೧೦. ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯೬. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಮಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ನಿಬದ್ಧಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ. ತದಾ ಕಿರ ಸತ್ಥಾ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ ಞಾಣಜಾಲಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕಯಮಾನೋ ಪಾವಾನಗರವಾಸಿನೋ ಮಲ್ಲರಾಜಾನೋ ದಿಸ್ವಾ ಇಮೇ ರಾಜಾನೋ ಮಯ್ಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಜಾಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋತಿ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ ‘‘ರಾಜಾನೋ ಏಕಂ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ ಕಾರೇಸುಂ, ಮಯಿ ಗತೇ ಮಙ್ಗಲಂ ಭಣಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಹಂ ತೇಸಂ ಮಙ್ಗಲಂ ವತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇಹೀ’ತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ತೀಹಿ ಪಿಟಕೇಹಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಚುದ್ದಸಪಞ್ಹಾಧಿಕೇನ ಪಞ್ಹಸಹಸ್ಸೇನ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತಂ ನಾಮ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಸುತ್ತನ್ತಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕನ್ತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಮಲ್ಲೇಸು ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ’’ತಿ.

ಉಬ್ಭತಕನವಸನ್ಧಾಗಾರವಣ್ಣನಾ

೨೯೭. ಉಬ್ಭತಕನ್ತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ಉಚ್ಚತ್ತಾ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಸನ್ಧಾಗಾರನ್ತಿ ನಗರಮಜ್ಝೇ ಸನ್ಧಾಗಾರಸಾಲಾ. ಸಮಣೇನ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಘರವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಕಾಲೇಯೇವ ದೇವತಾ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದೇವೇನ ವಾತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ವಾ ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಭಗವತೋ ಆಗಮನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹಿ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ನ ಭಗವಾ ಆನೀತೋ, ದೂತಂ ಪೇಸೇತ್ವಾಪಿ ನ ಪಕ್ಕೋಸಾಪಿತೋ, ಸಯಮೇವ ಪನ ಮಹಾಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವಾರೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಸನ್ಧಾಗಾರಸಾಲಾ ಕಾರಿತಾ, ಏತ್ಥ ಮಯಂ ದಸಬಲಂ ಆನೇತ್ವಾ ಮಙ್ಗಲಂ ಭಣಾಪೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಂಸು.

೨೯೮. ಯೇನ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ತಂ ದಿವಸಂ ಕಿರ ಸನ್ಧಾಗಾರೇ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಟಕಾ ಮುತ್ತಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಚ ನಾಮ ಅರಞ್ಞಜ್ಝಾಸಯಾ ಅರಞ್ಞಾರಾಮಾ, ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವಸೇಯ್ಯುಂ ವಾ ನೋ ವಾ. ತಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಮನಂ ಜಾನಿತ್ವಾವ ಪಟಿಜಗ್ಗಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಂಸು. ಇದಾನಿ ಪನ ಮನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತುಕಾಮಾ ಯೇನ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸು. ಸಬ್ಬಸನ್ಥರಿನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಥತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ. ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ತೇ ಮಲ್ಲರಾಜಾನೋ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತ್ವಾ ನಗರವೀಥಿಯೋಪಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಧಜೇ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಗೇಹದ್ವಾರೇಸು ಪುಣ್ಣಘಟೇ ಚ ಕದಲಿಯೋ ಚ ಠಪಾಪೇತ್ವಾ ಸಕಲನಗರಂ ದೀಪಮಾಲಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾರಕಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಖೀರಪಾಯಕೇ ದಾರಕೇ ಖೀರಂ ಪಾಯ್ಯೇಥ, ದಹರೇ ಕುಮಾರೇ ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಭೋಜಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಾಪೇಥ, ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಂ ಮಾ ಕರಿತ್ಥ, ಅಜ್ಜ ಏಕರತ್ತಿಂ ಸತ್ಥಾ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವಸಿಸ್ಸತಿ, ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪಸದ್ದಕಾಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ದಣ್ಡದೀಪಿಕಂ ಆದಾಯ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸು.

೨೯೯. ಭಗವನ್ತಂಯೇವ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚೇವ ಉಪಾಸಕಾನಞ್ಚ ಮಜ್ಝೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅತಿವಿಯ ವಿರೋಚತಿ, ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಅಭಿರೂಪೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ. ಪುರಿಮಕಾಯತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯತೋ. ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥತೋ. ವಾಮಹತ್ಥತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಉಪರಿ ಕೇಸನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಕೇಸಾವಟ್ಟೇಹಿ ಮೋರಗೀವವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಗಗನತಲೇ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾದತಲೇಹಿ ಪವಾಳವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಘನಪಥವಿಯಂ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಂ ಸಮನ್ತಾ ಅಸೀತಿ ಹತ್ಥಮತ್ತಂ ಠಾನಂ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ಬುದ್ಧರಸ್ಮಿಯೋ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನಾ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಾ ವಿಧಾವನ್ತಿ. ಸಬ್ಬೇ ದಿಸಾಭಾಗಾ ಸುವಣ್ಣಚಮ್ಪಕಪುಪ್ಫೇಹಿ ವಿಕಿರಿಯಮಾನಾ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಘಟತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಸುವಣ್ಣರಸಧಾರಾಹಿ ಸಿಞ್ಚಮಾನಾ ವಿಯ ಪಸಾರಿತಸುವಣ್ಣಪಟಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ವಿಯ ವೇರಮ್ಭವಾತಸಮುಟ್ಠಿತಕಿಂಸುಕಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫಚುಣ್ಣಸಮಾಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಚ ವಿಪ್ಪಕಾಸನ್ತಿ.

ಭಗವತೋಪಿ ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಸಮುಜ್ಜಲಂ ಸರೀರಂ ಸಮುಗ್ಗತತಾರಕಂ ವಿಯ ಗಗನತಲಂ, ವಿಕಸಿತಮಿವ ಪದುಮವನಂ, ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲೋ ವಿಯ ಯೋಜನಸತಿಕೋ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತಾನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಾನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಸೂರಿಯಾನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸದೇವರಾಜಾನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಸಿರಿಯಾ ಸಿರಿಂ ಅಭಿಭವಮಾನಂ ವಿಯ ವಿರೋಚತಿ. ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಸಬ್ಬೇವ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ ಪವಿವಿತ್ತಾ ಅಸಂಸಟ್ಠಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾ ವತ್ತಾರೋ ವಚನಕ್ಖಮಾ ಚೋದಕಾ ಪಾಪಗರಹಿನೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಾ. ತೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ಭಗವಾ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ರತ್ತಪದುಮವನಸಣ್ಡಮಜ್ಝಗತಾ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣನಾವಾ, ಪವಾಳವೇದಿಕಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಪಾಸಾದೋ ವಿರೋಚಿತ್ಥ.

ಅಸೀತಿಮಹಾಥೇರಾಪಿ ನಂ ಮೇಘವಣ್ಣಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಮಣಿವಮ್ಮವಮ್ಮಿತಾ ವಿಯ ಮಹಾನಾಗಾ ಪರಿವಾರಯಿಂಸು ವನ್ತರಾಗಾ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸಾ ವಿಜಟಿತಜಟಾ ಛಿನ್ನಬನ್ಧನಾ ಕುಲೇ ವಾ ಗಣೇ ವಾ ಅಲಗ್ಗಾ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಸಯಂ ವೀತರಾಗೋ ವೀತರಾಗೇಹಿ, ವೀತದೋಸೋ ವೀತದೋಸೇಹಿ, ವೀತಮೋಹೋ ವೀತಮೋಹೇಹಿ, ನಿತ್ತಣ್ಹೋ ನಿತ್ತಣ್ಹೇಹಿ, ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಸಯಂ ಬುದ್ಧೋ ಬಹುಸ್ಸುತಬುದ್ಧೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ಪತ್ತಪರಿವಾರಿತಂ ವಿಯ ಕೇಸರಂ, ಕೇಸರಪರಿವಾರಿತಾ ವಿಯ ಕಣ್ಣಿಕಾ, ಅಟ್ಠನಾಗಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಗರಾಜಾ, ನವುತಿಹಂಸಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಧತರಟ್ಠೋ ಹಂಸರಾಜಾ, ಸೇನಙ್ಗಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ, ಮರುಗಣಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ, ಬ್ರಹ್ಮಗಣಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಹಾರಿತೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅಸಮೇನ ಬುದ್ಧವೇಸೇನ ಅಪರಿಮಾಣೇನ ಬುದ್ಧವಿಲಾಸೇನ ತಸ್ಸಂ ಪರಿಸತಿ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪಾವೇಯ್ಯಕೇ ಮಲ್ಲೇ ಬಹುದೇವ ರತ್ತಿಂ ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇಸಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಧಮ್ಮಿಕಥಾ ನಾಮ ಸನ್ಧಾಗಾರಅನುಮೋದನಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತದಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಆಕಾಸಗಙ್ಗಂ ಓತಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪಥವೋಜಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತೋ ವಿಯ ಮಹಾಜಮ್ಬುಂ ಮತ್ಥಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಾಲೇನ್ತೋ ವಿಯ ಯೋಜನಿಯಮಧುಗಣ್ಡಂ ಚಕ್ಕಯನ್ತೇನ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಮಧುಪಾನಂ ಪಾಯಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ಪಾವೇಯ್ಯಕಾನಂ ಮಲ್ಲಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಂ ಕಥೇಸಿ.

೩೦೦. ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ದಿಸಂ ಅನುವಿಲೋಕೇತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತುಣ್ಹೀಭೂತಮೇವ. ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ತತೋ ತತೋ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ. ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ನೇಸಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇಸಿ. ತತ್ಥ ಏಕಭಿಕ್ಖುಸ್ಸಾಪಿ ನೇವ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನ ಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಅಹೋಸಿ, ನ ಕೋಚಿ ಸೀಸಮುಕ್ಖಿಪಿ, ನ ಕಥಂ ಕಥೇಸಿ, ನ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೀಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಾ ನಿವಾತೇ ಪದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲಾ ನಿಸೀದಿಂಸು. ಇತಿ ನೇಸಂ ಇಮಂ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇಸಿ. ಆಲೋಕಂ ಪನ ವಡ್ಢಯಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಹದಯರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತಂ ಸೀಲಂ ಓಲೋಕೇಸಿ. ಸೋ ಅನೇಕಸತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನ್ತೋಕುಮ್ಭಿಯಂ ಜಲಮಾನಂ ಪದೀಪಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತುಪಗಂ ಸೀಲಂ ಅದ್ದಸ. ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಾ ಹಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ. ಇತಿ ನೇಸಂ ಸೀಲಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಯ್ಹಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ, ಅಹಮ್ಪಿ ಇಮೇಸಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕೋ’’ತಿ ಚಕ್ಖುತಲೇಸು ನಿಮಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ ‘‘ಪಿಟ್ಠಿ ಮೇ ಆಗಿಲಾಯತೀ’’ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಆಗಿಲಾಯತಿ? ಭಗವತೋ ಹಿ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪದಹನ್ತಸ್ಸ ಮಹನ್ತಂ ಕಾಯದುಕ್ಖಂ ಅಹೋಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಅಪರಭಾಗೇ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇ ಪಿಟ್ಠಿವಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ.

ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾತಿ ಸನ್ಧಾಗಾರಸ್ಸ ಕಿರ ಏಕಪಸ್ಸೇ ತೇ ರಾಜಾನೋ ಕಪ್ಪಿಯಮಞ್ಚಕಂ ಪಞ್ಞಪೇಸುಂ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಸತ್ಥಾಪಿ ಚತೂಹಿ ಇರಿಯಾಪಥೇಹಿ ಪರಿಭುತ್ತಂ ಇಮೇಸಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿ.

ಭಿನ್ನನಿಗಣ್ಠವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೩೦೧. ತಸ್ಸ ಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯಾಯಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ.

೩೦೨. ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ಭಣ್ಡನಾದಿವೂಪಸಮಕರಂ ಸ್ವಾಖ್ಯಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಆಮನ್ತೇಸಿ.

ಏಕಕವಣ್ಣನಾ

೩೦೩. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ. ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ಗಾಯಿತಬ್ಬಂ, ಏಕವಚನೇಹಿ ಅವಿರುದ್ಧವಚನೇಹಿ ಭಣಿತಬ್ಬಂ. ನ ವಿವದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ವಾ ವಿವಾದೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕಕದುಕತಿಕಾದಿವಸೇನ ಬಹುಧಾ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ‘‘ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಸಞ್ಞಾಭವಾದೀಸು ಏಕವೋಕಾರಭವಾದೀಸು ಚ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ. ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಆಹಾರತೋ ಠಿತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿ ಹೇತು ಆಹಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾರಾ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋ ಆವುಸೋತಿ ದೀಪೇತಿ.

ನನು ಚ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ದೇವಾ ಅಹೇತುಕಾ ಅನಾಹಾರಾ ಅಫಸ್ಸಕಾ’’ತಿಆದಿ, (ವಿಭ. ೧೦೧೭) ತಂ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ, ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಆಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರಾ ಭೂತಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೇಸೀನಂ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹಾಯ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಓಳಾರಿಕೋ ವಾ ಸುಖುಮೋ ವಾ, ಫಸ್ಸೋ ದುತಿಯೋ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ತತಿಯಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚತುತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೧) ಇದಮ್ಪಿ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹಾರಲಕ್ಖಣಾವ ಧಮ್ಮಾ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಇಧ ಪನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸೋ ಚ ಯಂ ಯಂ ಫಲಂ ಜನೇತಿ, ತಂ ತಂ ಆಹರತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಆಹಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮ್ಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಹಾರಂ ವದಾಮಿ, ನೋ ಅನಾಹಾರಂ. ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಆಹಾರೋ? ಪಞ್ಚನೀವರಣಾತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ. ಪಞ್ಚನೀವರಣೇಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಹಾರೇ ವದಾಮಿ, ನೋ ಅನಾಹಾರೇ. ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಆಹಾರೋ? ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೧). ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೇ ಗಹಿತೇ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಬುದ್ಧೇ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಧೀ ಚಿತ್ತಂ, ಧಿಬ್ಬತೇತಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಅಭಾವೋಯೇವ ಸಾಧು, ಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ವಧಬನ್ಧಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಚಿತ್ತೇ ಅಸತಿ ನತ್ಥೇತನ್ತಿ ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಾ ಕಾಲಙ್ಕತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಯೋ ಯಸ್ಸ ಇರಿಯಾಪಥೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಪಣಿಹಿತೋ ಅಹೋಸಿ, ಸೋ ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಕಪ್ಪಸತಾನಿ ಠಿತೋ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ವಾ ಹೋತಿ. ಏವರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ಲಬ್ಭತಿ. ತೇ ಹಿ ಯಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ತದೇವ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಜಿಯಾವೇಗೇನ ಖಿತ್ತಸರೋ ಯಾವ ಜಿಯಾವೇಗೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಯಾವ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ನಿಟ್ಠಿತೇ ಖೀಣವೇಗೋ ಸರೋ ವಿಯ ಪತನ್ತಿ. ಯೇ ಪನ ತೇ ನೇರಯಿಕಾ ನೇವ ಉಟ್ಠಾನಫಲೂಪಜೀವೀ ನ ಪುಞ್ಞಫಲೂಪಜೀವೀತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಕೋ ಆಹಾರೋತಿ? ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಆಹಾರೋ. ಕಿಂ ಪಞ್ಚ ಆಹಾರಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ. ಪಞ್ಚ, ನ ಪಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನನು ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತಮೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಕಮ್ಮೇನ ತೇ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ತದೇವ ತೇಸಂ ಠಿತಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಆಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಚ ತಾವ ಕಾಲಙ್ಕರೋತಿ, ಯಾವ ನ ತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦).

ಕಬಳೀಕಾರಂ ಆಹಾರಂ ಆರಬ್ಭ ಚೇತ್ಥ ವಿವಾದೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಮುಖೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಖೇಳೋಪಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ. ಖೇಳೋಪಿ ಹಿ ನಿರಯೇ ದುಕ್ಖವೇದನಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಗ್ಗೇ ಸುಖವೇದನಿಯೋ. ಇತಿ ಕಾಮಭವೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞಂ ಸೇಸಾನಂ ತಯೋ. ಅಸಞ್ಞಾನಞ್ಚೇವ ಅವಸೇಸಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋತಿ ಇಮಿನಾ ಆಹಾರೇನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಏತಂ ಪಞ್ಹಂ ಕಥೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಆವುಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಯ್ಯಾತನಮ್ಪಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ ಆವುಸೋ’’ತಿ ಪುನ ಉದ್ಧರಣಮ್ಪಿ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ದುತಿಯಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನ ನಿಯ್ಯಾತೇಸಿ ನ ಉದ್ಧರಿತ್ಥ? ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಯ್ಯಾತಿಯಮಾನೇಪಿ ಉದ್ಧರಿಯಮಾನೇಪಿ ಪರಿಯಾಪುಣಿತುಂ ವಾಚೇತುಂ ದುಕ್ಖಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇ ಏಕಾಬದ್ಧೇ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪಚ್ಚಯೋವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಣತೋ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಕಥಿತೋ, ಇಧ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ವಿಸೇಸೋ. ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋ ಗಹಿತೋ, ಇಧ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋತಿ ಏವಂ ಗಹಿತೇ ವಿಸೇಸೋ ಪಾಕಟೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನೋ ಚ ಗಣ್ಹಿಂಸೂ’ತಿ ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಆಹ. ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ. ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸ್ಸ ತಿಣರುಕ್ಖಲತಾದಿನೋ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ದೇವೇ ಅವಸ್ಸನ್ತೇ ಹಿ ತಿಣಾದೀನಿ ಮಿಲಾಯನ್ತಿ, ವಸ್ಸನ್ತೇ ಚ ಪನ ಹರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಇತಿ ತೇಸಂ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ಕಮ್ಮಂ ಆಹಾರೋತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ, ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಚ್ಚಯೋಯೇವ ಆಹಾರೋತಿ ಕಥಿತೋ, ಇಧ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ. ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ.

ಅಯಂ ಖೋ, ಆವುಸೋತಿ ಆವುಸೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾರಾ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಅಯಂ ಏಕಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ. ತತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮೇ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬಂ ನ ವಿವದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಙ್ಗಾಯಮಾನಾನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಇದಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅದ್ಧನಿಯಂ ಅಸ್ಸ. ಏಕೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಖೋ ಆವುಸೋ, ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋ. ಕತಮೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ? ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ. ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಕಥಿತೇ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಕಥೇಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಸಪಿ ಅಞ್ಞೋತಿ ಏವಂ ಪರಮ್ಪರಕಥಾನಿಯಮೇನ ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏಕಕವಸೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇಸೀತಿ.

ಏಕಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕವಣ್ಣನಾ

೩೦೪. ಇತಿ ಏಕಕವಸೇನ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ದುಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪದುಕೇ ನಾಮನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ನಾಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮಂ. ನಾಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾಜನಸಮ್ಮತತ್ತಾ ಮಹಾಸಮ್ಮತಸ್ಸ ‘‘ಮಹಾಸಮ್ಮತೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ, ಯಥಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ‘‘ಅಯಂ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಮ ಹೋತು, ಫುಸ್ಸೋ ನಾಮ ಹೋತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಮನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಯಥಾ ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ವಿನಯಧರೋ’’ತಿ ಗುಣತೋ ನಾಮಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ನ ಏವಂ ವೇದನಾದೀನಂ. ವೇದನಾದಯೋ ಹಿ ಮಹಾಪಥವೀಆದಯೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತೇಸಂ ನಾಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ವೇದನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ‘‘ತ್ವಂ ವೇದನಾ ನಾಮ ಹೋಹೀ’’ತಿ, ಕೋಚಿ ಭಣತಿ, ನ ಚಸ್ಸಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ನಾಮಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಥಾ ಪಥವಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ‘‘ತ್ವಂ ಪಥವೀ ನಾಮ ಹೋಹೀ’’ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಚಕ್ಕವಾಳಸಿನೇರುಮ್ಹಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯನಕ್ಖತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ತ್ವಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ನಾಮ, ತ್ವಂ ನಕ್ಖತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋಹೀ’’ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ನಾಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ, ಓಪಪಾತಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಪತತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ‘‘ತ್ವಂ ವೇದನಾ ನಾಮ ಹೋಹೀ’’ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವೇದನಾತಿ ನಾಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ. ಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಅತೀತೇಪಿ ಹಿ ವೇದನಾ ವೇದನಾಯೇವ. ಸಞ್ಞಾ. ಸಙ್ಖಾರಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ. ಅನಾಗತೇಪಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಸದಾಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವಾತಿ. ನಾಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮಂ. ನಮನಟ್ಠೇನಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ನಾಮಂ. ತೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ನಮನ್ತಿ. ನಾಮನಟ್ಠೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಾಮಂ. ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾಮೇನ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅತ್ತನಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇ ನಾಮೇತಿ.

ರೂಪನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ. ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ. ಅಯಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಕಥಿತಾಯೇವ. ಭವತಣ್ಹಾತಿ ಭವಪತ್ಥನಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವತಣ್ಹಾ? ಯೋ ಭವೇಸು ಭವಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೧೯).

ಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದಿಟ್ಠಿ. ಸಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವದಿಟ್ಠಿ? ‘ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’ತಿ ಯಾ ಏವರೂಪಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೩೨೦) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ. ವಿಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ, ಉಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದಿಟ್ಠಿ. ಸಾಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ? ‘ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’ತಿ (ಧ. ಸ. ೨೮೫). ಯಾ ಏವರೂಪಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೩೨೧) ನಯೇನ ತತ್ಥೇವ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ.

ಅಹಿರಿಕನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ನ ಹಿರೀಯತಿ ಹಿರೀಯಿತಬ್ಬೇನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೨೮) ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ ನಿಲ್ಲಜ್ಜತಾ. ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ನ ಓತ್ತಪ್ಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬೇನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೨೯) ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ ಅಭಾಯನಕಆಕಾರೋ.

ಹಿರೀ ಚ ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಯಂ ಹಿರೀಯತಿ ಹಿರೀಯಿತಬ್ಬೇನ, ಓತ್ತಪ್ಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬೇನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೦-೩೧) ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನಿ ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಾನಿ. ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಅತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಹಿರೀ, ಲೋಕಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ, ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾ.

ದೋವಚಸ್ಸತಾತಿ ದುಕ್ಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಪ್ಪಟಿಕೂಲಗಾಹಿಮ್ಹಿ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೇ ಅನಾದರೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ದುಬ್ಬಚೋ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ದೋವಚಸ್ಸಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇಸಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದೋವಚಸ್ಸತಾ? ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದೋವಚಸ್ಸಾಯ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೨) ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ. ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ. ‘‘ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಏತೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪಾಪಮಿತ್ತತಾತಿ ಪಾಪಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತಸ್ಸ ಮಿತ್ತಾತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇಸಾ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ? ಯೇ ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾ ಮಚ್ಛರಿನೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ. ಯಾ ತೇಸಂ ಸೇವನಾ ನಿಸೇವನಾ ಸಂಸೇವನಾ ಭಜನಾ ಸಂಭಜನಾ ಭತ್ತಿ ಸಂಭತ್ತಿ ತಂಸಮ್ಪವಙ್ಕತಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೩) ಏವಂ ಆಗತಾ. ಸಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸೋವಚಸ್ಸತಾ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉಭೋಪಿ ಪನೇತಾ ಇಧ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾ.

ಆಪತ್ತಿಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ಸತ್ತಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ. ಯಾ ತಾಸಂ ಆಪತ್ತೀನಂ ಆಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೬) ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಆಪತ್ತಿಕುಸಲಭಾವೋ.

ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಯಾ ತಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೭) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ.

ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ. ಯಾ ತಾಸಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಕುಸಲತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೮) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಸಹ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಅಪ್ಪನಾಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ. ಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಯಾ ತಾಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೯) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸಮಯವಸೇನೇವ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥಾ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಗತೇ ಸೂರಿಯೇ ಉಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುಟ್ಠಾನಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಕಾ ಪಞ್ಞಾ.

ಧಾತುಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಯಾ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಕುಸಲತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೦) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛೇದಕಾ ಸವನಧಾರಣಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾ. ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಯಾ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೧) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತಾಸಂಯೇವ ಧಾತೂನಂ ಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ.

ಆಯತನಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾಯತನಂ. ಯಾ ತೇಸಂ ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಕುಸಲತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೨) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಉಗ್ಗಹಮನಸಿಕಾರಪಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ. ಅಪಿಚ ಧಾತುಕುಸಲತಾಪಿ ಉಗ್ಗಹಮನಸಿಕಾರಸವನಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇಸು ವತ್ತತಿ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾಪಿ ಆಯತನಕುಸಲತಾಪಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ, ಸವನಉಗ್ಗಹಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಲೋಕಿಯಾ, ಪಟಿವೇಧೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ, ಸಮ್ಮಸನಮನಸಿಕಾರಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ… ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೩) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾನಂ ಉಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ.

ಠಾನಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ತಂ ತಂ ಠಾನನ್ತಿ ಯಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚಕ್ಖುರೂಪಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೪೪) ಠಾನಞ್ಚೇವ ಕಾರಣಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ಠಾನಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಸಮತ್ಥಾ ಪಞ್ಞಾ. ಅಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾತಿ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಹೇತೂ ನ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ತಂ ತಂ ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೫) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಂ ನ ಠಾನಂ ನ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಸಮತ್ಥಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಪಿಚ ಏತಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಠಾನಾಠಾನಕುಸಲೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅಲಂ ವಚನಾಯಾತಿ. ಇಧಾನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಠಾನಞ್ಚ ಖೋ ಏತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೭) ಇಮಿನಾಪಿ ಸುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಜ್ಜವನ್ತಿ ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕತಾ ಚನ್ದವಙ್ಕತಾ ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕತಾತಿ ತಯೋ ಅನಜ್ಜವಾ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಪಠಮವಯೇ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಅನೇಸನಾಸು ಛಸು ಚ ಅಗೋಚರೇಸು ಚರತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಪಚ್ಛಿಮವಯೇಸು ಲಜ್ಜೀ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕತಾ ನಾಮ. ಏಕೋ ಪಠಮವಯೇಪಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯೇಪಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಪೂರೇತಿ, ಲಜ್ಜೀ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ ಪುರಿಮಸದಿಸೋ, ಅಯಂ ಚನ್ದವಙ್ಕತಾ ನಾಮ. ಏಕೋ ಪಠಮವಯೇಪಿ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇಪಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಪೂರೇತಿ, ಲಜ್ಜೀ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ಪುರಿಮಸದಿಸೋ ಅಯಂ ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕತಾ ನಾಮ. ಏಕೋ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಙ್ಕತಂ ಪಹಾಯ ತೀಸುಪಿ ವಯೇಸು ಪೇಸಲೋ ಲಜ್ಜೀ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಯೋ ಸೋ ಉಜುಭಾವೋ, ಇದಂ ಅಜ್ಜವಂ ನಾಮ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಜ್ಜವೋ. ಯಾ ಅಜ್ಜವತಾ ಅಜಿಮ್ಹತಾ ಅವಙ್ಕತಾ ಅಕುಟಿಲತಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಜ್ಜವೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೬). ಲಜ್ಜವನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಜ್ಜವೋ? ಯೋ ಹಿರೀಯತಿ ಹಿರೀಯಿತಬ್ಬೇನ ಹಿರೀಯತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲಜ್ಜವೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಲಜ್ಜೀಭಾವೋ.

ಖನ್ತೀತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಖನ್ತಿ? ಯಾ ಖನ್ತಿ ಖಮನತಾ ಅಧಿವಾಸನತಾ ಅಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ ಅನಸ್ಸುರೋಪೋ ಅತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೮) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ. ಸೋರಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸೋರಚ್ಚಂ? ಯೋ ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋರಚ್ಚಂ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸೋರಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೯) ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಸುರತಭಾವೋ.

ಸಾಖಲ್ಯನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಾಖಲ್ಯಂ? ಯಾ ಸಾ ವಾಚಾ ಅಣ್ಡಕಾ ಕಕ್ಕಸಾ ಪರಕಟುಕಾ ಪರಾಭಿಸಜ್ಜನೀ ಕೋಧಸಾಮನ್ತಾ ಅಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾ, ತಥಾರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ಪಹಾಯ ಯಾ ಸಾ ವಾಚಾ ನೇಳಾ ಕಣ್ಣಸುಖಾ ಪೇಮನೀಯಾ ಹದಯಙ್ಗಮಾ ಪೋರೀ ಬಹುಜನಕನ್ತಾ ಬಹುಜನಮನಾಪಾ, ತಥಾರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಯಾ ತತ್ಥ ಸಣ್ಹವಾಚತಾ ಸಖಿಲವಾಚತಾ ಅಫರುಸವಾಚತಾ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಖಲ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೫೦) ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಸಮ್ಮೋದಕಮುದುಕಭಾವೋ. ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋತಿ ಅಯಂ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ ಆಮಿಸೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಛಿದ್ದೋ, ತಸ್ಸ ತಂ ಛಿದ್ದಂ ಯಥಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಪೀಠಸ್ಸ ವಿಯ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣೇನ ಆಮಿಸೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಚ ಪಟಿಸನ್ಥರಣಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ? ಆಮಿಸಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ ಚ ಧಮ್ಮಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ ಚ. ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಕೋ ಹೋತಿ ಆಮಿಸಪಟಿಸನ್ಥಾರೇನ ವಾ ಧಮ್ಮಪಟಿಸನ್ಥಾರೇನ ವಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೫೧). ಏತ್ಥ ಚ ಆಮಿಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಆಮಿಸಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ ನಾಮ. ತಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಭಿಕ್ಖುಗತಿಕಸ್ಸ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಕರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಚೋರಾನಞ್ಚ ಅಗ್ಗಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಆಮಸಿತ್ವಾ ದಿನ್ನೇ ಹಿ ರಾಜಾನೋ ಚ ಚೋರಾ ಚ ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಕರೋನ್ತಿ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಮ್ಪಿ ಪಾಪೇನ್ತಿ, ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ದಿನ್ನೇ ಅತ್ತಮನಾ ಹೋನ್ತಿ. ಚೋರನಾಗವತ್ಥುಆದೀನಿ ಚೇತ್ಥ ವತ್ಥೂನಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ. ತಾನಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೫-೭) ವಿತ್ಥಾರಿತಾನಿ. ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉದ್ದೇಸದಾನಂ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ ಧಮ್ಮಕಥಾಕಥನನ್ತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಧಮ್ಮಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ ನಾಮ.

ಅವಿಹಿಂಸಾತಿ ಕರುಣಾಪಿ ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋಪಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅವಿಹಿಂಸಾ? ಯಾ ಸತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಕರುಣಾಯನಾ ಕರುಣಾಯಿತತ್ತಂ ಕರುಣಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾ’’ತಿ. ಸೋಚೇಯ್ಯನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಚ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಸುಚಿಭಾವೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸೋಚೇಯ್ಯಂ? ಯಾ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಯನಾ ಮೇತ್ತಾಯಿತತ್ತಂ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋಚೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ.

ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸೋ, ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ? ಯಾ ಅಸತಿ ಅನನುಸ್ಸತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸ್ಸತಿ ಅಸ್ಸರಣತಾ ಅಧಾರಣತಾ ಪಿಲಾಪನತಾ ಸಮ್ಮುಸ್ಸನತಾ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ’’ (ಧ. ಸ. ೧೩೫೬). ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ? ಯಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಲಙ್ಗೀ ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯೇವ. ಸತಿ ಸತಿಯೇವ. ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಞಾಣಂ.

ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೩೫೨) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಭೇದೋ. ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಅಯೋನಿಸೋ ಆಹಾರಂ ಆಹಾರೇತಿ ದವಾಯ ಮದಾಯ ಮಣ್ಡನಾಯ ವಿಭೂಸನಾಯ. ಯಾ ತತ್ಥ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಭೋಜನೇ’’ತಿ ಏವಂ ಆಗತೋ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುಭಾವೋ. ಅನನ್ತರದುಕೋ ವುತ್ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲಂ? ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ. ಭಾವನಾಬಲನ್ತಿ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಬಲಂ. ಅತ್ಥತೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸೀಸೇನ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಭಾವನಾಬಲಂ? ಯಾ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭಾವನಾಬಲಂ. ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಭಾವನಾಬಲ’’ನ್ತಿ.

ಸತಿಬಲನ್ತಿ ಅಸ್ಸತಿಯಾ ಅಕಮ್ಪನವಸೇನ ಸತಿಯೇವ. ಸಮಾಧಿಬಲನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ಅಕಮ್ಪನವಸೇನ ಸಮಾಧಿಯೇವ. ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾ. ಸಮಥೋವ ತಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮಥಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಾಹನಿಮಿತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಗ್ಗಾಹೋ ವೀರಿಯಂ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಗ್ಗತಾ. ಇಮೇಹಿ ಪನ ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲಞ್ಚ ಭಾವನಾಬಲಞ್ಚ ಸತಿಬಲಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಬಲಞ್ಚ ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪ್ಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪಗ್ಗಾಹನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪಗ್ಗಾಹೋ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಚಾತಿ ಛಹಿ ದುಕೇಹಿ ಪರತೋ ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾದುಕೇನ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಥಿತಾ.

ಸೀಲವಿಪತ್ತೀತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ? ಕಾಯಿಕೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಸೀಲವಿಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಸೀಲವಿನಾಸಕೋ ಅಸಂವರೋ. ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತೀತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿ? ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನಂ ನತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಆಗತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಿನಾಸಿಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ.

ಸೀಲಸಮ್ಪದಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ? ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸೋರಚ್ಚಮೇವ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನತೋ ಪರಿಪೂರಣತೋ ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ ಇದಂ ಮಾನಸಿಕಪರಿಯಾದಾನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾ? ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠಂ…ಪೇ… ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇನ್ತೀತಿ ಯಾ ಏವರೂಪಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಪಾರಿಪೂರಿಭೂತಂ ಞಾಣಂ.

ಸೀಲವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಸೀಲಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾಯಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ? ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಭತ್ತಾ. ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸನಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾಯಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ? ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಞಾಣಂ ಫಲಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ತಿವಿಧಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಅತ್ತನಾ ಕತಮ್ಪಿ ಪರೇನ ಕತಮ್ಪಿ ಸಕಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತೋ. ಸುಚರಿತಂ ಸಕಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಜನನತೋತಿ ಏವಂ ಜಾನನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ ನಾಮ. ತಸ್ಮಿಂ ಠತ್ವಾ ಬಹುಂ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹಿತ್ವಾ ಸುಖತೋ ಸುಖೇನೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ ಗಣನಪಥಂ ವೀತಿವತ್ತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಪನ ವಚೀಸಚ್ಚಞ್ಚ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಞ್ಚ ನ ವಿಲೋಮೇತೀತಿ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಖೋ ಪನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಚ ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಕಥಿತಂ. ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಚ ಪಧಾನನ್ತಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ವೀರಿಯಂ. ಅಪಿ ಚ ಪುರಿಮಪದೇನ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಂ. ಪಚ್ಛಿಮಪದೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನ ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಖೋ ಪನಾತಿ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಚ ಪಧಾನನ್ತಿ ಯೋ ಚೇತಸಿಕೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅಯಂ ದುಕೋ ವಿಭತ್ತೋ.

‘‘ಸಂವೇಗೋ ಚ ಸಂವೇಜನೀಯೇಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಂವೇಗೋತಿ ಜಾತಿಭಯಂ ಜರಾಭಯಂ ಬ್ಯಾಧಿಭಯಂ ಮರಣಭಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಭಯತೋ ದಸ್ಸನಞಾಣಂ. ಸಂವೇಜನೀಯಂ ಠಾನನ್ತಿ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಂ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಜಾತಿ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾ ದುಕ್ಖಾ, ಬ್ಯಾಧಿ ದುಕ್ಖೋ, ಮರಣಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಂ ಸಂವೇಗುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ಸಂವೇಜನೀಯಂ ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಸಂವಿಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಯೋನಿಸೋ ಪಧಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಂವೇಗಜಾತಸ್ಸ ಉಪಾಯಪಧಾನಂ. ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆಗತವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ಚ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಯಾ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾಯ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಕಮ್ಯತಾ, ತಾಯ ಹಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸೀಲಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಝಾನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭತಿ. ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅರಹತ್ತಂ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಅಪ್ಪಟಿವಾನಿತಾ ಚ ಪಧಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾಯ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ ಅಟ್ಠಿತಕಿರಿಯತಾ ಅನೋಲೀನವುತ್ತಿತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗವಸೇನ ಆರದ್ಧೇ ಪಧಾನಸ್ಮಿಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಪತ್ವಾ ಅನಿವತ್ತನತಾ.

ವಿಜ್ಜಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ. ವಿಮುತ್ತೀತಿ ದ್ವೇ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತತ್ತಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತತೋ ಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಕರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಭೂತೇ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅರಿಯಫಲೇ ಞಾಣಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಫಲಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಇಮೇ ಖೋ, ಆವುಸೋತಿಆದಿ ಏಕಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇತಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ದುಕಾನಂ ವಸೇನ ಥೇರೋ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇಸೀತಿ.

ದುಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೩೦೫. ಇತಿ ದುಕವಸೇನ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಿಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ಲುಬ್ಭತೀತಿ ಲೋಭೋ. ಅಕುಸಲಞ್ಚ ತಂ ಮೂಲಞ್ಚ, ಅಕುಸಲಾನಂ ವಾ ಮೂಲನ್ತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ. ದುಸ್ಸತೀತಿ ದೋಸೋ. ಮುಯ್ಹತೀತಿ ಮೋಹೋ. ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ಅಲೋಭಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ದುಟ್ಠು ಚರಿತಾನಿ, ವಿರೂಪಾನಿ ವಾ ಚರಿತಾನೀತಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ. ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ಕಾಯತೋ ವಾ ಪವತ್ತಂ ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಾನಿ, ಸುನ್ದರಾನಿ ವಾ ಚರಿತಾನೀತಿ ಸುಚರಿತಾನಿ. ದ್ವೇಪಿ ಚೇತೇ ತಿಕಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ವಾ ಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ. ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತಾವ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ. ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವಚೀಸುಚರಿತಂ. ಉಭಯತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋವ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಮನೋಸುಚರಿತಂ. ಅಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಕಥಾ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇಪಿ ವಚೀದ್ವಾರೇಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ಚತಸ್ಸೋ ಮುಸಾವಾದಾದಿಚೇತನಾ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ. ಅಭಿಜ್ಝಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ತಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾಪಿ ವಿರತಿಯೋಪಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ. ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಚತಸ್ಸೋ ಚೇತನಾಪಿ ವಿರತಿಯೋಪಿ ವಚೀಸುಚರಿತಂ. ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ತಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮನೋಸುಚರಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ.

ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ. ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ. ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ತೇಸು ದ್ವೇ ಸತ್ತೇಸುಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಹಿ ಪಿಯೇ ಮನಾಪೇ ಸತ್ತೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಅಪ್ಪಿಯೇ ಅಮನಾಪೇ ಸತ್ತೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ವಿನಾಸನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಙ್ಖಾರೋ ಹಿ ದುಕ್ಖಾಪೇತಬ್ಬೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತು ವಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತು ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಚಿನ್ತನಕಾಲೇ ಪನ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಅಸುಭಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಹೋತಿ. ಅಸುಭಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ. ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ. ಅಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಹೋತಿ. ಮೇತ್ತಾಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ. ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ. ಅವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ. ಕರುಣಾಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ. ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ. ಯದಾ ಅಲೋಭೋ ಸೀಸಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ಭವನ್ತಿ. ಯದಾ ಮೇತ್ತಾ ಸೀಸಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ಭವನ್ತಿ. ಯದಾ ಕರುಣಾ ಸೀಸಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ಭವನ್ತೀತಿ. ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ ಹೇತಂ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಞ್ಚ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಞ್ಚ ನಾನಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ.

ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಕಾಮಸಞ್ಞಾ. ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ. ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ. ತಾಸಮ್ಪಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯೇವ ಹಿ ಏತಾ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾದಯೋಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ತಾಸಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಾಮಧಾತುಆದೀಸು ‘‘ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಧಾತೂ’’ತಿ ಅಯಂ ಕಾಮಧಾತು. ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ದಸಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಘಾತೋ ಪಟಿಘಾತೋ ಅನತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ‘‘ವಿಹಿಂಸಾ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು. ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಣಿನಾ ವಾ ಲೇಡ್ಡುನಾ ವಾ ದಣ್ಡೇನ ವಾ ಸತ್ಥೇನ ವಾ ರಜ್ಜುಯಾ ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ವಾ ಸತ್ತೇ ವಿಹೇಠೇತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಕಥಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ ಚ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ ಚ. ತತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಗಹಿತಾಯ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ, ತತೋ ಪನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಅಯಂ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು ಅಯಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಕಥಾ ನಾಮ. ಕಾಮಧಾತುಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಪನ ಭಗವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಂ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಟ್ಠಾನೇ, ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ಕಾಮಧಾತು ನಾಮಾತಿ ಕಥೇಸೀತಿ ಅಯಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಕಥಾ ನಾಮ.

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಆದೀಸು ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತೂ’’ತಿ ಅಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು. ‘‘ಅಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ಯಾ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಿ…ಪೇ… ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ‘‘ಅವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತು. ಯಾ ಸತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ…ಪೇ… ಕರುಣಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತು. ಇಧಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದ್ವೇ ಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಪರಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋತಿ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ. ತಾಸು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕಾಮಧಾತು? ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ ಕಾಮಭವೋ ಕಾಮಧಾತು ನಾಮ. ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಭವಾ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ. ಧಾತುಯಾ ಆಗತಟ್ಠಾನಮ್ಹಿ ಹಿ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ. ಭವಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಧಾತುಯಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ. ಇಧ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಥಿತೋ. ರೂಪಧಾತುಆದೀಸು ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯೋ ರೂಪಾರೂಪಭವಾಯೇವ. ನಿರೋಧಧಾತುಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಥಿತಂ.

ಹೀನಾದೀಸು ಹೀನಾ ಧಾತೂತಿ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ. ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಧಾತು. ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಪಣೀತಧಾತು.

ಕಾಮತಣ್ಹಾತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಪನ ರಾಗೋ ಝಾನನಿಕನ್ತಿಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಭವವಸೇನ ಪತ್ಥನಾ ಭವತಣ್ಹಾ. ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ವಿಭವತಣ್ಹಾ. ಅಪಿಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ ತಣ್ಹಾದ್ವಯಂ ಸೇಸತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ನಾಮ. ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವತಣ್ಹಾ? ಭವದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭವತಣ್ಹಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ? ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಭವತಣ್ಹಾ. ಅವಸೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ’’ತಿ. ಪುನ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀಸು ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಇತರಾ ದ್ವೇ ತಣ್ಹಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನೇತಾ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ…ಪೇ… ಅರೂಪಧಾತುಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ. ಇಮಿನಾ ವಾರೇನ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ರಜನೀಯಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಕಾತಿ ಸಬ್ಬತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ತತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಇತರಾ ದ್ವೇ ತಣ್ಹಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ರೂಪತಣ್ಹಾದೀಸು ರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ರೂಪತಣ್ಹಾ. ಅರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ಅರೂಪತಣ್ಹಾ. ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ನಿರೋಧತಣ್ಹಾ.

ಸಂಯೋಜನತ್ತಿಕೇ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸಂಯೋಜಯನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ. ಸತಿ ರೂಪಾದಿಭೇದೇ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ವಾ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ. ವಿಚಿನನ್ತೋ ಏತಾಯ ಕಿಚ್ಛತಿ, ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕಾತುನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ. ಸೀಲಞ್ಚ ವತಞ್ಚ ಪರಾಮಸತೀತಿ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಾ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ. ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಾ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾ ವಿಮತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನಾಮ. ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ ವತೇನ ಸುದ್ಧಿ ಸೀಲಬ್ಬತೇನ ಸುದ್ಧೀತಿ ಸೀಲಂ ಪರಾಮಸತಿ, ವತಂ ಪರಾಮಸತಿ, ಸೀಲಬ್ಬತಂ ಪರಾಮಸತಿ. ಯಾ ಏವರೂಪಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತೋ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೋ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ನಾಮ.

ತಯೋ ಆಸವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ವಾ ಆಸವನಟ್ಠೇನ ವಾ ಆಸವಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸಿ, ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಭವೀ’’ತಿ, ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಭವದಿಟ್ಠಿ ನಾಹೋಸಿ, ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಭವೀ’’ತಿ ಏವಂ ತಾವ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚಕ್ಖುತೋ ರೂಪೇ ಸವತಿ ಆಸವತಿ ಸನ್ದತಿ ಪವತ್ತತಿ. ಸೋತತೋ ಸದ್ದೇ. ಘಾನತೋ ಗನ್ಧೇ. ಜಿವ್ಹಾತೋ ರಸೇ. ಕಾಯತೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ. ಮನತೋ ಧಮ್ಮೇ ಸವತಿ ಆಸವತಿ ಸನ್ದತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ಆಸವನಟ್ಠೇನ ಆಸವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೇ ಆಸವಾ ಆಗತಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಚ ಆಸವಾ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ ಚ ಆಸವಾ’’ತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ. ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ ತಯೋ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ತೇಯೇವ ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚತ್ತಾರೋ. ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪರಿಯಾಯೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ನಿರಯಗಾಮಿನಿಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮಿನಿಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗಾಮಿನಿಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಗಾಮಿನಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ದೇವಲೋಕಗಾಮಿನಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚ. ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಆಹುನೇಯ್ಯಸುತ್ತೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ಸಂವರಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪಟಿಸೇವನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪರಿವಜ್ಜನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಅಧಿವಾಸನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ವಿನೋದನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಭಾವನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏವಂ ಛ. ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಯಾಯೇ ತೇಯೇವ ದಸ್ಸನಾಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತೇ ತಯೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮಾಸವೋ ನಾಮ. ‘‘ಯೋ ಭವೇಸು ಭವಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ, ಭವವಸೇನ ವಾ ಪತ್ಥನಾ ಭವಾಸವೋ ನಾಮ. ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ನಾಮಾತಿ. ಕಾಮಭವಾದಯೋ ಕಾಮಧಾತುಆದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾಯೇವ.

ಕಾಮೇಸನಾದೀಸು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕಾಮೇಸನಾ? ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮೇಸನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಕಾಮಗವೇಸನರಾಗೋ ಕಾಮೇಸನಾ ನಾಮ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವೇಸನಾ? ಯೋ ಭವೇಸು ಭವಚ್ಛನ್ದೋ ಭವಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭವೇಸನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಭವಗವೇಸನರಾಗೋ ಭವೇಸನಾ ನಾಮ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ? ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ…ಪೇ… ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಮ್ಮರಣಾತಿ ವಾ, ಯಾ ಏವರೂಪಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸಮ್ಮತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಗವೇಸನದಿಟ್ಠಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ ನಾಮ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಭವರಾಗದಿಟ್ಠಿಯೋವ, ತದೇಕಟ್ಠಂ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಏಸನಾಯೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕಾಮೇಸನಾ? ಕಾಮರಾಗೋ ತದೇಕಟ್ಠಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮೇಸನಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವೇಸನಾ? ಭವರಾಗೋ ತದೇಕಟ್ಠಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭವೇಸನಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ? ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ತದೇಕಟ್ಠಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ’’ತಿ.

ವಿಧಾಸು ‘‘ಕಥಂವಿಧಂ ಸೀಲವನ್ತಂ ವದನ್ತಿ, ಕಥಂವಿಧಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೫) ಆಕಾರಸಣ್ಠಾನಂ ವಿಧಾ ನಾಮ. ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥು ದುವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೫೧) ಕೋಟ್ಠಾಸೋ. ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಧಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೯೨೦) ಮಾನೋ ವಿಧಾ ನಾಮ. ಇಧ ಸೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮಾನೋ ಹಿ ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ವಿದಹನತೋ ವಿಧಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಯ್ಯಸದಿಸಹೀನಾನಂ ವಸೇನ ತಯೋ ಮಾನಾ ವುತ್ತಾ. ಸದಿಸಹೀನೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಮಾನೋ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ತಿವಿಧೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ತಿವಿಧೋ, ಹೀನಸ್ಸ ತಿವಿಧೋತಿ ನವವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೋ ರಾಜೂನಞ್ಚೇವ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ರಾಜಾ ಹಿ ರಟ್ಠೇನ ವಾ ಧನವಾಹನೇಹಿ ವಾ ‘‘ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ. ಪಬ್ಬಜಿತೋಪಿ ಸೀಲಧುತಙ್ಗಾದೀಹಿ ‘‘ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ. ‘‘ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೋಪಿ ಏತೇಸಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ರಾಜಾ ಹಿ ರಟ್ಠೇನ ವಾ ಧನವಾಹನೇಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞರಾಜೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ. ಪಬ್ಬಜಿತೋಪಿ ಸೀಲಧುತಙ್ಗಾದೀಹಿಪಿ ಅಞ್ಞೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ. ‘‘ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೋಪಿ ಏತೇಸಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ರಟ್ಠಂ ವಾ ಧನವಾಹನಾದೀನಿ ವಾ ನಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಮಯ್ಹಂ ರಾಜಾತಿ ವೋಹಾರಮುಖಮತ್ತಮೇವ, ಕಿಂ ರಾಜಾ ನಾಮ ಅಹನ್ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ. ಪಬ್ಬಜಿತೋಪಿ ಅಪ್ಪಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಅಹಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಮಹಾಥೇರೋತಿ ಕಥಾಮತ್ತಕಮೇವ, ಕಿಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ನಾಮಾಹಂ ಕಿಂ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಕಿಂ ಮಹಾಥೇರೋ ಯಸ್ಸ ಮೇ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ.

‘‘ಸದಿಸಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನಾದಯೋ ಅಮಚ್ಚಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಮಚ್ಚೋ ವಾ ಹಿ ರಟ್ಠಿಯೋ ವಾ ಭೋಗಯಾನವಾಹನಾದೀಹಿ ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ರಾಜಪುರಿಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವಾ ಮಯ್ಹಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ವಾ ಅಮಚ್ಚೋತಿ ನಾಮಮೇವ ಮಯ್ಹಂ, ಘಾಸಚ್ಛಾದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಮೇ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ಅಮಚ್ಚೋ ನಾಮಾಹನ್ತಿ ವಾ ಏತೇ ಮಾನೇ ಕರೋತಿ.

‘‘ಹೀನಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನಾದಯೋ ದಾಸಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ದಾಸೋ ಹಿ ಮಾತಿತೋ ವಾ ಪಿತಿತೋ ವಾ ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ದಾಸೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞೇ ಜೀವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಕುಚ್ಛಿಹೇತು ದಾಸಾ ಜಾತಾ, ಅಹಂ ಪನ ಪವೇಣೀಆಗತತ್ತಾ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ವಾ ಪವೇಣೀಆಗತಭಾವೇನ ಉಭತೋಸುದ್ಧಿಕದಾಸತ್ತೇನ ಅಸುಕದಾಸೇನ ನಾಮ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಂ ಮಯ್ಹಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ವಾ ಕುಚ್ಛಿವಸೇನಾಹಂ ದಾಸಬ್ಯ ಉಪಗತೋ, ಮಾತಾಪಿತುಕೋಟಿಯಾ ಪನ ಮೇ ದಾಸಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ದಾಸೋ ನಾಮ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಏತೇ ಮಾನೇ ಕರೋತಿ. ಯಥಾ ಚ ದಾಸೋ, ಏವಂ ಪುಕ್ಕುಸಚಣ್ಡಾಲಾದಯೋಪಿ ಏತೇ ಮಾನೇ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ, ಚ ಸದಿಸಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಚ ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಚ ಇಮೇ ತಯೋ ಮಾನಾ ಯಾಥಾವಮಾನಾ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ. ಸೇಸಾ ಛ ಮಾನಾ ಅಯಾಥಾವಮಾನಾ ನಾಮ ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ.

ತಯೋ ಅದ್ಧಾತಿ ತಯೋ ಕಾಲಾ. ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾತಿಆದೀಸು ದ್ವೇಪರಿಯಾಯಾ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೋ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ ಚ. ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಚುತಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಸಹ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಹಿ ತದನ್ತರಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ತೀಸು ಖಣೇಸು ಭಙ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಖಣತ್ತಯೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ಚ ನಾಮ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಕಾಲಸ್ಸ. ಅತೀತಾದಿಭೇದೇ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಇಧ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಾಲೋ ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಯೋ ಅನ್ತಾತಿ ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ. ‘‘ಕಾಯಬನ್ಧನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜೀರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೨೭೮) ಹಿ ಅನ್ತೋಯೇವ ಅನ್ತೋ. ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೧) ಪರಭಾಗೋ ಅನ್ತೋ. ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜೀವಿಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೦) ಏತ್ಥ ಲಾಮಕಭಾವೋ ಅನ್ತೋ. ‘‘ಸಕ್ಕಾಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಪಠಮೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೬.೬೧) ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಅನ್ತೋ. ಇಧ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸಕ್ಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ. ಸಕ್ಕಾಯಸಮುದಯೋತಿ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ. ಸಕ್ಕಾಯನಿರೋಧೋತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಮಗ್ಗೋ ಪನ ನಿರೋಧಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯತ್ತಾ ನಿರೋಧೇ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತೋವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾತಿ ದುಕ್ಖಭೂತಾ ದುಕ್ಖತಾ. ದುಕ್ಖವೇದನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ ದುಕ್ಖತಾ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾವೇದನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಾ ಹಿ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗಪೀಳಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞದುಕ್ಖಸಭಾವವಿರಹತೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾತಿ ವುತ್ತಾ. ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೇ ದುಕ್ಖತಾ. ಸುಖವೇದನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ಸುಖಸ್ಸ ಹಿ ವಿಪರಿಣಾಮೇ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿಚ ಠಪೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖವೇದನಂ ಸುಖವೇದನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಯತೋ. ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಮ್ಮಾಸಭಾವೇ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತೋ. ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಮೇತಂ ನಾಮಂ. ನ ನಿಯತೋತಿ ಅನಿಯತೋ. ಅವಸೇಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ನಾಮಂ.

ತಯೋ ತಮಾತಿ ‘‘ತಮನ್ಧಕಾರೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ ಮಹಾಭಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಮೋ ನಾಮ. ಇಧ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾ. ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆಗಮ್ಮ. ಕಙ್ಖತೀತಿ ಕಙ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತೀತಿ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಕಿಚ್ಛಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ನಾಧಿಮುಚ್ಛತೀತಿ ತತ್ಥ ಅಧಿಮುಚ್ಛಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ನ ಸಮ್ಪಸೀದತೀತಿ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪಸಾದಂ ಆರೋಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.

ಅರಕ್ಖೇಯ್ಯಾನೀತಿ ನ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ. ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ರಕ್ಖಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಸತಿಯಾ ಏವ ರಕ್ಖಿತಾನೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ. ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಮೇ ಸಹಸಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ಇಮಾಹಂ ಯಥಾ ಮೇ ಪರೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ತಥಾ ರಕ್ಖಾಮಿ, ಪಟಿಚ್ಛಾದೇಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಿಂ ಪನ ಸೇಸಖೀಣಾಸವಾನಂ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ? ನೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ. ನ ಪನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧಾ. ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಖೀಣಾಸವೋ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ಪನ ಅಕೋವಿದತ್ತಾ ವಿಹಾರಕಾರಂ ಕುಟಿಕಾರಂ ಸಹಗಾರಂ ಸಹಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏವರೂಪಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಸಞ್ಚರಿತ್ತಂ ಪದಸೋಧಮ್ಮಂ ಉತ್ತರಿಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಂ ಭೂತಾರೋಚನನ್ತಿ ಏವರೂಪಾ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಸಾದಿಯನವಸೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ರೂಪಿಯಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಣಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸದಿಸಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಉಪಾರಮ್ಭವಸೇನ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏವ.

ಚಾತುಮವತ್ಥುಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾನಂ ಪಣಾಮಿತಕಾಲೇ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ಚಾತುಮೇಯ್ಯಕೇಹಿ ಸಕ್ಯೇಹಿ ಭಗವತಿ ಖಮಾಪಿತೇ ಥೇರೋ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಿನ್ತಿ ತೇ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಅಹೋಸಿ ಮಯಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಪಣಾಮಿತೇ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಅಹಂ ಪರಿಸಾಯ ಅಬ್ಯತ್ತಭಾವೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ಪಣಾಮಿತೋ. ಇತೋ ದಾನಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಂ ನ ಓವದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಖೋ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಅಹೋಸಿ ಭಗವತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಪಣಾಮಿತೋ, ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ದಾನಿ ಭಗವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರಿಸ್ಸತಿ, ಮಯಮ್ಪಿ ದಾನಿ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ.

ಅಥಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ಆಹ – ‘‘ಆಗಮೇಹಿ ತ್ವಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ ನ ಖೋ ತೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪುನಪಿ ಏವರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಪರಂ ನ ಓವದಿಸ್ಸಾಮಿ ನಾನುಸಾಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿತಕ್ಕಿತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಥೇರಸ್ಸ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ಭಗವತೋ ಪನ ಏತ್ತಕಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅನಚ್ಛರಿಯಞ್ಚೇತಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ದುಚ್ಚರಿತಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಪಧಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪನಸ್ಸ ನಾಹೋಸಿ. ಉದರಚ್ಛವಿಯಾ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಅಲ್ಲೀನಾಯ ‘‘ಕಾಲಙ್ಕತೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ದೇವತಾನಂ ವಿಮತಿಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ ‘‘ಸಿದ್ಧತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಕಿಲಮಸಿ? ಸಕ್ಕಾ ಭೋಗೇ ಚ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಚ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಮಾರೇನ ಪಾಪಿಮತಾ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ‘‘ಭೋಗೇ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿತಕ್ಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ನಂ ಮಾರೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಕಾಲೇ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವಜ್ಜಂ ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಇದಂ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ –

‘‘ಸತ್ತವಸ್ಸಾನಿ ಭಗವನ್ತಂ, ಅನುಬನ್ಧಿಂ ಪದಾಪದಂ;

ಓತಾರಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸತೀಮತೋ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೪೪೮);

ಅಪಿಚ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನಾಪಿ ಭಗವತೋ ದುಚ್ಚರಿತಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಟ್ಠಾರಸ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ನತ್ಥಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ನತ್ಥಿ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ, ಅತೀತೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ, ಅನಾಗತೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಸತಿಯಾ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ದವಾ, ನತ್ಥಿ ರವಾ, ನತ್ಥಿ ಚಲಿತಂ ನತ್ಥಿ ಸಹಸಾ, ನತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾವಟೋ ಮನೋ, ನತ್ಥಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿ.

ಕಿಞ್ಚನಾತಿ ಪಲಿಬೋಧಾ. ರಾಗೋ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸತ್ತೇ ಬನ್ಧತಿ ಪಲಿಬುನ್ಧತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಗ್ಗೀತಿ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ಅಗ್ಗಿ. ರಾಗಗ್ಗೀತಿ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸತ್ತೇ ಅನುದಹತಿ ಝಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ವತ್ಥೂನಿ ಏಕಾ ದಹರಭಿಕ್ಖುನೀ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಿಹಾರೇ ಉಪೋಸಥಾಗಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ದ್ವಾರಪಾಲರೂಪಕಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ಠಿತಾ. ಅಥಸ್ಸಾ ಅನ್ತೋ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ. ಸಾ ತೇನೇವ ಝಾಯಿತ್ವಾ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಗಚ್ಛಮಾನಾ ‘‘ಅಯಂ ದಹರಾ ಠಿತಾ, ಪಕ್ಕೋಸಥ, ನ’’ನ್ತಿ ಆಹಂಸು. ಏಕಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಠಿತಾಸೀತಿ ಹತ್ಥೇ ಗಣ್ಹಿ. ಗಹಿತಮತ್ತಾ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪಪತಾ. ಇದಂ ತಾವ ರಾಗಸ್ಸ ಅನುದಹನತಾಯ ವತ್ಥು. ದೋಸಸ್ಸ ಪನ ಅನುದಹನತಾಯ ಮನೋಪದೋಸಿಕಾ ದೇವಾ. ಮೋಹಸ್ಸ ಅನುದಹನತಾಯ ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ ದೇವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಮೋಹವಸೇನ ಹಿ ತಾಸಂ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಖಿಡ್ಡಾವಸೇನ ಆಹಾರಕಾಲಂ ಅತಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಕಾಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ.

ಆಹುನೇಯ್ಯಗ್ಗೀತಿಆದೀಸು ಆಹುನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಕ್ಕಾರೋ, ಆಹುನಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯಾ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಪುತ್ತಾನಂ ಬಹೂಪಕಾರತಾಯ ಆಹುನಂ ಅರಹನ್ತಿ. ತೇಸು ವಿಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾ ಪುತ್ತಾ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ನಾನುದಹನ್ತಿ, ಅನುದಹನಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಇತಿ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ಆಹುನೇಯ್ಯಗ್ಗೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಮಿತ್ತವಿನ್ದಕವತ್ಥುನಾ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ –

ಮಿತ್ತವಿನ್ದಕೋ ಹಿ ಮಾತರಾ ‘‘ತಾತ, ಅಜ್ಜ ಉಪೋಸಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹಾರೇ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಸುಣ, ಸಹಸ್ಸಂ ತೇ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಧನಲೋಭೇನ ಉಪೋಸಥಂ ಸಮಾದಾಯ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಇದಂ ಠಾನಂ ಅಕುತೋಭಯನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾಸನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿಪನ್ನೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ಘರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಮಾತಾ ಪಾತೋವ ಯಾಗುಂ ಪಚಿತ್ವಾ ಉಪನಾಮೇಸಿ. ಸೋ ಸಹಸ್ಸಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಪಿವಿ. ಅಥಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಧನಂ ಸಂಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸೋ ನಾವಾಯ ಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ದಿತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ನಂ ಮಾತಾ ‘‘ತಾತ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿಧನಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಲಂ ಗಮನೇನಾ’’ತಿ ನಿವಾರೇಸಿ. ಸೋ ತಸ್ಸಾ ವಚನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ ಏವ. ಮಾತಾ ಪುರತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಪುರತೋ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಪಾದೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪತಿತಂ ಅನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ.

ಮಾತಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ‘‘ಮಾದಿಸಾಯ ಮಾತರಿ ಏವರೂಪಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಗತಸ್ಸ ತೇ ಗತಟ್ಠಾನೇ ಸುಖಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂಸಞ್ಞೀ ನಾಮ ತ್ವಂ ಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸ ನಾವಂ ಆರುಯ್ಹ ಗಚ್ಛತೋ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ನಾವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಏತ್ಥ ಪಾಪಪುರಿಸೋ ಅತ್ಥಿ ಸಲಾಕಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಸಲಾಕಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಾ ತಸ್ಸೇವ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತೇ ತಸ್ಸ ಉಳುಮ್ಪಂ ದತ್ವಾ ತಂ ಸಮುದ್ದೇ ಪಕ್ಖಿಪಿಂಸು. ಸೋ ಏಕಂ ದೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಮಾನಪೇತೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ತಾಹಿ ‘‘ಪುರತೋ ಪುರತೋ ಮಾ ಅಗಮಾಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ತದ್ದಿಗುಣಂ ತದ್ದಿಗುಣಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಖುರಚಕ್ಕಧರಂ ಏಕಂ ಅದ್ದಸ. ತಸ್ಸ ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಪದುಮಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ತಂ ಆಹ – ‘‘ಅಮ್ಭೋ, ಇದಂ ತಯಾ ಪಿಳನ್ಧಿತಂ ಪದುಮಂ ಮಯ್ಹಂ ದೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ನ ಇದಂ ಸಾಮಿ ಪದುಮಂ, ಖುರಚಕ್ಕಂ ಏತ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ‘‘ವಞ್ಚೇಸಿ ಮಂ, ತ್ವಂ ಕಿಂ ಮಯಾ ಪದುಮಂ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತ್ವಂ ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ ವಿಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ಪಿಳನ್ಧನಂ ಪದುಮಪುಪ್ಫಂ ಮಯ್ಹಂ ನ ದಾತುಕಾಮೋತಿ ಆಹ. ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಮಯಾ ಕತಸದಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನುಭವಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಹನ್ದ ರೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಚಕ್ಕಂ ಪಕ್ಖಿಪಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಚತುಬ್ಭಿ ಅಟ್ಠಜ್ಝಗಮಾ, ಅಟ್ಠಾಹಿಪಿ ಚ ಸೋಳಸ;

ಸೋಳಸಾಹಿ ಚ ಬಾತ್ತಿಂಸ, ಅತ್ರಿಚ್ಛಂ ಚಕ್ಕಮಾಸದೋ;

ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೧೦೪).

ಗಹಪತೀತಿ ಪನ ಗೇಹಸಾಮಿಕೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸಯನವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿಅನುಪ್ಪದಾನೇನ ಬಹೂಪಕಾರೋ. ತಂ ಅತಿಚರನ್ತೋ ಮಾತುಗಾಮೋ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ಗಹಪತಗ್ಗೀತಿ ವುತ್ತೋ.

ತತ್ಥ ವತ್ಥು – ಕಸ್ಸಪಬುದ್ಧಸ್ಸ ಕಾಲೇ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಅತಿಚಾರಿನೀ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ಏವಂ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾ ‘‘ಸಚಾಹಂ ಏವರೂಪಂ ಕರೋಮಿ, ಅಯಂ ಮೇ ಸುನಖೋ ವಿಲುಪ್ಪಮಾನೋ ಖಾದತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕಾಲಙ್ಕತ್ವಾ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡಕದಹೇ ವೇಮಾನಿಕಪೇತೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ದಿವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವತಿ, ರತ್ತಿಂ ದುಕ್ಖಂ. ತದಾ ಬಾರಾಣಸೀರಾಜಾ ಮಿಗವಂ ಚರನ್ತೋ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡಕದಹಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವತಿ. ಸಾ ತಂ ವಞ್ಚೇತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವತಿ. ಸೋ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಅವಿದೂರೇ ಠಿತೋ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡಕದಹತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಂ ‘‘ಪಟಪಟ’’ನ್ತಿ ಖಾದಮಾನಂ ಏಕಂ ಸುನಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಸಿನಾ ದ್ವಿಧಾ ಛಿನ್ದಿ. ದ್ವೇ ಅಹೇಸುಂ. ಪುನ ಛಿನ್ನೇ ಚತ್ತಾರೋ. ಪುನ ಛಿನ್ನೇ ಅಟ್ಠ. ಪುನ ಛಿನ್ನೇ ಸೋಳಸ ಅಹೇಸುಂ. ಸಾ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಸಿ ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಸಾ ‘‘ಏವಂ ಅಕತ್ವಾ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಟ್ಠುಭಿತ್ವಾ ಪಾದೇನ ಘಂಸಾಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ಸುನಖಾ ಅನ್ತರಧಾಯಿಂಸು. ತಂ ದಿವಸಂ ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಂ ಖೀಣಂ. ರಾಜಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ಆರದ್ಧೋ. ಸಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಸಾಮಿ, ಕಮ್ಮಂ ಖೀಣಂ ಮಾ ಅಗಮಾ’’ತಿ ಆಹ. ರಾಜಾ ಅಸುತ್ವಾವ ಗತೋ.

ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಗ್ಗೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದಕ್ಖಿಣಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ. ಸೋ ಗಿಹೀನಂ ತೀಸು ಸರಣೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಸೀಲೇಸು ದಸಸು ಸೀಲೇಸು ಮಾತಾಪಿತುಉಪಟ್ಠಾನೇ ಧಮ್ಮಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಉಪಟ್ಠಾನೇತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೇಸು ನಿಯೋಜನೇನ ಬಹೂಪಕಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಗಿಹೀ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಅಕ್ಕೋಸಿತ್ವಾ ಪರಿಭಾಸಿತ್ವಾ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಗ್ಗೀತಿ ವುತ್ತೋ. ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ ವಿಮಾನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ರೇವತೀವತ್ಥು ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ.

‘‘ತಿವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಧೇನಾತಿ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ. ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಜಾತಿಸಞ್ಜಾತಿಕಿರಿಯಗಣನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಸಙ್ಗಹೋ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ಖತ್ತಿಯಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂತಿಆದಿಕೋ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ. ಸಬ್ಬೇ ಕೋಸಲಕಾತಿಆದಿಕೋ ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ. ಸಬ್ಬೇ ಹತ್ಥಾರೋಹಾತಿಆದಿಕೋ ಕಿರಿಯಸಙ್ಗಹೋ. ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಕತಮಂ ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ? ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ. ಹಞ್ಚಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ಗಣನಸಙ್ಗಹೋ, ಸೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಮಾ ತಿವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋತಿ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ರೂಪಗಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸನಿದಸ್ಸನಾದೀಸು ಅತ್ತಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಂ. ಚಕ್ಖುಪಟಿಹನನಸಮತ್ಥತೋ ಸಹ ಪಟಿಘೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ. ತಂ ಅತ್ಥತೋ ರೂಪಾಯತನಮೇವ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ನಾಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಂ. ಸೋತಾದಿಪಟಿಹನನಸಮತ್ಥತೋ ಸಹ ಪಟಿಘೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ. ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ನವ ಆಯತನಾನಿ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನಾಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಂ. ನಾಸ್ಸ ಪಟಿಘೋತಿ ಅಪ್ಪಟಿಘಂ. ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ದಸಾಯತನಾನಿ ಅವಸೇಸಂ ಸುಖುಮರೂಪಂ.

ತಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಫಲಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ ರಾಸೀ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಪುಞ್ಞೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ? ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ ರೂಪಾವಚರಾ ದಾನಮಯಾ ಸೀಲಮಯಾ ಭಾವನಾಮಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಮಹಾಚಿತ್ತಚೇತನಾನಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾನಞ್ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ದಾನಸೀಲಮಯಾ ಅಟ್ಠೇವ ಚೇತನಾ ಹೋನ್ತಿ. ಭಾವನಾಮಯಾ ತೇರಸಾಪಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಗುಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಜ್ಝಾಯಮಾನೋ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಗತೋಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ ಜಾನಾತಿ, ಏವಮೇವ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಭಾವನಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾವನಾಮಯಾ ತೇರಸಾಪೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ದಾನಮಯಾದೀಸು ‘‘ದಾನಂ ಆರಬ್ಭ ದಾನಮಧಿಕಿಚ್ಚ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇತನಾ ಸಞ್ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತತ್ತಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಾನಮಯೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭ, ಭಾವನಂ ಆರಬ್ಭ, ಭಾವನಮಧಿಕಿಚ್ಚ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇತನಾ ಸಞ್ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತತ್ತಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭಾವನಾಮಯೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ.

ಚೀವರಾದೀಸು ಪನ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ವಾ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅನ್ನಾದೀಸು ವಾ ದಸಸು ದಾನವತ್ಥೂಸು ತಂ ತಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಕಾಲೇ, ಪಚ್ಛಾ ಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸ್ಸರಣೇ ಚಾತಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ದಾನಮಯಾ ನಾಮ. ಸೀಲಪೂರಣತ್ಥಾಯ ಪನ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಪಬ್ಬಜನ್ತಸ್ಸ ಮನೋರಥಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವತಮ್ಹಿ ಸಾಧು ಸಾಧೂತಿ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ, ಚೀವರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ, ಆಪಾಥಗತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀನಿ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ, ಆಜೀವಂ ಸೋಧೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಸೀಲಮಯಾ ನಾಮ.

ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇನ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಮನಂ. ರೂಪೇ. ಧಮ್ಮೇ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ. ರೂಪಸಞ್ಞಂ, ಜರಾಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಭಾವನಾಮಯಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ.

ಅಪುಞ್ಞೋ ಚ ಸೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಚೇತನಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ? ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ. ಆನೇಞ್ಜಂ ನಿಚ್ಚಲಂ ಸನ್ತಂ ವಿಪಾಕಭೂತಂ ಅರೂಪಮೇವ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ? ಕುಸಲಚೇತನಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ.

ಪುಗ್ಗಲತ್ತಿಕೇ ಸತ್ತವಿಧೋ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ, ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಕ್ಖೋ. ಖೀಣಾಸವೋ ಸಿಕ್ಖಿತಸಿಕ್ಖತ್ತಾ ಪುನ ನ ಸಿಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಪರಿಬಾಹಿಯತ್ತಾ ನೇವಸೇಕ್ಖೋ ನಾಸೇಕ್ಖೋ.

ಥೇರತ್ತಿಕೇ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೋ ಗಿಹೀ ಜಾತಿತ್ಥೇರೋ ನಾಮ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಥೇರಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ. ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಥೇರೋ ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ, ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಲಾಭೀ ಹೋತಿ, ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಲಾಭೀ ಹೋತಿ, ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ಇಮೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಥೇರಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೨). ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕೇನ ವಾ ಅನೇಕೇಹಿ ವಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಧಮ್ಮಥೇರೋ ನಾಮ. ಅಞ್ಞತರೋ ಥೇರನಾಮಕೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಏವಂ ಥೇರನಾಮಕೋ ವಾ, ಯಂ ವಾ ಪನ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇ ಪಬ್ಬಜಿತಂ ಸಾಮಣೇರಾದಯೋ ದಿಸ್ವಾ ಥೇರೋ ಥೇರೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮುತಿಥೇರೋ ನಾಮ.

ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಸು ದಾನಮೇವ ದಾನಮಯಂ. ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಚ ಸಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಆನಿಸಂಸಾನಂ ವತ್ಥು ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು. ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತದಾನಮಯಚೇತನಾದಿವಸೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಅಪರಭಾಗಚೇತನಾಹಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏಕಮೇಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಾಯೇನ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ. ತದತ್ಥಂ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇನ್ತಸ್ಸ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಂ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ಅನ್ನಾದೀನಿ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಚಾಪಿ ಅನ್ನದಾನಾದೀನಿ ದೇಮೀತಿ ವಾ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಾ ದಾನಕಾಲೇ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ. ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ದದತೋ ಸೀಲಮಯಂ. ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದದತೋ ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ.

ಅಪರಾನಿಪಿ ಸತ್ತ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ, ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ, ಪತ್ತಬ್ಭನುಮೋದನಂ, ದೇಸನಾಮಯಂ, ಸವನಮಯಂ, ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂತಿ. ತತ್ಥ ಮಹಲ್ಲಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಪತ್ತಚೀವರಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಅಭಿವಾದನಮಗ್ಗಸಮ್ಪದಾನಾದಿವಸೇನ ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುಡ್ಢತರಾನಂ ವತ್ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಕರಣವಸೇನ, ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ದಿಸ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರಣವಸೇನ, ‘‘ಗಚ್ಛ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪತ್ತಂ ಆಹರಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಾಹರಣಾದಿವಸೇನ ಚ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ದತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪತ್ತಿ ಹೋತೂತಿ ಪವತ್ತನವಸೇನ ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಾಯ ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂತಿ ಅನುಮೋದನಾವಸೇನ ಪತ್ತಬ್ಭನುಮೋದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏಕೋ ‘‘ಏವಂ ಮಂ ‘ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ’ತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಠತ್ವಾ ಲಾಭಗರುಕೋ ಹುತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ. ಏಕೋ ಅತ್ತನೋ ಪಗುಣಧಮ್ಮಂ ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನೋ ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತಿ, ಇದಂ ದೇಸನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ನಾಮ. ಏಕೋ ಸುಣನ್ತೋ ‘‘ಇತಿ ಮಂ ‘ಸದ್ಧೋ’ತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸುಣಾತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ. ಏಕೋ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಹಿತಪ್ಫರಣೇನ ಮುದುಚಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಇದಂ ಸವನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು. ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಯಮಲಕ್ಖಣಂ. ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಭಾವೇನೇವ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ.

ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಪುರಿಮೇಹೇವ ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಪಚಿತಿವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾನಿ ಸೀಲಮಯೇ. ಪತ್ತಿದಾನಪತ್ತಬ್ಭನುಮೋದನಾನಿ ದಾನಮಯೇ. ದೇಸನಾಸವನಾನಿ ಭಾವನಾಮಯೇ. ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ತೀಸುಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ಚೋದನಾವತ್ಥೂನೀತಿ ಚೋದನಾಕಾರಣಾನಿ. ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ದಿಸ್ವಾ ಚೋದೇತಿ. ಸುತೇನಾತಿ ಪಕತಿಸೋತೇನ ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ. ಪರಿಸಙ್ಕಾಯ ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನ ವಾ ಸುತಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನ ವಾ ಮುತಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನ ವಾ ಚೋದೇತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಾಮೂಪಪತ್ತಿಯೋತಿ ಕಾಮೂಪಸೇವನಾ ಕಾಮಪ್ಪಟಿಲಾಭಾ ವಾ. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಕಾಮಾತಿ ನಿಬದ್ಧಕಾಮಾ ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾ. ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ನಿಬದ್ಧೇಯೇವ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸತಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ದತ್ವಾ ಮಾತುಗಾಮಂ ಆನೇತ್ವಾ ನಿಬದ್ಧಭೋಗಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ. ಏಕಚ್ಚೇ ದೇವಾ ನಾಮ ಚತುದೇವಲೋಕವಾಸಿನೋ. ತೇಪಿ ನಿಬದ್ಧವತ್ಥುಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಏಕಚ್ಚೇ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ ನಾಮ ನೇರಯಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾದಯೋಪಿ ಹಿ ನಿಬದ್ಧವತ್ಥುಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಮಚ್ಛೋ ಅತ್ತನೋ ಮಚ್ಛಿಯಾ ಕಚ್ಛಪೋ ಕಚ್ಛಪಿಯಾತಿ. ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾತಿ ನೀಲಪೀತಾದಿವಸೇನ ಯಾದಿಸಂ ಯಾದಿಸಂ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಾದಿಸಂ ತಾದಿಸಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅನುರುದ್ಧಸ್ಸ ಪುರತೋ ಮನಾಪಕಾಯಿಕಾ ದೇವತಾ ವಿಯ. ನಿಮ್ಮಾನರತೀತಿ ಏವಂ ಸಯಂ ನಿಮ್ಮಿತೇ ನಿಮ್ಮಿತೇ ನಿಮ್ಮಾನೇ ರತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತೀ. ಪರನಿಮ್ಮಿತಕಾಮಾತಿ ಪರೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತಕಾಮಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಮನಂ ಞತ್ವಾ ಪರೇ ಯಥಾರುಚಿತಂ ಕಾಮಭೋಗಂ ನಿಮ್ಮಿನನ್ತಿ, ತೇ ತತ್ಥ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಕಥಂ ಪರಸ್ಸ ಮನಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ? ಪಕತಿಸೇವನವಸೇನ. ಯಥಾ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಸೂದೋ ರಞ್ಞೋ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಯಂ ಯಂ ಸೋ ಬಹುಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ತಂ ತಸ್ಸ ರುಚ್ಚತೀತಿ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಪಕತಿಯಾ ಅಭಿರುಚಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಞತ್ವಾ ತಾದಿಸಕಂಯೇವ ನಿಮ್ಮಿನನ್ತಿ. ತೇ ತತ್ಥ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ, ಮೇಥುನಂ ಸೇವನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಥೇರಾ ‘‘ಹಸಿತಮತ್ತೇನ ಓಲೋಕಿತಮತ್ತೇನ ಆಲಿಙ್ಗಿತಮತ್ತೇನ ಚ ತೇಸಂ ಕಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏತಂ ಪನ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಕಾಯೇನ ಅಫುಸನ್ತಸ್ಸ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಕಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ. ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಛ ಏತೇ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಸಬ್ಬಕಾಮಸಮಿದ್ಧಿನೋ;

ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸಙ್ಖಾತಂ, ಆಯು ಭವತಿ ಕಿತ್ತಕ’’ನ್ತಿ. (ವಿಭ. ೧೦೨೩);

ಸುಖೂಪಪತ್ತಿಯೋತಿ ಸುಖಪ್ಪಟಿಲಾಭಾ. ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸುಖಂ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ತೇ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸುಖಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖೇನ ಅಭಿಸನ್ನಾತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖೇನ ತಿನ್ತಾ. ಪರಿಸನ್ನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ತಿನ್ತಾ. ಪರಿಪೂರಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ. ಪರಿಪ್ಫುಟಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಇದಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನಸುಖಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಹೋಸುಖಂ ಅಹೋಸುಖನ್ತಿ ತೇಸಂ ಕಿರ ಭವಲೋಭೋ ಮಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಏವಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇನ್ತಿ. ಸನ್ತಮೇವಾತಿ ಪಣೀತಮೇವ. ತುಸಿತಾತಿ ತತೋ ಉತ್ತರಿಂ ಸುಖಸ್ಸ ಅಪತ್ಥನತೋ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ. ಸುಖಂ ಪಟಿವೇದೇನ್ತೀತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ.

ಸೇಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸತ್ತ ಅರಿಯಪಞ್ಞಾ. ಅರಹತೋ ಪಞ್ಞಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ. ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಞಾ ನೇವಸೇಕ್ಖಾನಾಸೇಕ್ಖಾ.

ಚಿನ್ತಾಮಯಾದೀಸು ಅಯಂ ವಿತ್ಥಾರೋ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ? ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸು ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸು ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ವಾ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ರುಚಿಂ ಮುತ್ತಿಂ ಪೇಕ್ಖಂ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ ಪರತೋ ಅಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ? ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸು…ಪೇ… ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ. (ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭಾವನಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ?) ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೬೮-೬೯).

ಸುತಾವುಧನ್ತಿ ಸುತಮೇವ ಆವುಧಂ. ತಂ ಅತ್ಥತೋ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ. ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಞಾವುಧಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೂರೋ ಯೋಧೋ ಅವಿಕಮ್ಪಮಾನೋ ಮಹಾಕನ್ತಾರಂ ವಿಯ ಸಂಸಾರಕನ್ತಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ಅವಿಹಞ್ಞಮಾನೋ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುತಾವುಧೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ, ಸಾವಜ್ಜಂ ಪಜಹತಿ, ಅನವಜ್ಜಂ ಭಾವೇತಿ, ಸುದ್ಧಮತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭).

ಪವಿವೇಕಾವುಧನ್ತಿ ‘‘ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ’’ತಿ ಅಯಂ ತಿವಿಧೋಪಿ ವಿವೇಕೋವ ಆವುಧಂ. ತಸ್ಸ ನಾನಾಕರಣಂ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿರತಾನಂ. ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾನಂ ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನಂ. ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ಚ ನಿರುಪಧೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತಿವಿಧೇ ವಿವೇಕೇ ಅಭಿರತೋ, ನ ಕುತೋಚಿ ಭಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಅವಸ್ಸಯಟ್ಠೇನ ಆವುಧನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾವ ಆವುಧಂ ಪಞ್ಞಾವುಧಂ. ಯಸ್ಸ ಸಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ನ ಕುತೋಚಿ ಭಾಯತಿ, ನ ಚಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಭಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಾಪಿ ಅವಸ್ಸಯಟ್ಠೇನೇವ ಆವುಧನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅವಿದಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಭೂತಂ ಆಜಾನನಭೂತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವೀಸು ಜಾನನಕಿಚ್ಚಪರಿಯೋಸಾನಪ್ಪತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅರಹತ್ತಫಲಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ಮಂಸಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಆಲೋಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಞಾಣಂ. ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾ.

ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದೀಸು ಅಧಿಸೀಲಞ್ಚ ತಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ. ಇತರಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಸೀಲಂ ಅಧಿಸೀಲಂ, ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾತಿ ಅಯಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ –

ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಸೀಲದಸಸೀಲಾನಿ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಅಧಿಸೀಲಂ ನಾಮ. ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚಿತ್ತಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ. ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಞ್ಚಸೀಲದಸಸೀಲಾನಿ ಸೀಲಮೇವ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಧಿಸೀಲಂ. ಚಿತ್ತಪಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಪಿಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ಪಞ್ಚಸೀಲಮ್ಪಿ ದಸಸೀಲಮ್ಪಿ ಅಧಿಸೀಲಮೇವ. ಸಮಾಪನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋಪಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಮೇವ. ಸಬ್ಬಂ ವಾ ಲೋಕಿಯಂ ಸೀಲಮೇವ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ಅಧಿಸೀಲಂ. ಚಿತ್ತಪಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಭಾವನಾಸು ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಕಾಯೋ ಕಾಯಭಾವನಾ ನಾಮ. ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚಿತ್ತಭಾವನಾ ನಾಮ. ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾ ನಾಮ. ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಕಾಯೋ ಸುಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ. ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚಸ್ಸ ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಯ ದುಬ್ಬಲಾ, ತಸ್ಸೇವ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪತ್ತಿಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ.

ಅನುತ್ತರಿಯೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪದಾನುಸ್ಸರಿಯಂ. ಫಲಂ ವಿಮುತ್ತಾನುತ್ತರಿಯಂ. ಫಲಂ ವಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ. ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪದಾನುತ್ತರಿಯಂ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಮುತ್ತಾನುತ್ತರಿಯಂ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ, ತತೋ ಉತ್ತರಿಞ್ಹಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪದಾನುತ್ತರಿಯಂ. ಫಲಂ ವಿಮುತ್ತಾನುತ್ತರಿಯಂ. ಅನುತ್ತರಿಯನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ.

ಸಮಾಧೀಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ. ಪಞ್ಚಕನಯೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ. ಸೇಸೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ.

ಸುಞ್ಞತಾದೀಸು ತಿವಿಧಾ ಕಥಾ ಆಗಮನತೋ, ಸಗುಣತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ. ಆಗಮನತೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅನತ್ತತೋ ದಿಸ್ವಾ ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಸುಞ್ಞತತ್ತಕಾರಕಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನೇನ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಸುಞ್ಞತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಮಗ್ಗಾಗಮನೇನ ಫಲಸಮಾಧಿ ಸುಞ್ಞತೋ ನಾಮ. ಅಪರೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಿಸ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ. ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ನಿಮಿತ್ತಕಾರಕಕಿಲೇಸಾಭಾವಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನೇನ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಮಗ್ಗಾಗಮನೇನ ಫಲಂ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ. ಅಪರೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಣಿಧಿಕಾರಕಕಿಲೇಸಾಭಾವಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನೇನ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ನಾಮ. ಮಗ್ಗಾಗಮನೇನ ಫಲಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ನಾಮಾತಿ ಅಯಂ ಆಗಮನತೋ ಕಥಾ. ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಪನ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತೋ, ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅನಿಮಿತ್ತೋ, ರಾಗಪಣಿಧಿಆದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ಅಯಂ ಸಗುಣತೋ ಕಥಾ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತತ್ತಾ ರಾಗಾದಿನಿಮಿತ್ತಪಣಿಧೀನಞ್ಚ ಅಭಾವಾ ಸುಞ್ಞತಞ್ಚೇವ ಅನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚ. ತದಾರಮ್ಮಣೋ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಸುಞ್ಞತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ. ಅಯಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಕಥಾ.

ಸೋಚೇಯ್ಯಾನೀತಿ ಸುಚಿಭಾವಕರಾ ಸೋಚೇಯ್ಯಪ್ಪಟಿಪದಾ ಧಮ್ಮಾ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಕಾಯಸೋಚೇಯ್ಯಂ? ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಮೋನೇಯ್ಯಾನೀತಿ ಮುನಿಭಾವಕರಾ ಮೋನೇಯ್ಯಪ್ಪಟಿಪದಾ ಧಮ್ಮಾ. ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ? ತಿವಿಧಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ತಿವಿಧಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಪರಿಞ್ಞಾ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಪರಿಞ್ಞಾಸಹಗತೋ ಮಗ್ಗೋ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ? ಚತುಬ್ಬಿಧವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀಸುಚರಿತಂ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ, ವಾಚಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ ವಾಚಾಪರಿಞ್ಞಾ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾಸಹಗತೋ ಮಗ್ಗೋ, ವಾಚಾಯ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ವಚೀಮೋನೇಯ್ಯಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯಂ? ತಿವಿಧಮನೋದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯಂ, ತಿವಿಧಂ ಮನೋಸುಚರಿತಂ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಮನಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯಂ, ಮನೋಪರಿಞ್ಞಾ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯಂ. ಪರಿಞ್ಞಾಸಹಗತೋ ಮಗ್ಗೋ, ಮನಸ್ಮಿಂ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಮನೋಮೋನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೪).

ಕೋಸಲ್ಲೇಸು ಆಯೋತಿ ವುಡ್ಢಿ. ಅಪಾಯೋತಿ ಅವುಡ್ಢಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಉಪಾಯೋ. ತೇಸಂ ಪಜಾನನಾ ಕೋಸಲ್ಲಂ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ? ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ಇಮೇ ವಾ ಪನ ಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ, ಯಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ? ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ಇಮೇ ವಾ ಪನ ಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ, ಯಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ತತ್ರುಪಾಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೭೭೧). ಇದಂ ಪನ ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಿಚ್ಚೇ ವಾ ಭಯೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಸ್ಸ ತಿಕಿಚ್ಛನತ್ಥಂ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಜಾನನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮದಾತಿ ಮಜ್ಜನಾಕಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ. ತೇಸು ‘‘ಅಹಂ ನಿರೋಗೋ ಸಟ್ಠಿ ವಾ ಸತ್ತತಿ ವಾ ವಸ್ಸಾನಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ, ನ ಮೇ ಹರೀತಕೀಖಣ್ಡಮ್ಪಿ ಖಾದಿತಪುಬ್ಬಂ, ಇಮೇ ಪನಞ್ಞೇ ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಠಾನಂ ರುಜ್ಜತಿ, ಭೇಸಜ್ಜಂ ಖಾದಾಮಾತಿ ವಿಚರನ್ತಿ, ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಾದಿಸೋ ನಿರೋಗೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮಾನಕರಣಂ ಆರೋಗ್ಯಮದೋ. ‘‘ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇ ಪುಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ದಹರಮ್ಹ ತಾವಾ’’ತಿ ಯೋಬ್ಬನೇ ಠತ್ವಾ ಮಾನಕರಣಂ ಯೋಬ್ಬನಮದೋ. ‘‘ಚಿರಂ ಜೀವಿಂ, ಚಿರಂ ಜೀವಾಮಿ, ಚಿರಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮಿ; ಸುಖಂ ಜೀವಿಂ, ಸುಖಂ ಜೀವಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮಾನಕರಣಂ ಜೀವಿತಮದೋ.

ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇಸು ಅಧಿಪತಿತೋ ಆಗತಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ. ‘‘ಏತ್ತಕೋಮ್ಹಿ ಸೀಲೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ, ನ ಮೇ ಏತಂ ಪತಿರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪತ್ತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ನಾಮ. ಲೋಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಕರಣಂ ಲೋಕಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ನಾಮ. ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಕರಣಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ನಾಮ.

ಕಥಾವತ್ಥೂನೀತಿ ಕಥಾಕಾರಣಾನಿ. ಅತೀತಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಧಮ್ಮಂ, ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ, ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ‘ಅತ್ಥೀ’ತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ‘ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೨) ಏವಂ ಆಗತೇನ ನಿರುತ್ತಿಪಥಸುತ್ತೇನಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ.

ವಿಜ್ಜಾತಿ ತಮವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ. ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನಾಪಿ ವಿಜ್ಜಾ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಛಾದೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ತಮಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞ್ಚ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ. ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಚ್ಛಾದಕಂ ತಮಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ತಞ್ಚ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ. ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ಞಾಣಂ ಚತುಸಚ್ಚಚ್ಛಾದಕಂ ತಮಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಞ್ಚ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ.

ವಿಹಾರೇಸು ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ದಿಬ್ಬೋ ವಿಹಾರೋ. ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಹಾರೋ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅರಿಯೋ ವಿಹಾರೋ.

ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನೇವ.

‘‘ಇಮೇ ಖೋ, ಆವುಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇತಿ ಸಮಸಟ್ಠಿಯಾ ತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಸೀತಿಸತಪಞ್ಹೇ ಕಥೇನ್ತೋ ಥೇರೋ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇಸೀತಿ.

ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ

೩೦೬. ಇತಿ ತಿಕವಸೇನ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಚತುಕ್ಕಂ’’ ಪುಬ್ಬೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಚತುಕ್ಕೇ ಛನ್ದಂ ಜನೇತೀತಿ ‘‘ಯೋ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಿಕತಾ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಂ ಜನೇತಿ. ವಾಯಮತೀತಿ ವಾಯಾಮಂ ಕರೋತಿ. ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ವೀರಿಯಂ ಜನೇತಿ. ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತೋಯೇವ.

ಇದ್ಧಿಪಾದೇಸು ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ. ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ. ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪೇತಂ. ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದಂ, ಇದ್ಧಿಭೂತಂ ವಾ ಪಾದನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತೋ ಏವ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ. ಝಾನಕಥಾಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾವ.

೩೦೭. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾಯಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಾಯ. ಇಧ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಝಾನಾನಿ, ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಅಪರಭಾಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಝಾನಾನಿ ಚ ಕಥಿತಾನಿ.

ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿಕರೋತೀತಿ ದಿವಾ ವಾ ರತ್ತಿಂ ವಾ ಸೂರಿಯಚನ್ದಪಜ್ಜೋತಮಣಿಆದೀನಂ ಆಲೋಕಂ ಆಲೋಕೋತಿ ಮನಸಿಕರೋತಿ. ದಿವಾಸಞ್ಞಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ದಿವಾತಿಸಞ್ಞಂ ಠಪೇತಿ. ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿನ್ತಿ ಯಥಾ ದಿವಾ ದಿಟ್ಠೋ ಆಲೋಕೋ, ತಥೇವ ತಂ ರತ್ತಿಂ ಮನಸಿಕರೋತಿ. ಯಥಾ ರತ್ತಿಂ ತಥಾ ದಿವಾತಿ ಯಥಾ ರತ್ತಿಂ ಆಲೋಕೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಏವಮೇವ ದಿವಾ ಮನಸಿಕರೋತಿ. ಇತಿ ವಿವಟೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಏವಂ ಅಪಿಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ. ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಅನದ್ಧೇನ. ಸಪ್ಪಭಾಸನ್ತಿ ಸಓಭಾಸಂ. ಞಾಣದಸ್ಸನಪಟಿಲಾಭಾಯಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ. ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಮಿದ್ಧವಿನೋದನಆಲೋಕೋ ಕಥಿತೋ ಪರಿಕಮ್ಮಆಲೋಕೋ ವಾ. ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ? ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ. ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಆಗತೇಪಿ ಅನಾಗತೇಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಪ್ಪಭಾಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ. ವಿದಿತಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿಆದೀಸು ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ವತ್ಥು ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿದಿತಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ವಿದಿತಂ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣವಿದಿತತಾಯ ಏವಂ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏವಂ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವೇದನಾ ಏವ ಇಧ ವುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾದಯೋಪಿ, ಅವುತ್ತಾ ಚೇತನಾದಯೋಪಿ, ವಿದಿತಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಚ. ಅಪಿ ಚ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ಕಮ್ಮಸಮುದಯೋ, ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಯಸಮುದಯೋ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ವೇದನಾಯ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ? ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಖಯತೂಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಭಯತೂಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸುಞ್ಞತೂಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ, ಖಯತೋ ಭಯತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಜಾನಾತಿ. ಕಥಂ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ? ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ವೇದನಾನಿರೋಧೋ.…ಪೇ… ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇತಿ ರೂಪನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಅಯಂ ಆವುಸೋ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾತಿ ಅಯಂ ಆಸವಾನಂ ಖಯಞಾಣಸ್ಸ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಭಾವನಾ.

೩೦೮. ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾತಿ ಪಮಾಣಂ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಫರಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವ. ಅನುಪದವಣ್ಣನಾ ಪನ ಭಾವನಾಸಮಾಧಿವಿಧಾನಞ್ಚ ಏತಾಸಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ಅರೂಪಕಥಾಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾವ.

ಅಪಸ್ಸೇನಾನೀತಿ ಅಪಸ್ಸಯಾನಿ. ಸಙ್ಖಾಯಾತಿ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ. ಪಟಿಸೇವತೀತಿ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಮೇವ ಸೇವತಿ. ತಸ್ಸ ಚ ವಿತ್ಥಾರೋ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಖಾಯೇಕಂ ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ ಅಧಿವಾಸೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕಮೇವ ಅಧಿವಾಸೇತಿ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ ಪರಿವಜ್ಜೇತುಂ ಯುತ್ತಮೇವ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ. ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೋ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಚಣ್ಡಂ ಹತ್ಥಿಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿನೋದೇತೀತಿ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ ವಿನೋದೇತಬ್ಬಮೇವ ವಿನೋದೇತಿ, ನುದತಿ ನೀಹರತಿ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸಿತುಂ ನ ದೇತಿ. ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯವಂಸಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ