪನ ಸಾಮಣೇರಾನಮೇವ ವಿಸೇಸಭೂತನ್ತಿ ಏವಂ ಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಪುರಿಮಾನಿ ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಏಕನ್ತಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪಕತಿವಜ್ಜತೋ ವೇರಮಣಿಯಾ, ಸೇಸಾನಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜತೋತಿ ಏವಂ ಪಕತಿಯಾ ಚ ಯಂ ವಜ್ಜಂ, ವಜ್ಜಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಂ, ತಂ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಂ.

ಸಾಧಾರಣವಿಭಾವನಾ

ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ‘‘ವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮಾದಿಯಾಮೀ’’ತಿ ಏತಾನಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಾನಿ ಪದಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಯಂ ಸಾಧಾರಣವಿಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ –

ತತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ತಾವ ವೇರಂ ಮಣತೀತಿ ವೇರಮಣೀ, ವೇರಂ ಪಜಹತಿ, ವಿನೋದೇತಿ, ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ, ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿರಮತಿ ವಾ ಏತಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ ವೇರಮ್ಹಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ, ವಿಕಾರಸ್ಸ ವೇಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವೇರಮಣೀ. ತೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ‘‘ವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವಿರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದ’’ನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾ, ಪಜ್ಜತೇ ಅನೇನಾತಿ ಪದಂ. ಸಿಕ್ಖಾಯ ಪದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಮೂಲಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವೇರಮಣೀ ಏವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ವಿರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವಾ ದುತಿಯೇನ ನಯೇನ. ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಾಮಿ ಸಮಾದಿಯಾಮಿ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಖಣ್ಡಕಾರಿತಾಯ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕಾರಿತಾಯ ಅಸಬಲಕಾರಿತಾಯ ಚ ಆದಿಯಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವೇರಮಣೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿರತಿ, ಸಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಆರತಿ ವಿರತಿ ಪಟಿವಿರತಿ ವೇರಮಣೀ ಅಕಿರಿಯಾ ಅಕರಣಂ ಅನಜ್ಝಾಪತ್ತಿ ವೇಲಾಅನತಿಕ್ಕಮೋ ಸೇತುಘಾತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ (ವಿಭ. ೭೦೪) ನಯೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಾ. ಕಾಮಞ್ಚೇಸಾ ವೇರಮಣೀ ನಾಮ ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಇಧ ಪನ ಸಮಾದಿಯಾಮೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮಾದಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಾರಹಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿರತೀತಿ ವುತ್ತಾ.

ಸಿಕ್ಖಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಸೀಲಂ ಲೋಕಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ರೂಪಾರೂಪಝಾನಾನಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ…ಪೇ… ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ.

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ…ಪೇ… ಪಞ್ಚಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ.

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅರೂಪಪತ್ತಿಯಾ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಹಗತಂ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ.

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೨-೭೧೩).

ಏತಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಪದಂ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ, ಅಥ ವಾ ಮೂಲಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವೇನ್ತೋ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮೨). ಏವಮೇತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಾನಂ ಪದಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ವಿಭಾವನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಪುರಿಮಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಪಞ್ಚಸು ಪುಬ್ಬೇಸು, ವಿಸೇಸತ್ಥಪ್ಪಕಾಸತೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ, ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ – ಪಾಣಾತಿಪಾತೋತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಪಾಣೋತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಖನ್ಧಸನ್ತತಿ, ತಂ ವಾ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ ಸತ್ತೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ತಸ್ಸ ಪಾಣಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಅದಿನ್ನಾದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಯತ್ಥ ಪರೋ ಯಥಾಕಾಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅದಣ್ಡಾರಹೋ ಅನುಪವಜ್ಜೋ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಏವ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಅಸೇಟ್ಠಚರಿಯಂ, ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಮೇಥುನಪ್ಪಟಿಸೇವನಾ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸೇವನಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ಮುಸಾವಾದೋತಿ ಏತ್ಥ ಮುಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕೋ ವಚೀಪಯೋಗೋ ಕಾಯಪಯೋಗೋ ವಾ, ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಮೇವ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ. ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸುರಾತಿ ಪಞ್ಚ ಸುರಾ – ಪಿಟ್ಠಸುರಾ, ಪೂವಸುರಾ, ಓದನಸುರಾ, ಕಿಣ್ಣಪಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತಾ ಚಾತಿ. ಮೇರಯಮ್ಪಿ ಪುಪ್ಫಾಸವೋ, ಫಲಾಸವೋ, ಗುಳಾಸವೋ, ಮಧ್ವಾಸವೋ, ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ. ಮಜ್ಜನ್ತಿ ತದುಭಯಮೇವ ಮದನಿಯಟ್ಠೇನ ಮಜ್ಜಂ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ ಮದನಿಯಂ, ಯೇನ ಪೀತೇನ ಮತ್ತೋ ಹೋತಿ ಪಮತ್ತೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಜ್ಜಂ. ಪಮಾದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ತಂ ಪಿವತಿ ಅಜ್ಝೋಹರತಿ, ಸಾ ಚೇತನಾ ಮದಪ್ಪಮಾದಹೇತುತೋ ಪಮಾದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯತೋ ಅಜ್ಝೋಹರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಾನಂ ಅಜ್ಝೋಹರಣಚೇತನಾ ‘‘ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಪ್ಪಭುತೀಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಏಕತಾನಾನತಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಂ

ಏಕತಾನಾನತಾದಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಹ – ಕಿಂ ಪನ ವಜ್ಝವಧಕಪ್ಪಯೋಗಚೇತನಾದೀನಂ ಏಕತಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಿನೋ ಏಕತ್ತಂ, ನಾನತಾಯ ನಾನತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ನೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ? ಯದಿ ತಾವ ಏಕತಾಯ ಏಕತ್ತಂ, ಅಥ ಯದಾ ಏಕಂ ವಜ್ಝಂ ಬಹೂ ವಧಕಾ ವಧೇನ್ತಿ, ಏಕೋ ವಾ ವಧಕೋ ಬಹುಕೇ ವಜ್ಝೇ ವಧೇತಿ, ಏಕೇನ ವಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಿನಾ ಪಯೋಗೇನ ಬಹೂ ವಜ್ಝಾ ವಧೀಯನ್ತಿ, ಏಕಾ ವಾ ಚೇತನಾ ಬಹೂನಂ ವಜ್ಝಾನಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತದಾ ಏಕೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಪನ ನಾನತಾಯ ನಾನತ್ತಂ. ಅಥ ಯದಾ ಏಕೋ ವಧಕೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಏಕಂ ಪಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ಬಹೂ ವಜ್ಝೇ ವಧೇತಿ, ಬಹೂ ವಾ ವಧಕಾ ದೇವದತ್ತಯಞ್ಞದತ್ತಸೋಮದತ್ತಾದೀನಂ ಬಹೂನಮತ್ಥಾಯ ಬಹೂ ಪಯೋಗೇ ಕರೋನ್ತಾ ಏಕಮೇವ ದೇವದತ್ತಂ ಯಞ್ಞದತ್ತಂ ಸೋಮದತ್ತಂ ವಾ ವಧೇನ್ತಿ, ಬಹೂಹಿ ವಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದೀಹಿ ಪಯೋಗೇಹಿ ಏಕೋ ವಜ್ಝೋ ವಧೀಯತಿ. ಬಹೂ ವಾ ಚೇತನಾ ಏಕಸ್ಸೇವ ವಜ್ಝಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ತದಾ ಬಹೂಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಚೇತಮಯುತ್ತಂ. ಅಥ ನೇವ ಏತೇಸಂ ವಜ್ಝಾದೀನಂ ಏಕತಾಯ ಏಕತ್ತಂ, ನಾನತಾಯ ನಾನತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥೇವ ತು ಏಕತ್ತಂ ನಾನತ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ, ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪೀತಿ.

ವುಚ್ಚತೇ – ತತ್ಥ ತಾವ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ನ ವಜ್ಝವಧಕಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಮೇಕತಾಯ ಏಕತಾ, ನಾನತಾಯ ನಾನತಾ, ಕಿನ್ತು ವಜ್ಝವಧಕಾದೀನಂ ಯುಗನನ್ಧಮೇಕತಾಯ ಏಕತಾ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ತು ತೇಸಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ವಾ ನಾನತಾಯ ನಾನತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಬಹೂಸು ವಧಕೇಸು ಬಹೂಹಿ ಸರಕ್ಖೇಪಾದೀಹಿ ಏಕೇನ ವಾ ಓಪಾತಖಣನಾದಿನಾ ಪಯೋಗೇನ ಬಹೂ ವಜ್ಝೇ ವಧೇನ್ತೇಸುಪಿ ಬಹೂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಧಕೇ ಏಕೇನ, ಬಹೂಹಿ ವಾ ಪಯೋಗೇಹಿ ತಪ್ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾಯ ಚ ಏಕಾಯ, ಬಹೂಹಿ ವಾ ಚೇತನಾಹಿ ಬಹೂ ವಜ್ಝೇ ವಧೇನ್ತೇಪಿ ಬಹೂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಬಹೂಸು ಚ ವಧಕೇಸು ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಬಹೂಹಿ, ಏಕೇನ ವಾ ಪಯೋಗೇನ ಏಕಂ ವಜ್ಝಂ ವಧೇನ್ತೇಸುಪಿ ಬಹೂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಸುಪೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಏಕತಾನಾನತಾದಿತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಚೇತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣೋ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾನಿ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ರೂಪಾಯತನಾದಿಅಞ್ಞತರಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾನಿ. ಮುಸಾವಾದೋ ಯಸ್ಸ ಮುಸಾ ಭಣತಿ, ತಮಾರಭಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಏಕೇ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಞ್ಚ ಯದಾ ಸತ್ತೋ ಹರಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ. ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರವಸೇನೇವ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ, ನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಸೇನಾತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಆದಾನತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀನಿ ಚೇತಾನಿ ಸಾಮಣೇರೇನ ಭಿಕ್ಖುಸನ್ತಿಕೇ ಸಮಾದಿನ್ನಾನೇವ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಉಪಾಸಕೇನ ಪನ ಅತ್ತನಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನಾಪಿ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನಾಪಿ. ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಿಪಿ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮಾದಿನ್ನಾನಿಪಿ. ಕಿನ್ತು ನಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮಾದಿಯತೋ ಏಕಾಯೇವ ವಿರತಿ, ಏಕಾವ ಚೇತನಾ ಹೋತಿ, ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪನೇತಾಸಂ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮಾದಿಯತೋ ಪನ ಪಞ್ಚೇವ ವಿರತಿಯೋ, ಪಞ್ಚ ಚ ಚೇತನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ಆದಾನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಭೇದತೋತಿ ಸಾಮಣೇರಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಪಾರಾಜಿಕಟ್ಠಾನಿಯಾನಿ ಹಿ ತಾನಿ ತೇಸಂ, ಯಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹೋತಿ, ತೇನೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ ಏಕಮೇವ ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಯತೋ ತೇಸಂ ತಂಸಮಾದಾನೇನೇವ ಪುನ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕತ್ತಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಪರೇ ಪನಾಹು – ‘‘ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಮಾದಿನ್ನೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ ಏಕಮೇವ ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಾಮೀ’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಏಕತೋ ಸಮಾದಿನ್ನೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ ಸೇಸಾನಿಪಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಮಾದಿನ್ನಸ್ಸ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ, ಯಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ತೇನೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ’’ತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಭೇದತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತೋತಿ ಗುಣವಿರಹಿತೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದೀಸು ಪಾಣೇಸು ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಸರೀರೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ. ಪಯೋಗಸಮತ್ತೇಪಿ ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾಯ. ಗುಣವನ್ತೇಸು ಪನ ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಗುಣೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಗುಣೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಸರೀರಗುಣಾನನ್ತು ಸಮಭಾವೇ ಸತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಕ್ಕಮಾನಞ್ಚ ಮುದುತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜತಾ, ತಿಬ್ಬತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಮೇವ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ನ ತಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಮನುಸ್ಸಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಉಮ್ಮತ್ತಕಭಾವಸಂವತ್ತನೇನ ಅರಿಯಧಮ್ಮನ್ತರಾಯಕರಣತೋತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಪಯೋಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ, ಆಣತ್ತಿಕೋ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ, ಥಾವರೋ, ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ, ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ ಛಪ್ಪಯೋಗಾ. ತತ್ಥ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಪಹರಣಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಪಯೋಗೋ, ಸೋ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕೇ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಹರತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಮರಣೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತಿ. ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಮರತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುದ್ದಿಸ್ಸಕೇ ಪಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಮರಣೇನ. ಉಭಯಥಾಪಿ ಚ ಪಹರಿತಮತ್ತೇ ವಾ ಮರತು, ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತೇನೇವ ರೋಗೇನ, ಪಹರಿತಕ್ಖಣೇ ಏವ ಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತಿ. ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚ ಪಹಾರಂ ದತ್ವಾ ತೇನ ಅಮತಸ್ಸ ಪುನ ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪಹಾರೇ ದಿನ್ನೇ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಯದಿ ಪಠಮಪಹಾರೇನೇವ ಮರತಿ, ತದಾ ಏವ ಕಮ್ಮುನಾ ಬದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಅಥ ದುತಿಯಪಹಾರೇನ, ನತ್ಥಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಉಭಯೇಹಿ ಮತೇಪಿ ಪಠಮಪಹಾರೇನೇವ ಕಮ್ಮುನಾ ಬದ್ಧೋ, ಉಭಯೇಹಿಪಿ ಅಮತೇ ನೇವತ್ಥಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಬಹುಕೇಹಿಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಪಹಾರೇ ದಿನ್ನೇ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಪಹಾರೇನ ಮರತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಹೋತಿ.

ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪನ ಆಣಾಪನಂ ಆಣತ್ತಿಕೋ ಪಯೋಗೋ. ತತ್ಥಪಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕೇ ಪಯೋಗೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋ. ಛಬ್ಬಿಧೋ ಚೇತ್ಥ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ –

‘‘ವತ್ಥು ಕಾಲೋ ಚ ಓಕಾಸೋ, ಆವುಧಂ ಇರಿಯಾಪಥೋ;

ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋತಿ ಇಮೇ, ಛ ಆಣತ್ತಿನಿಯಾಮಕಾ’’ತಿ. (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೪);

ತತ್ಥ ವತ್ಥೂತಿ ಮಾರೇತಬ್ಬೋ ಪಾಣೋ. ಕಾಲೋತಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಾಯನ್ಹಾದಿಕಾಲೋ ಚ, ಯೋಬ್ಬನಥಾವರಿಯಾದಿಕಾಲೋ ಚ. ಓಕಾಸೋತಿ ಗಾಮೋ ವಾ ನಿಗಮೋ ವಾ ವನಂ ವಾ ರಚ್ಛಾ ವಾ ಸಿಙ್ಘಾಟಕಂ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ಆವುಧನ್ತಿ ಅಸಿ ವಾ ಉಸು ವಾ ಸತ್ತಿ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ಇರಿಯಾಪಥೋತಿ ಮಾರೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಮಾರಕಸ್ಸ ಚ ಠಾನಂ ವಾ ನಿಸಜ್ಜಾ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ.

ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋತಿ ವಿಜ್ಝನಂ ವಾ ಛೇದನಂ ವಾ ಭೇದನಂ ವಾ ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಿಕಂ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ಯದಿ ಹಿ ವತ್ಥುಂ ವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಅಥ ವತ್ಥುಂ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಆಣತ್ತಸ್ಸ ಮಾರಣಕ್ಖಣೇತಿ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಏಸ ನಯೋ ಕಾಲಾದೀಸುಪಿ.

ಮಾರಣತ್ಥನ್ತು ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಪಹರಣನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ಪಯೋಗೋ. ಸೋಪಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ ಏವ, ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಚೇತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಮಾರಣತ್ಥಮೇವ ಓಪಾತಖಣನಂ, ಅಪಸ್ಸೇನಉಪನಿಕ್ಖಿಪನಂ, ಭೇಸಜ್ಜವಿಸಯನ್ತಾದಿಪ್ಪಯೋಜನಂ ವಾ ಥಾವರೋ ಪಯೋಗೋ. ಸೋಪಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ, ಯತೋ ತತ್ಥಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯನ್ತು ವಿಸೇಸೋ – ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಓಪಾತಾದೀಸು ಪರೇಸಂ ಮೂಲೇನ ವಾ ಮುಧಾ ವಾ ದಿನ್ನೇಸುಪಿ ಯದಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಕೋಚಿ ಮರತಿ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಯದಿಪಿ ಚ ತೇನ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ತತ್ಥ ಓಪಾತೇ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಸಮೇ ಕತೇಪಿ ಪಂಸುಧೋವಕಾ ವಾ ಪಂಸುಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾ, ಮೂಲಖಣಕಾ ವಾ ಮೂಲಾನಿ ಖಣನ್ತಾ ಆವಾಟಂ ಕರೋನ್ತಿ, ದೇವೇ ವಾ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಕದ್ದಮೋ ಜಾಯತಿ, ತತ್ಥ ಚ ಕೋಚಿ ಓತರಿತ್ವಾ ವಾ ಲಗ್ಗಿತ್ವಾ ವಾ ಮರತಿ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಯದಿ ಪನ ಯೇನ ಲದ್ಧಂ, ಸೋ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ತಂ ವಿತ್ಥಟತರಂ ಗಮ್ಭೀರತರಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾವ ಕೋಚಿ ಮರತಿ, ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಯಥಾ ತು ಮೂಲಾನಿ ಮೂಲೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ, ತಥಾ ತತ್ರ ಥಲೇ ಕತೇ ಮುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಅಪಸ್ಸೇನಾದೀಸುಪಿ ಯಾವ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಮಾರಣತ್ಥಂ ಪನ ವಿಜ್ಜಾಪರಿಜಪ್ಪನಂ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ ಪಯೋಗೋ. ದಾಠಾವುಧಾದೀನಂ ದಾಠಾಕೋಟನಾದಿಮಿವ ಮಾರಣತ್ಥಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿವಿಕಾರಕರಣಂ ಇದ್ಧಿಮಯೋ ಪಯೋಗೋತಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ತು ಥೇಯ್ಯಪಸಯ್ಹಪಟಿಚ್ಛನ್ನಪರಿಕಪ್ಪಕುಸಾವಹಾರವಸಪ್ಪವತ್ತಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಏವ ಪಯೋಗೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪಯೋಗತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಅಙ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ಪಾಣೋ ಚ ಹೋತಿ, ಪಾಣಸಞ್ಞೀ ಚ, ವಧಕಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ವಾಯಮತಿ, ತೇನ ಚ ಮರತೀತಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸಾಪಿ ಪಞ್ಚೇವ – ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞೀ ಚ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ವಾಯಮತಿ, ತೇನ ಚ ಆದಾತಬ್ಬಂ ಆದಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ಅಜ್ಝಾಚರಿಯವತ್ಥು ಚ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ಪಯೋಗಞ್ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಸಾದಿಯತಿ ಚಾತಿ, ತಥಾ ಪರೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ. ತತ್ಥ ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ತಾವ ಮುಸಾ ಚ ಹೋತಿ ತಂ ವತ್ಥು, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ತಜ್ಜೋ ಚ ವಾಯಾಮೋ, ಪರವಿಸಂವಾದನಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಪಯಮಾನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪನ ಸುರಾದೀನಞ್ಚ ಅಞ್ಞತರಂ ಹೋತಿ ಮದನೀಯಪಾತುಕಮ್ಯತಾಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ತಜ್ಜಞ್ಚ ವಾಯಾಮಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪೀತೇ ಚ ಪವಿಸತೀತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅಙ್ಗತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಸಮುಟ್ಠಾನತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಮುಸಾವಾದಾ ಚೇತ್ಥ ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ, ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ, ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚಾತಿ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಕಾಯಚಿತ್ತವಸೇನ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ. ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯತೋ ಚ, ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಚಾತಿ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ವೇದನಾತೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋವ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅಞ್ಞತರವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ತಥಾ ಮುಸಾವಾದೋ. ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಸುಖಾಯ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವಾ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ವೇದನಾತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಮೂಲತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಚೇತ್ಥ ದೋಸಮೋಹಮೂಲೋ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಮುಸಾವಾದಾ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲಾ ವಾ ದೋಸಮೋಹಮೂಲಾ ವಾ. ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲಾನೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಮೂಲತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಕಮ್ಮತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾನಿ ಚೇತ್ಥ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನೇವ ಚ, ಮುಸಾವಾದೋ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ. ಯೋ ಪನ ಅತ್ಥಭಞ್ಜಕೋ, ಸೋ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತೋ. ಇತರೋ ಕಮ್ಮಮೇವ. ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವಾತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಕಮ್ಮತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ವಿರಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಹ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿರಮನ್ತೋ ಕುತೋ ವಿರಮತೀ’’ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸಮಾದಾನವಸೇನ ತಾವ ವಿರಮನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರೇಸಂ ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಕುಸಲತೋ ವಿರಮತಿ. ಕಿಮಾರಭಿತ್ವಾ? ಯತೋ ವಿರಮತಿ, ತದೇವ. ಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನಾಪಿ ವಿರಮನ್ತೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಕುಸಲತೋವ. ಕಿಮಾರಭಿತ್ವಾ? ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ವುತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೇವ. ಕೇಚಿ ಪನ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಸಙ್ಖಾತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಭಿತ್ವಾ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾ ವಿರಮತಿ, ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ಯಂ ಪನ ಅವಹರಿತಬ್ಬಂ ಭಞ್ಜಿತಬ್ಬಞ್ಚ, ತಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಮುಸಾವಾದಾ ಚ, ಸತ್ತೇಯೇವಾರಭಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ. ತದಞ್ಞೇ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಯಞ್ಚ ಪಜಹತಿ, ತಂ ನ ಜಾನೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಏವಂದಿಟ್ಠಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಛಮಾನಾ ಯದೇವ ಪಜಹತಿ, ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಕುಸಲಮೇವಾರಭಿತ್ವಾ ವಿರಮತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತದಯುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಭಾವತೋ ಬಹಿದ್ಧಾಭಾವತೋ ಚ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಞ್ಹಿ ವಿಭಙ್ಗಪಾಠೇ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಕತಿ ಅರಣಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಾಯೇವ, ಸಿಯಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೬) ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಕುಸಲಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಯಞ್ಚ ಪಜಹತಿ, ತಂ ನ ಜಾನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ನ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ, ಯಞ್ಚ ಪಜಹತಿ, ತಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಆರಭಿತ್ವಾನ ಅಮತಂ, ಜಹನ್ತೋ ಸಬ್ಬಪಾಪಕೇ;

ನಿದಸ್ಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಭವೇ, ಮಗ್ಗಟ್ಠೋರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ.

ಏವಮೇತ್ಥ ವಿರಮತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಫಲತೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ಏವ ಚೇತೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ದುಗ್ಗತಿಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸುಗತಿಯಞ್ಚ ಅನಿಟ್ಠಾಕನ್ತಾಮನಾಪವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಮ್ಪರಾಯೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಏವ ಚ ಅವೇಸಾರಜ್ಜಾದಿಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕಾ. ಅಪಿಚ ‘‘ಯೋ ಸಬ್ಬಲಹುಸೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಮನುಸ್ಸಭೂತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೪೦) ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನೇತ್ಥ ಫಲತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವೇರಮಣೀನಮ್ಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾನವೇದನಾಮೂಲಕಮ್ಮಫಲತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತತ್ಥಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪನಾ – ಸಬ್ಬಾ ಏವ ಚೇತಾ ವೇರಮಣಿಯೋ ಚತೂಹಿ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ ಕಾಯತೋ, ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ, ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ, ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚಾತಿ. ಸಬ್ಬಾ ಏವ ಚ ಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ, ಅಲೋಭಾದೋಸಮೂಲಾ ವಾ ಅಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಮೂಲಾ ವಾ. ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಮುಸಾವಾದಾವೇರಮಣೀ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಚಿತ್ತತೋವ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾಪಿ ಮನೋಕಮ್ಮಂ.

ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿತಾ ಜವಸಮ್ಪತ್ತಿತಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದತಾ ಚಾರುತಾ ಮುದುತಾ ಸುಚಿತಾ ಸೂರತಾ ಮಹಬ್ಬಲತಾ ವಿಸ್ಸತ್ಥವಚನತಾ ಲೋಕಪಿಯತಾ ನೇಲತಾ ಅಭೇಜ್ಜಪರಿಸತಾ ಅಚ್ಛಮ್ಭಿತಾ ದುಪ್ಪಧಂಸಿತಾ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನ ಅಮರಣತಾ ಅನನ್ತಪರಿವಾರತಾ ಸುರೂಪತಾ ಸುಸಣ್ಠಾನತಾ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾ ಅಸೋಕಿತಾ ಪಿಯೇಹಿ ಮನಾಪೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗತಾ ದೀಘಾಯುಕತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಫಲಾನಿ.