೧. ದುಕ್ಖವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮. ದುಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ದ್ವೀಹೀತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ದ್ವೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ. ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯುತ್ತೋ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಚತೂಸುಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನ ಚೇವ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖೇನ ಚ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ. ಸವಿಘಾತನ್ತಿ ಚಿತ್ತೂಪಘಾತೇನ ಚೇವ ಕಾಯೂಪಘಾತೇನ ಚ ಸವಿಘಾತಂ. ಸಉಪಾಯಾಸನ್ತಿ ಕಿಲೇಸೂಪಾಯಾಸೇನ ಚೇವ ಸರೀರಖೇದೇನ ಚ ಬಲವಆಯಾಸವಸೇನ ಸಉಪಾಯಾಸಂ. ಸಪರಿಳಾಹನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೇನ ಚೇವ ಕಾಯಪರಿಳಾಹೇನ ಚ ಸಪರಿಳಾಹಂ. ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಾ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಾ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ. ದುಗ್ಗತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾತಿ ದುಗ್ಗತಿಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ಗತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಅಪಿಹಿತದ್ವಾರೋ. ಕತ್ಥ ಪನ ಅಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸೂ’’ತಿ. ತೇನ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಸಂವರಮಾಹ. ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ. ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾಯ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ.

ಕಥಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಕಥಂ ವಾ ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರೋ ವಾ ಅಸಂವರೋ ವಾ ನತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸತಿ ವಾ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಪಿಚ ಯದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತದಾ ಭವಙ್ಗೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧೇ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತದನನ್ತರಂ ಜವನಂ ಜವತಿ. ತಥಾಪಿ ನೇವ ಭವಙ್ಗಸಮಯೇ, ನ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಸಮಯೇ ಸಂವರೋ ವಾ ಅಸಂವರೋ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಜವನಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಚೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ವಾ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಅಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ಅಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ ಕೋಸಜ್ಜಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಸಂವರೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಹೋನ್ತೋಪಿ ಸೋ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಅಸಂವರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಅಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ನಗರೇ ಚತೂಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಸಂವುತೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಘರದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಗಬ್ಭಾದಯೋ ಸುಸಂವುತಾ ತಥಾಪಿ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಸಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡಂ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಅಗೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ನಗರದ್ವಾರೇಹಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚೋರಾ ಯದಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ಹರೇಯ್ಯುಂ. ಏವಮೇವ ಜವನೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಂವರೇ ಸತಿದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಅಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಸತಿ ಜವನೇ ಸೀಲಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ನಗರದ್ವಾರೇಸು ಸಂವುತೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಘರದ್ವಾರಾದಯೋ ಅಸಂವುತಾ, ತಥಾಪಿ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಸಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡಂ ಸುರಕ್ಖಿತಂ ಸುಗೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ನಗರದ್ವಾರೇಸು ಹಿ ಪಿಹಿತೇಸು ಚೋರಾನಂ ಪವೇಸೋ ನತ್ಥಿ. ಏವಮೇವ ಜವನೇ ಸೀಲಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ, ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ತಸ್ಮಾ ಜವನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಸಂವರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಥಂ ಪನ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ, ಕಥಂ ವಾ ಮತ್ತಞ್ಞೂತಿ? ಯೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಹಿಚ್ಛೋ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಮತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ. ಮಹಿಚ್ಛಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಕಚ್ಛಪುಟವಾಣಿಜೋ ಪಿಳನ್ಧನಭಣ್ಡಕಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಚ್ಛಙ್ಗೇಪಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸೇವ ‘‘ಅಸುಕಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅಸುಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಮುಖೇನ ಉಗ್ಘೋಸೇತಿ, ಏವಮೇವ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಂ ವಾ ಗನ್ಥಂ ವಾ ಧುತಙ್ಗಗುಣಂ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಅರಞ್ಞವಾಸಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಜಾನನ್ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ, ಸಮ್ಭಾವೇತ್ವಾ ಚ ಪನ ಸಕಟೇಹಿಪಿ ಉಪನೀತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಅಲ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಯೋ ಹಿ ಪೂರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಗ್ಗಿ ಉಪಾದಾನೇನ, ಸಮುದ್ದೋ ಉದಕೇನ, ಮಹಿಚ್ಛೋ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ –

‘‘ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮುದ್ದೋ ಚ, ಮಹಿಚ್ಛೋ ಚಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ;

ಬಹುಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ದಿನ್ನೇ, ತಯೋಪೇತೇ ನ ಪೂರಯೇತಿ’’.

ಮಹಿಚ್ಛಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ವಿಜಾತಮಾತುಯಾಪಿ ಮನಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಏವರೂಪೋ ಹಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಲಾಭಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಲಾಭತೋ ಚ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಲದ್ಧಮ್ಪಿ ಆಹಾರಂ ಗಧಿತೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ಅನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ ಆಹರಹತ್ಥಕಅಲಂಸಾಟಕತತ್ಥವಟ್ಟಕಕಾಕಮಾಸಕಭುತ್ತವಮಿತಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವಿಯ ಅಯೋನಿಸೋ ಅನುಪಾಯೇನ ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ. ಅಯಂ ಪರಿಭೋಗೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ ನಾಮ.

ಯೋ ಪನ ‘‘ಯದಿಪಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಬಹು ಹೋತಿ, ದಾಯಕೋ ಅಪ್ಪಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪೋ, ದಾಯಕೋ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಬಹು, ದಾಯಕೋಪಿ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮಂ ಞತ್ವಾ ಪಮಾಣಯುತ್ತಮೇವ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಪಮಾಣಜಾನನಸ್ಸ ಚೇವ, ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಆಹಾರಂ ಆಹಾರೇತಿ, ನೇವ ದವಾಯ, ನ ಮದಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೩೫೫) ‘‘ಲದ್ಧಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಅಗಧಿತೋ ಅಮುಚ್ಛಿತೋ ಅನಜ್ಝೋಪನ್ನೋ ಆದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಆಹಾರಪರಿಭುಞ್ಜನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೇ ಪಮಾಣಜಾನನಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ನಾಮ. ಏವಂ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಚ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಪನ ಚಕ್ಖುನ್ತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ. ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ. ಜೀವಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಆಹಾರರಸೋ ಜೀವಿತಂ, ತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ. ಮನತೇ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋ. ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹು ಮುನಾತೀತಿ ಮನೋ, ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಮಾನೋ ವಿಯ ಮಹಾತುಲಾಯ ಧಾರಯಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಭಾವತ್ಥತೋ ಪನ ದುವಿಧಂ ಚಕ್ಖು – ಮಂಸಚಕ್ಖು ಚ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಚ. ತೇಸು ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು, ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಞಾಣಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖೂತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು. ತತ್ಥ ‘‘ಅದ್ದಸಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩) ಇದಂ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ಧೋತಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩೨) ಇದಂ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೫) ಇದಂ ಞಾಣಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಅದ್ದಸಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೪) ಇದಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೫; ಮಹಾವ. ೧೬) ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ನಾಮ.

ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಿ ದುವಿಧಂ – ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು, ಪಸಾದಚಕ್ಖೂತಿ. ತತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕಟ್ಠಿಕೇನ, ಉಪರಿ ಭಮುಕಟ್ಠಿಕೇನ, ಉಭತೋ ಅಕ್ಖಿಕೂಟೇಹಿ, ಅನ್ತೋ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗೇನ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಕ್ಖಿಲೋಮೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ – ವಣ್ಣೋ, ಗನ್ಧೋ, ರಸೋ, ಓಜಾಸಮ್ಭವೋ ಸಣ್ಠಾನಂ ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಕಾಯಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಚುದ್ದಸ ಸಮ್ಭಾರಾ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ತಂನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಓಜಾಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಭವಾತಿ ಇಮಾನಿ ದಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತ್ತಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಹೋನ್ತಿ, ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಕಾಯಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೇವಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಸಮ್ಭಾರಾ. ಯಂ ಲೋಕೇ ‘‘ಸೇತಂ ವಟ್ಟಂ ಪುಥುಲಂ ವಿಸಟಂ ವಿಪುಲಂ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೋ ನ ಚಕ್ಖುಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ವತ್ಥುಂ ಚಕ್ಖುತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಯೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ನ್ಹಾರುಸುತ್ತಕೇನ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗೇನ ಆಬದ್ಧೋ, ಯತ್ಥ ಸೇತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ಕಣ್ಹಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಕಮ್ಪಿ ಪಥವೀಪಿ ಆಪೋಪಿ ತೇಜೋಪಿ ವಾಯೋಪಿ. ಯಂ ಸೇಮ್ಹುಸ್ಸದತ್ತಾ ಸೇತಂ, ಪಿತ್ತುಸ್ಸದತ್ತಾ ಕಣ್ಹಂ, ರುಹಿರುಸ್ಸದತ್ತಾ ಲೋಹಿತಕಂ, ಪಥವುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪತ್ಥದ್ಧಂ, ಆಪುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪಗ್ಘರತಿ, ತೇಜುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪರಿಡಯ್ಹತಿ, ವಾಯುಸ್ಸದತ್ತಾ ಸಮ್ಭಮತಿ, ಇದಂ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಏತ್ಥ ಸಿತೋ ಏತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ, ಇದಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ನಾಮ. ಇದಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ.

ಸೋತಾದೀಸುಪಿ ಸೋತಂ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ, ಮಂಸಸೋತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ಏತ್ಥ ‘‘ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ವಿಸುದ್ಧಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಿಕಾಯ ಉಭೋ ಸದ್ದೇ ಸುಣಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ ನಾಮ. ಮಂಸಸೋತಂ ಪನ ಸಸಮ್ಭಾರಸೋತಂ ಪಸಾದಸೋತನ್ತಿ ದುವಿಧನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಘಾನಜಿವ್ಹಾ. ಕಾಯೋ ಪನ ಚೋಪನಕಾಯೋ, ಕರಜಕಾಯೋ, ಸಮೂಹಕಾಯೋ, ಪಸಾದಕಾಯೋತಿಆದಿನಾ ಬಹುವಿಧೋ. ತತ್ಥ –

‘‘ಕಾಯೇನ ಸಂವುತಾ ಧೀರಾ, ಅಥೋ ವಾಚಾಯ ಸಂವುತಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೩೪) –

ಅಯಂ ಚೋಪನಕಾಯೋ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಯಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಾತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೬; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೧೪) ಅಯಂ ಕರಜಕಾಯೋ ನಾಮ. ಸಮೂಹಕಾಯೋ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಮೂಹವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ ಆಗತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಛ ಇಮೇ, ಆವುಸೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೧) ವಿಞ್ಞಾಣಸಮೂಹೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಛ ಫಸ್ಸಕಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೩; ಮ. ನಿ. ೧.೯೮) ಫಸ್ಸಾದಿಸಮೂಹೋ. ತಥಾ ‘‘ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಾಯಲಹುತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೧೪) ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ. ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಥವಿಕಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ಆಪೋಕಾಯಂ ತೇಜೋಕಾಯಂ ವಾಯೋಕಾಯಂ ಕೇಸಕಾಯಂ ಲೋಮಕಾಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫) ಪಥವಾದಿಸಮೂಹೋ. ‘‘ಕಾಯೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಫುಸಿತ್ವಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಅಯಂ ಪಸಾದಕಾಯೋ. ಇಧಾಪಿ ಪಸಾದಕಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ. ಮನೋತಿ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ದ್ವಾರಭಾವಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ದ್ವಾರಭೂತಂ ಸಾವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತಾನಿ ಯಸ್ಸ ದ್ವಾರಾನಿ ಅಗುತ್ತಾನಿ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಏತಾನಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ದ್ವಾರಾನಿ ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗೇನ ಪಮಾದಂ ಆಪನ್ನತ್ತಾ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಅಪಿಹಿತಾನಿ. ಭೋಜನಮ್ಹಿ…ಪೇ… ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ವುತ್ತನಯೇನ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚ ಸಂವರರಹಿತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಞ್ಚ ರೋಗಾದಿವಸೇನ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಕಾಯದುಕ್ಖಂ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪವಸೇನ, ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತವಸೇನ ಚ ಚೇತೋದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತದೇವಂ, ತಸ್ಮಾ ದುವಿಧೇನಪಿ ದುಕ್ಖಗ್ಗಿನಾ ಇಧಲೋಕೇ ಚ ಪರಲೋಕೇ ಚ ಡಯ್ಹಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಡಯ್ಹಮಾನೇನ ಚೇತಸಾ ದಿವಾ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರತ್ತಿಂ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮೇವ ತಾದಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಕ್ಖಮೇವ ವಿಹರತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಸುಖವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾನತಿಕ್ಕಮೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.