೧. ಮೂಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೦. ತಿಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ತೀಣೀತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಇಮಾನೀತಿ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ. ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಚಾತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ. ಅಥ ವಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಭವಜನಕಸಮುಟ್ಠಾಪಕನಿಬ್ಬತ್ತಕಟ್ಠೇನ ಮೂಲಾನಿ ಚಾತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಹಿನೋತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹೇತು, ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಭವೋ, ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಜನೇತೀತಿ ಜನಕಂ, ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಮೂಲನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನಾನಿ, ಕಾರಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಾಲಿಆದೀನಂ ಸಾಲಿಬೀಜಾದೀನಿ ವಿಯ ಮಣಿಪ್ಪಭಾದೀನಂ ಮಣಿವಣ್ಣಾದಯೋ ವಿಯ ಚ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧಕೋ ಲೋಭಾದೀನಂ ಮೂಲಟ್ಠೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ತೇಸಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ನ ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸ.೧).

ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಚ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧಕಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ಲೋಭಾದೀನಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಅಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪನ ಲೋಭಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೋತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಲೋಭಾದೀನಂ, ಏವಂ ಅಲೋಭಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋತಿ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಕುಸಲಾ ಏವ ಸಿಯುಂ, ನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ನ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು, ಏವಂ ಮೂಲೇಸುಪಿ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಕುಸಲಭಾವಸ್ಸ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋ ಅಕುಸಲಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಲೋಭಾದೀನಂ ಮೂಲಟ್ಠಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ. ಲದ್ಧಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ವಿರೂಳ್ಹಮೂಲಾ ವಿಯ ಪಾದಪಾ ಥಿರಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ಹೇತುರಹಿತಾ ಪನ ತಿಲಬೀಜಕಾದಿಸೇವಾಲಾ ವಿಯ ನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಹೇತುಆದಿಅತ್ಥೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಮೂಲಾನೀತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೂಲೇನ ಮುತ್ತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೀಹಿ ಮೂಲೇಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಅಕುಸಲರಾಸಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತಾನಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಲೋಭಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ತತ್ಥ ಪನ ತತಿಯಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಲೋಭಾದಯೋ ಆಗತಾ, ಇಧ ಪನ ಅನವಸೇಸಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ.

ಗಾಥಾಯಂ ಪಾಪಚೇತಸನ್ತಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮಾಯೋಗತೋ ಲಾಮಕಚಿತ್ತಂ. ಹಿಂಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖಣೇ ಚ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ. ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಾ. ತಚಸಾರನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿತಂ, ವೇಳುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಖದಿರಸೀಸಪಾದಯೋ ವಿಯ ಅನ್ತೋಸಾರೋ ಅಹುತ್ವಾ ಬಹಿಸಾರತಾಯ ತಚಸಾರನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ವೇಳುಆದಿಂ ಯಥಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಮೇವ ಫಲಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತಿ, ಏವಮೇವ ಅನ್ತೋ ಸೀಲಾದಿಸಾರರಹಿತಂ ಲಾಮಕಚಿತ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾಯೇವ ಲೋಭಾದಯೋ ವಿನಾಸೇನ್ತೀತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.