೭. ಕಪಿರಾಜಚರಿಯಾವಣ್ಣನಾ

೬೭. ಸತ್ತಮೇ ಯದಾ ಅಹಂ ಕಪಿ ಆಸಿನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅಹಂ ಕಪಿಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವುದ್ಧಿಮನ್ವಾಯ ನಾಗಬಲೋ ಥಾಮಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಸ್ಸಪೋತಕಪ್ಪಮಾಣೋ ಮಹಾಸರೀರೋ ಕಪಿ ಹೋಮಿ. ನದೀಕೂಲೇ ದರೀಸಯೇತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದರೀಭಾಗೇ ಯದಾ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತದಾ ಕಿರ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಯೂಥಪರಿಹರಣಂ ಅಕತ್ವಾ ಏಕಚರೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹಾಸಿ. ತಸ್ಸಾ ಪನ ನದಿಯಾ ವೇಮಜ್ಝೇ ಏಕೋ ದೀಪಕೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಅಮ್ಬಪನಸಾದೀಹಿ ಫಲರುಕ್ಖೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಥಾಮಜವಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ನದಿಯಾ ಓರಿಮತೀರತೋ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ದೀಪಕಸ್ಸ ಪನ ನದಿಯಾ ಚ ಮಜ್ಝೇ ಏಕೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪತತಿ. ತತೋ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ದೀಪಕೇ ಪತತಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಫಲಾಫಲಾನಿ ಖಾದಿತ್ವಾ ಸಾಯಂ ತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನೇ ವಸಿತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇಪಿ ತಥೇವ ಕರೋತಿ. ಇಮಿನಾ ನಿಯಾಮೇನ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಾಲೇ ಏಕೋ ಕುಮ್ಭೀಲೋ ಸಪಜಾಪತಿಕೋ ತಸ್ಸಂ ನದಿಯಂ ವಸತಿ. ತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಅಪರಾಪರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹದಯಮಂಸೇ ದೋಹಳಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕುಮ್ಭೀಲಂ ಆಹ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಖೋ, ಅಯ್ಯಪುತ್ತ, ಇಮಸ್ಸ ವಾನರಸ್ಸ ಹದಯಮಂಸೇ ದೋಹಳೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ಸಾಧು, ಭದ್ದೇ, ಲಚ್ಛಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ತಂ ಸಾಯಂ ದೀಪಕತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಮೇವ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ನಿಪಜ್ಜಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತಂ ದಿವಸಂ ಗೋಚರಂ ಚರಿತ್ವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ದೀಪಕೇ ಠಿತೋವ ಪಾಸಾಣಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಪಾಸಾಣೋ ಇದಾನಿ ಉಚ್ಚತರೋ ಖಾಯತಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಉದಕಪ್ಪಮಾಣಞ್ಚ ಪಾಸಾಣಪ್ಪಮಾಣಞ್ಚ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ತೇನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಇಮಿಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ಉದಕಂ ನೇವ ಹಾಯತಿ, ಅಥ ಚ ಪನಾಯಂ ಪಾಸಾಣೋ ಮಹಾ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಕಚ್ಚಿ ನು ಖೋ ಏತ್ಥ ಮಯ್ಹಂ ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಕುಮ್ಭೀಲೋ ನಿಪನ್ನೋ’’ತಿ?

ಸೋ ‘‘ವೀಮಂಸಿಸ್ಸಾಮಿ ತಾವ ನ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥೇವ ಠತ್ವಾ ಪಾಸಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ಭೋ, ಪಾಸಾಣಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಟಿವಚನಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಯಾವತತಿಯಂ ‘‘ಭೋ, ಪಾಸಾಣಾ’’ತಿ ಆಹ. ಪಾಸಾಣೋ ಪಟಿವಚನಂ ನ ದೇತಿ. ಪುನಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ, ಭೋ ಪಾಸಾಣ, ಅಜ್ಜ ಮಯ್ಹಂ ಪಟಿವಚನಂ ನ ದೇಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕುಮ್ಭೀಲೋ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಅಯಂ ಪಾಸಾಣೋ ಅಞ್ಞೇಸು ದಿವಸೇಸು ವಾನರಿನ್ದಸ್ಸ ಪಟಿವಚನಂ ದೇತಿ ಮಞ್ಞೇ, ಅಜ್ಜ ಪನ ಮಯಾ ಓತ್ಥರಿತತ್ತಾ ನ ದೇತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ದಸ್ಸಾಮಿಸ್ಸ ಪಟಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ವಾನರಿನ್ದಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಕೋಸಿ ತ್ವ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಅಹಂ ಕುಮ್ಭೀಲೋ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಏತ್ಥ ನಿಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ತವ ಹದಯಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ’’ತಿ. ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಮೇ ಗಮನಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಿ, ಪಟಿರುದ್ಧಂ ವತ ಮೇ ಗಮನ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಪೀಳಿತೋ ಸುಸುಮಾರೇನ, ಗಮನಂ ನ ಲಭಾಮಹಂ’’.

೬೮. ‘‘ಯಮ್ಹೋಕಾಸೇ ಅಹಂ ಠತ್ವಾ, ಓರಾ ಪಾರಂ ಪತಾಮಹಂ;

ತತ್ಥಚ್ಛಿ ಸತ್ತುವಧಕೋ, ಕುಮ್ಭೀಲೋ ಲುದ್ದದಸ್ಸನೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಪೀಳಿತೋ ಸುಸುಮಾರೇನಾ’’ತಿ ಅದ್ಧಗಾಥಾಯ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ. ‘‘ಯಮ್ಹೋಕಾಸೇ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಮ್ಹೋಕಾಸೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ನದೀಮಜ್ಝೇ ಠಿತಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ಪದೇಸೇ ಠತ್ವಾ. ಓರಾತಿ ದೀಪಕಸಙ್ಖಾತಾ ಓರತೀರಾ. ಪಾರನ್ತಿ ತದಾ ಮಮ ವಸನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ನದಿಯಾ ಪರತೀರಂ. ಪತಾಮಹನ್ತಿ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಪತಾಮಿ ಅಹಂ. ತತ್ಥಚ್ಛೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣಪ್ಪದೇಸೇ ಸತ್ತುಭೂತೋ ವಧಕೋ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಘಾತಕೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ ಲುದ್ದದಸ್ಸನೋ ಘೋರರೂಪೋ ಭಯಾನಕದಸ್ಸನೋ ನಿಸೀದಿ.

ಅಥ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಮೇ ಗಮನಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಿ, ಅಜ್ಜ ಮಯಾ ಕುಮ್ಭೀಲೋ ವಞ್ಚೇತಬ್ಬೋ, ಏವಞ್ಹಿ ಅಯಞ್ಚ ಮಹತಾ ಪಾಪತೋ ಮಯಾ ಪರಿಮೋಚಿತೋ ಸಿಯಾ, ಮಯ್ಹಞ್ಚ ಜೀವಿತಂ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಕುಮ್ಭೀಲಂ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಮ, ಕುಮ್ಭೀಲ, ಅಹಂ ತುಯ್ಹಂ ಉಪರಿ ಪತಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಕುಮ್ಭೀಲೋ ‘‘ವಾನರಿನ್ದ, ಪಪಞ್ಚಂ ಅಕತ್ವಾ ಇತೋ ಆಗಚ್ಛಾಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಮಹಾಸತ್ತೋ ‘‘ಅಹಂ ಆಗಚ್ಛಾಮಿ, ತ್ವಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಮಂ ತವ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗತಕಾಲೇ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ಅವೋಚ. ಕುಮ್ಭೀಲಾನಞ್ಚ ಮುಖೇ ವಿವಟೇ ಅಕ್ಖೀನಿ ನಿಮ್ಮೀಲನ್ತಿ. ಸೋ ತಂ ಕಾರಣಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಮುಖಂ ವಿವರಿ. ಅಥಸ್ಸ ಅಕ್ಖೀನಿ ನಿಮ್ಮೀಲಿಂಸು. ಸೋ ಮುಖಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿಮ್ಮೀಲಿತಕ್ಖೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿ. ಮಹಾಸತ್ತೋ ತಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ದೀಪಕತೋ ಉಪ್ಪತಿತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಕುಮ್ಭೀಲಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತತೋ ಉಪ್ಪತನ್ತೋ ವಿಜ್ಜುಲತಾ ವಿಯ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ ಪರತೀರೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೬೯. ‘‘ಸೋ ಮಂ ಅಸಂಸಿ ಏಹೀತಿ, ಅಹಮ್ಪೇಮೀತಿ ತಂ ವದಿಂ;

ತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಮಕ್ಕಮ್ಮ, ಪರಕೂಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಸಂಸೀತಿ ಅಭಾಸಿ. ಅಹಮ್ಪೇಮೀತಿ ಅಹಮ್ಪಿ ಆಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ತಂ ಕಥೇಸಿಂ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ದೀಪಕಂ ಅಮ್ಬಜಮ್ಬುಪನಸಾದಿಫಲರುಕ್ಖಸಣ್ಡಮಣ್ಡಿತಂ ರಮಣೀಯಂ ನಿವಾಸಯೋಗ್ಗಞ್ಚ, ‘‘ಆಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಸಚ್ಚಂ ಅನುರಕ್ಖನ್ತೋ ಮಹಾಸತ್ತೋಪಿ ‘‘ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮೇವಾ’’ತಿ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

೭೦. ‘‘ನ ತಸ್ಸ ಅಲಿಕಂ ಭಣಿತಂ, ಯಥಾ ವಾಚಂ ಅಕಾಸಹ’’ನ್ತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಂ ಸಚ್ಚಾನುರಕ್ಖಣಂ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ –

‘‘ಸಚ್ಚೇನ ಮೇ ಸಮೋ ನತ್ಥಿ, ಏಸಾ ಮೇ ಸಚ್ಚಪಾರಮೀ’’ತಿ.

ಕುಮ್ಭೀಲೋ ಪನ ತಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇಮಿನಾ ವಾನರಿನ್ದೇನ ಅತಿಅಚ್ಛೇರಕಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಭೋ ವಾನರಿನ್ದ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಚತೂಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಮಿತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತುಯ್ಹಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅತ್ಥಿ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿ ಆಹ –

‘‘ಯಸ್ಸೇತೇ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ವಾನರಿನ್ದ, ಯಥಾ ತವ;

ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ದಿಟ್ಠಂ ಸೋ ಅತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೨.೧೪೭);

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ಏತೇತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಗುಣಾ. ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವಚೀಸಚ್ಚಂ, ‘‘ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಮುಸಾವಾದಂ ಅಕತ್ವಾ ಆಗತೋ ಏವಾತಿ ಏತಂ ತೇ ವಚೀಸಚ್ಚಂ. ಧಮ್ಮೋತಿ ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾ, ‘‘ಏವಂ ಕತೇ ಇದಂ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಾ ತೇ ಏಸಾ ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾ. ಧಿತೀತಿ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವೀರಿಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಏತಮ್ಪಿ ತೇ ಅತ್ಥಿ. ಚಾಗೋತಿ ಅತ್ತಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ತ್ವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗತೋ, ಯಂ ಪನಾಹಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂ, ಮಯ್ಹಮೇವೇಸ ದೋಸೋ. ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಂ. ಸೋ ಅತಿವತ್ತತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯಥಾ ತವ ಏವಂ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಯಥಾ ಮಂ ತ್ವಂ ಅಜ್ಜ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ತಥೇವ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ.

ಏವಂ ಕುಮ್ಭೀಲೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಪಸಂಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಗತೋ. ತದಾ ಕುಮ್ಭೀಲೋ ದೇವದತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಚಿಞ್ಚಮಾಣವಿಕಾ, ಕಪಿರಾಜಾ ಪನ ಲೋಕನಾಥೋ.

ತಸ್ಸ ಇಧಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸೇಸಪಾರಮಿಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಉದಕಸ್ಸ ಪಾಸಾಣಸ್ಸ ಚ ಪಮಾಣವವತ್ಥಾನೇನ ಇದಾನಿ ಪಾಸಾಣೋ ಉಚ್ಚತರೋ ಖಾಯತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪಾಸಾಣಸ್ಸ ಉಪರಿ ಸುಸುಮಾರಸ್ಸ ನಿಪನ್ನಭಾವಜಾನನಂ, ಪಾಸಾಣೇನ ಕಥನಾಪದೇಸೇನ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಯಗಮನಂ, ಸುಸುಮಾರಸ್ಸ ಉಪರಿ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಹಸಾ ಪರತೀರೇ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಸೀಘಕಾರಿತಾಯ ತಸ್ಸ ಮಹತಾ ಪಾಪತೋ ಪರಿಮೋಚನಂ, ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತರಕ್ಖಣಂ, ಸಚ್ಚವಾಚಾನುರಕ್ಖಣಞ್ಚಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಗುಣಾನುಭಾವಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ.

ಕಪಿರಾಜಚರಿಯಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.