೯. ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಉದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೭೩. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಮಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ಏಕಾಯನೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ? ಕುರುರಟ್ಠವಾಸೀನಂ ಗಮ್ಭೀರದೇಸನಾಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಯ. ಕುರುರಟ್ಠವಾಸಿನೋ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಉಪಾಸಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ಉತುಪಚ್ಚಯಾದಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ತಸ್ಸ ರಟ್ಠಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಉತುಪಚ್ಚಯಸೇವನೇನ ನಿಚ್ಚಂ ಕಲ್ಲಸರೀರಾ ಕಲ್ಲಚಿತ್ತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಚಿತ್ತಸರೀರಕಲ್ಲತಾಯ ಅನುಗ್ಗಹಿತಪಞ್ಞಾಬಲಾ ಗಮ್ಭೀರಕಥಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಗಮ್ಭೀರದೇಸನಾಪಟಿಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅರಹತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇದಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಂ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಸುವಣ್ಣಚಙ್ಕೋಟಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಾನಾಪುಪ್ಫಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಸುವಣ್ಣಮಞ್ಜೂಸಂ ವಾ ಪನ ಲಭಿತ್ವಾ ಸತ್ತರತನಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಕುರುರಟ್ಠವಾಸಿಪರಿಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಗಮ್ಭೀರದೇಸನಂ ದೇಸೇಸಿ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದೀಘನಿಕಾಯೇ ಮಹಾನಿದಾನಂ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಾರೋಪಮಂ, ರುಕ್ಖೋಪಮಂ, ರಟ್ಠಪಾಲಂ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯಂ, ಆನೇಞ್ಜಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದೇಸೇಸಿ.

ಅಪಿಚ ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಪಕತಿಯಾವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ದಾಸಕಮ್ಮಕರಪರಿಜಾನಾಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಮೇವ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಿ. ಉದಕತಿತ್ಥಸುತ್ತಕನ್ತನಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ನಿರತ್ಥಕಕಥಾ ನಾಮ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ. ಸಚೇ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಅಮ್ಮ, ತ್ವಂ ಕತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಮನಸಿಕರೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತಂ ಗರಹನ್ತಿ ‘‘ಧಿರತ್ಥು ತವ ಜೀವಿತಂ, ಜೀವಮಾನಾಪಿ ತ್ವಂ ಮತಸದಿಸಾ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಮಾ ದಾನಿ ಪುನ ಏವಮಕಾಸೀ’’ತಿ ಓವದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿ. ಯಾ ಪನ ‘‘ಅಹಂ ಅಸುಕಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಮನಸಿಕರೋಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತಸ್ಸಾ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಾಧುಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತವ ಜೀವಿತಂ ಸುಜೀವಿತಂ, ತ್ವಂ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಪತ್ತಾ, ತವತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪಸಂಸನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಾವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಯುತ್ತಾ, ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರನ್ತಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಪಿ.

ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ನಟಕೋ ಸುವಪೋತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಸಿತ್ವಾ ಗಮನಕಾಲೇ ಸುವಪೋತಕಂ ಪಮುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಗತೋ. ತಂ ಸಾಮಣೇರಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಿಂಸು. ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ ತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ತಂ ಏಕದಿವಸಂ ಪುರತೋ ನಿಸಿನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಥೇರೀ ಆಹ – ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಾ’’ತಿ. ಕಿಂ, ಅಯ್ಯೇತಿ? ಅತ್ಥಿ ತೇ ಕೋಚಿ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೋತಿ? ನತ್ಥಿ, ಅಯ್ಯೇತಿ. ಆವುಸೋ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ವಸನ್ತೇನ ನಾಮ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಅತ್ತಭಾವೇನ ಭವಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಕೋಚಿದೇವ ಮನಸಿಕಾರೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ತ್ವಂ ಪನ ಅಞ್ಞಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ, ‘‘ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠೀ’’ತಿ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋಹೀತಿ. ಸೋ ಥೇರಿಯಾ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠೀ’’ತಿ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೋ ಚರತಿ.

ತಂ ಏಕದಿವಸಂ ಪಾತೋವ ತೋರಣಗ್ಗೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಬಾಲಾತಪಂ ತಪಮಾನಂ ಏಕೋ ಸಕುಣೋ ನಖಪಞ್ಜರೇನ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಸೋ ‘‘ಕಿರಿ ಕಿರೀ’’ತಿ ಸದ್ದಮಕಾಸಿ. ಸಾಮಣೇರಿಯೋ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯ್ಯೇ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ ಸಕುಣೇನ ಗಹಿತೋ, ಮೋಚೇಮ ನ’’ನ್ತಿ ಲೇಡ್ಡುಆದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮೋಚೇಸುಂ. ತಂ ಆನೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಠಪಿತಂ ಥೇರೀ ಆಹ – ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತ, ಸಕುಣೇನ ಗಹಿತಕಾಲೇ ಕಿಂ ಚಿನ್ತೇಸೀ’’ತಿ? ನ, ಅಯ್ಯೇ, ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ, ಅಟ್ಠಿಪುಞ್ಜೋವ ಅಟ್ಠಿಪುಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಕತರಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವಿಪ್ಪಕಿರಿಸ್ಸತೀತಿ, ಏವಂ ಅಯ್ಯೇ ಅಟ್ಠಿಪುಞ್ಜಮೇವ ಚಿನ್ತೇಸಿನ್ತಿ. ಸಾಧು, ಸಾಧು, ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತ, ಅನಾಗತೇ ಭವಕ್ಖಯಸ್ಸ ತೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ. ಏವಂ ತತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಯುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಬುದ್ಧಿಮೇವ ಜನೇನ್ತೋ ಇದಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಏಕಾಯನೋತಿ ಏಕಮಗ್ಗೋ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ –

‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನಂ;

ನಾವಾ ಉತ್ತರಸೇತೂ ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿಸಙ್ಕಮೋ’’ತಿ.

ಬಹೂನಿ ನಾಮಾನಿ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ಅಯನನಾಮೇನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಾಯನೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಮಗ್ಗೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋ ನ ದ್ವಿಧಾ ಪಥಭೂತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಏಕೇನ ಅಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಏಕಾಯನೋ. ಏಕೇನಾತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಪಹಾಯ ವೂಪಕಟ್ಠೇನ ಪವಿವಿತ್ತಚಿತ್ತೇನ. ಅಯಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ, ಅಯನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಯನೋ, ಸಂಸಾರತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಸ ಅಯನೋ ಏಕಾಯನೋ. ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಸೇಟ್ಠಸ್ಸ. ಸಬ್ಬಸತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ಚ ಭಗವಾ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ತೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭಗವತೋವ ಸೋ ಅಯನೋ ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋ ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೭೯). ಅಯತೀತಿ ವಾ ಅಯನೋ, ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಯನೋತಿ ಏಕಾಯನೋ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖೋ, ಸುಭದ್ದ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪). ದೇಸನಾಭೇದೋಯೇವ ಹೇಸೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಏಕೋವ. ಅಪಿಚ ಏಕಂ ಅಯತೀತಿ ಏಕಾಯನೋ. ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಮುಖಭಾವನಾನಯಪ್ಪವತ್ತೋಪಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ –

ಏಕಾಯನಂ ಜಾತಿಖಯನ್ತದಸ್ಸೀ,

ಮಗ್ಗಂ ಪಜಾನಾತಿ ಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ;

ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತರಿಂಸು ಪುಬ್ಬೇ,

ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಚ ತರನ್ತಿ ಓಘನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೦೯);

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನ ಪಾರಂ ದಿಗುಣಂ ಯನ್ತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾನಯೇನ ಯಸ್ಮಾ ಏಕವಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಾಯನೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಕಿಂ ಅಯನೋತಿ ಇಮಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಪನ ಏಕಂ ಅಯನಮಸ್ಸ ಏಕಾ ಗತಿ ಪವತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಇಧ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಕಾಯಾದಿಚತುಆರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಲೋಕುತ್ತರೋ, ಸೋ ಚ ಅನೇಕವಾರಮ್ಪಿ ಅಯತಿ, ಅನೇಕಞ್ಚಸ್ಸ ಅಯನಂ ಹೋತಿ.

ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಮಹಾಥೇರಾನಂ ಸಾಕಚ್ಛಾ ಅಹೋಸಿಯೇವ. ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ. ಆಚರಿಯೋ ಪನಸ್ಸ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಸುಮತ್ಥೇರೋ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ. ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಭನ್ತೇತಿ? ಮಿಸ್ಸಕೋ, ಆವುಸೋತಿ. ಆಚರಿಯೇ ಪನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಣನ್ತೇ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ. ಪಞ್ಹಂ ಅವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು. ಅಥಾಚರಿಯತ್ಥೇರೋ ನಹಾನಕೋಟ್ಠಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಮಯಾ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ, ಚೂಳನಾಗೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋತಿ ಆದಾಯ ವೋಹರತಿ, ಕೋ ನು ಖೋ ಏತ್ಥ ನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಏವಂ ಭಾವೇಯ್ಯ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ತಿಟ್ಠಮಾನೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಮಯಾ ವುತ್ತೋ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಚೂಳನಾಗೇನ ದಿಟ್ಠೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಞತ್ವಾ ಅಟ್ಠಮಿಯಂ ಧಮ್ಮಸವನೇ ಸಙ್ಘುಟ್ಠೇ ಅಗಮಾಸಿ.

ಪೋರಾಣಕತ್ಥೇರಾ ಕಿರ ಪಿಯಧಮ್ಮಸವನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾವ ‘‘ಅಹಂ ಪಠಮಂ, ಅಹಂ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಓಸರನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ದಿವಸೇ ಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಾರೋ, ತೇನ ಧಮ್ಮಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಬೀಜನಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಗಾಥಾಸು ವುತ್ತಾಸು ಥೇರಸ್ಸ ಆಸನಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ರಹೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ನ ವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ. ಪೋರಾಣಕತ್ಥೇರಾ ಹಿ ಅನುಸೂಯಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಮೇವ ಉಚ್ಛುಭಾರಂ ವಿಯ ಏವಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ಕಾರಣಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಅಕಾರಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ‘‘ಆವುಸೋ, ಚೂಳನಾಗಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಿಯ ಸದ್ದೋತಿ ಧಮ್ಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ. ಆವುಸೋ, ಚೂಳನಾಗ, ಮಯಾ ವುತ್ತೋ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಯಾ ವುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋವ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಥೇರೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯೋ ಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಕೋ ತೇಪಿಟಕೋ ಸುತಬುದ್ಧೋ, ಏವರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಆಲುಳೇತಿ, ಅನಾಗತೇ ಮಮ ಭಾತಿಕಾ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಆಲುಳೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ನಿಚ್ಚಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗತೋ ‘‘ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋ’’.

ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಚ್ಚಾನಂ ಚತುರೋ ಪದಾ;

ವಿರಾಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮಾನಂ, ದ್ವಿಪದಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಮಾ.

ಏಸೇವ ಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಞ್ಞೋ, ದಸ್ಸನಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ;

ಏತಞ್ಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಥ, ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಂ;

ಏತಞ್ಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಥಾತಿ. –

ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ.

ಮಗ್ಗೋತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋ? ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಟ್ಠೇನ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗನೀಯಟ್ಠೇನ ಚ. ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಮಲೇಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾವಿಸಮಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧತ್ಥಾಯ. ತಥಾ ಹಿ ಇಮಿನಾವ ಮಗ್ಗೇನ ಇತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಂ ಉಪರಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಪ್ಪೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ತಣ್ಹಙ್ಕರಮೇಧಙ್ಕರಸರಣಙ್ಕರದೀಪಙ್ಕರನಾಮಕೇ ಬುದ್ಧೇ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಕ್ಯಮುನಿಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅನೇಕೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಅನೇಕಸತಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಗಣನಪಥಂ ವೀತಿವತ್ತಾ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಚಿತ್ತಮಲಂ ಪವಾಹೇತ್ವಾ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪತ್ತಾ. ರೂಪಮಲವಸೇನ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ನತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ರೂಪೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇನ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಾಣವಾ;

ರೂಪೇ ಸುದ್ಧೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಕ್ಖಾತಂ ಮಹೇಸಿನಾ.

ಚಿತ್ತೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇನ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಾಣವಾ;

ಚಿತ್ತೇ ಸುದ್ಧೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾ’’.

ಯಥಾಹ – ‘‘ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ. ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತವೋದಾನಂ ಇಮಿನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೇನ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ.

ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾತಿ ಸೋಕಸ್ಸ ಚ ಪರಿದೇವಸ್ಸ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂ ವಿಯ ಸೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ, ಪಟಾಚಾರಾದೀನಂ ವಿಯ ಪರಿದೇವಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾ’’ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತೋ –

‘‘ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ತಂ ವಿಸೋಧೇಹಿ, ಪಚ್ಛಾ ತೇ ಮಾತು ಕಿಞ್ಚನಂ;

ಮಜ್ಝೇ ಚೇ ನೋ ಗಹೇಸ್ಸಸಿ, ಉಪಸನ್ತೋ ಚರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೯೪೫);

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾವ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ. ಪಟಾಚಾರಾ –

‘‘ನ ಸನ್ತಿ ಪುತ್ತಾ ತಾಣಾಯ, ನ ಪಿತಾ ನಾಪಿ ಬನ್ಧವಾ;

ಅನ್ತಕೇನಾಧಿಪನ್ನಸ್ಸ, ನತ್ಥಿ ಞಾತೀಸು ತಾಣತಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೮೮);

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಭಾವನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ಮಗ್ಗೇನ ಸೋಕಪರಿದೇವೇ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯಾತಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚೇತಸಿಕದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ, ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಾದೀನಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಸಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅತ್ಥದೀಪನಾ – ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಕಿರ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಮ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಪುತ್ತೋ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಹಿರಞ್ಞಕೋಟಿಯೋ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರತಿ. ತಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತು ಭರಿಯಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ನಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಥಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸತೇ ಚೋರೇ ಪೇಸೇಸಿ. ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ ಥೇರಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿಂಸು. ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆಗತತ್ಥ ಉಪಾಸಕಾ’’ತಿ? ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಸ್ಸಾಮಾತಿ. ಪಾಟಿಭೋಗಂ ಮೇ ಉಪಾಸಕಾ, ಗಹೇತ್ವಾ ಅಜ್ಜೇಕರತ್ತಿಂ ಜೀವಿತಂ ದೇಥಾತಿ. ಕೋ ತೇ, ಸಮಣ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ? ಥೇರೋ ಮಹನ್ತಂ ಪಾಸಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ಊರುಟ್ಠೀನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ವಟ್ಟತಿ ಉಪಾಸಕಾ ಪಾಟಿಭೋಗೋ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನಸೀಸೇ ಅಗ್ಗಿಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಂಸು. ಥೇರಸ್ಸ ವೇದನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ತತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ –

‘‘ಉಭೋ ಪಾದಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ಸಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮಿ ವೋ ಅಹಂ;

ಅಟ್ಟಿಯಾಮಿ ಹರಾಯಾಮಿ, ಸರಾಗಮರಣಂ ಅಹಂ.

ಏವಾಹಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾನ, ಯಥಾಭೂತಂ ವಿಪಸ್ಸಿಸಂ;

ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮ್ಹಿ, ಅರಹತ್ತಮಪಾಪುಣಿ’’ನ್ತಿ.

ಅಪರೇಪಿ ತಿಂಸ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞವಿಹಾರೇ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ, ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಸಮಣಧಮ್ಮೋವ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ವಿಹರಿಂಸು. ತೇಸಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಪಚಲಾಯನ್ತಾನಂ ಏಕೋ ಬ್ಯಗ್ಘೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏಕೇಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ. ನ ಕೋಚಿ ‘‘ಮಂ ಬ್ಯಗ್ಘೋ ಗಣ್ಹೀ’’ತಿ ವಾಚಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಛಾರೇಸಿ. ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ದಸಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಖಾದಿತೇಸು ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ‘‘ಇತರೇ, ಆವುಸೋ, ಕುಹಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಞತ್ವಾ ಚ ‘‘ಇದಾನಿ ಗಹಿತೇನ ಗಹಿತೋಮ್ಹೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ವಿಹರಿಂಸು. ಅಥ ಅಞ್ಞತರಂ ದಹರಭಿಕ್ಖುಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಬ್ಯಗ್ಘೋ ಗಣ್ಹಿ. ಸೋ ‘‘ಬ್ಯಗ್ಘೋ ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ. ಭಿಕ್ಖೂ ಕತ್ತರದಣ್ಡೇ ಚ ಉಕ್ಕಾಯೋ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅನುಬನ್ಧಿಂಸು. ಬ್ಯಗ್ಘೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಗತಿಂ ಛಿನ್ನತಟಟ್ಠಾನಮಾರುಯ್ಹ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಖಾದಿತುಂ ಆರಭಿ. ಇತರೇಪಿ ‘‘ಇದಾನಿ ಸಪ್ಪುರಿಸ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಿಸೇಸೋ ನಾಮ ಏವರೂಪೇ ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಸೋ ಬ್ಯಗ್ಘಮುಖೇ ನಿಪನ್ನೋವ ತಂ ವೇದನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಯಾವ ಗೋಪ್ಫಕಾ ಖಾದಿತಸಮಯೇ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ, ಯಾವ ಜಣ್ಣುಕಾ ಖಾದಿತಸಮಯೇ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ಯಾವ ನಾಭಿಯಾ ಖಾದಿತಸಮಯೇ ಅನಾಗಾಮೀ ಹುತ್ವಾ, ಹದಯರೂಪೇ ಅಖಾದಿತೇಯೇವ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ –

‘‘ಸೀಲವಾ ವತಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪಞ್ಞವಾ ಸುಸಮಾಹಿತೋ;

ಮುಹುತ್ತಂ ಪಮಾದಮನ್ವಾಯ, ಬ್ಯಗ್ಘೇನೋರುದ್ಧಮಾನಸೋ.

ಪಞ್ಜರಸ್ಮಿಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಸಿಲಾಯ ಉಪರೀ ಕತೋ;

ಕಾಮಂ ಖಾದತು ಮಂ ಬ್ಯಗ್ಘೋ, ಅಟ್ಠಿಯಾ ಚ ನ್ಹಾರುಸ್ಸ ಚ;

ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಫುಸಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿಮುತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ.

ಅಪರೋಪಿ ಪೀತಮಲ್ಲತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ತೀಸು ರಜ್ಜೇಸು ಪಟಾಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಂ ಆಗಮ್ಮ ರಾಜಾನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ರಞ್ಞಾ ಕತಾನುಗ್ಗಹೋ ಏಕದಿವಸಂ ಕಿಲಞ್ಜಕಾಪಣಸಾಲದ್ವಾರೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ತುಮ್ಹಾಕಂ, ತಂ ಪಜಹಥ, ತಂ ವೋ ಪಹೀನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ತುಮ್ಹಾಕವಾಕ್ಯಂ ಸುತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ನೇವ ಕಿರ ರೂಪಂ ಅತ್ತನೋ, ನ ವೇದನಾ’’ತಿ. ಸೋ ತಂಯೇವ ಅಙ್ಕುಸಂ ಕತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ದ್ವೇಮಾತಿಕಾ ಪಗುಣಾ ಕತ್ವಾ ತಿಂಸ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಬಲವಾಲಿಯಅಙ್ಗಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಅಕಾಸಿ. ಪಾದೇಸು ಅವಹನ್ತೇಸು ಜಣ್ಣುಕೇಹಿ ಚಙ್ಕಮತಿ. ತಮೇನಂ ರತ್ತಿಂ ಏಕೋ ಮಿಗಲುದ್ದಕೋ ಮಿಗೋತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪಹರಿ. ಸತ್ತಿ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗತಾ, ಸೋ ತಂ ಸತ್ತಿಂ ಹರಾಪೇತ್ವಾ ಪಹರಣಮುಖಾನಿ ತಿಣವಟ್ಟಿಯಾ ಪೂರಾಪೇತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಓಕಾಸಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಉಕ್ಕಾಸಿತಸದ್ದೇನ ಆಗತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ –

‘‘ಭಾಸಿತಂ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಲೋಕಗ್ಗವಾದಿನೋ;

ನ ತುಮ್ಹಾಕಮಿದಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಜಹೇಯ್ಯಾಥ ಭಿಕ್ಖವೋ.

ಅನಿಚ್ಚಾ ವತ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಉಪ್ಪಾದವಯಧಮ್ಮಿನೋ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ ಸುಖೋ’’ತಿ.

ಏವಂ ತಾವ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಾದೀನಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ.

ಸಕ್ಕೋ ಪನ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚವಿಧಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮರಣಭಯಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ ದೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಸೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಸಾನೇ ಅಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾಹಿ ದೇವತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿ ಪುನ ಪಾಕತಿಕಾವ ಅಹೋಸಿ.

ಸುಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ದೇವಪುತ್ತೋ ಅಚ್ಛರಾಸಹಸ್ಸಪರಿವುತೋ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭೋತಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಸತಾ ಅಚ್ಛರಾಯೋ ರುಕ್ಖತೋ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನನ್ತಿಯೋ ಚವಿತ್ವಾ ನಿರಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ಇಮಾ ಚಿರಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ತಾಸಂ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕಿತ್ತಕಂ ನು ಖೋ ಮಮ ಆಯೂ’’ತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಆಯುಪರಿಕ್ಖಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಚವಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಭೀತೋ ಅತಿವಿಯ ದೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ಮೇ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಸತ್ಥಾ ವಿನಯಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಚಸತಾ ಅಚ್ಛರಾಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ –

‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಉತ್ರಸ್ತಮಿದಂ ಚಿತ್ತಂ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಬ್ಬಿಗ್ಗಿದಂ ಮನೋ;

ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಿಚ್ಛೇಸು, ಅಥೋ ಉಪ್ಪತಿತೇಸು ಚ;

ಸಚೇ ಅತ್ಥಿ ಅನುತ್ರಸ್ತಂ, ತಂ ಮೇ ಅಕ್ಖಾಹಿ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೮);

ತತೋ ನಂ ಭಗವಾ ಆಹ –

‘‘ನಾಞ್ಞತ್ರ ಬೋಜ್ಝಾ ತಪಸಾ, ನಾಞ್ಞತ್ರಿನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾ;

ನಾಞ್ಞತ್ರ ಸಬ್ಬನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ, ಸೋತ್ಥಿಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೮);

ಸೋ ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಚ್ಛರಾಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಥಾವರಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕಮೇವ ಅಗಮಾಸೀತಿ. ಏವಂ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಸಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಯ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಞಾಯಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ, ಪತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಲೋಕಿಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾಯಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ತಣ್ಹಾವಾನವಿರಹಿತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಅಮತಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ, ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಸಾಧೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮಾದೀನಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಸಾಸನಯುತ್ತಿಕೋವಿದೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನ ಪಾಕಟಾನಿ, ನ ಚ ಭಗವಾ ಪಠಮಂ ಸಾಸನಯುತ್ತಿಕೋವಿದಂ ಜನಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ತೇನ ತೇನೇವ ಪನ ಸುತ್ತೇನ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಞಾಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಯಂ ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋ ಸಾಧೇತಿ, ತಂ ತಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೇನ ಸಂವತ್ತತಿ, ಸಾ ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಹೋತಿ. ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇನ, ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಞಾಯಸ್ಸಾಧಿಗಮೇನ, ಞಾಯಸ್ಸಾಧಿಗಮೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಮ್ಪಿ ಕಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಅಪಿಚ ವಣ್ಣಭಣನಮೇತಂ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಸ್ಸ. ಯಥೇವ ಹಿ ಭಗವಾ – ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಯದಿದಂ ಛಛಕ್ಕಾನೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೦) ಛಛಕ್ಕದೇಸನಾಯ ಅಟ್ಠಹಿ ಪದೇಹಿ ವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ. ಯಥಾ ಚ ಅರಿಯವಂಸದೇಸನಾಯ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯವಂಸಾ ಅಗ್ಗಞ್ಞಾ ರತ್ತಞ್ಞಾ ವಂಸಞ್ಞಾ ಪೋರಾಣಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಪುಬ್ಬಾ ನ ಸಙ್ಕೀಯನ್ತಿ ನ ಸಙ್ಕೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಕುಟ್ಠಾ ಸಮಣೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೮) ನವಹಿ ಪದೇಹಿ ವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ; ಏವಂ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿಆದೀಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಪದೇಹಿ ವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ, ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ. ವಣ್ಣಭಾಸನಞ್ಹಿ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಮಗ್ಗೋ ಹದಯಸನ್ತಾಪಭೂತಂ ಸೋಕಂ, ವಾಚಾವಿಪ್ಪಲಾಪಭೂತಂ ಪರಿದೇವಂ, ಕಾಯಿಕಅಸಾತಭೂತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಚೇತಸಿಕಅಸಾತಭೂತಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಉಪದ್ದವೇ ಹನತಿ, ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಞಾಯಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ತಯೋ ವಿಸೇಸೇ ಆವಹತೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ವಾಚೇತಬ್ಬಂ, ಇಮಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಇತಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ. ಕಮ್ಬಲವಾಣಿಜಾದಯೋ ಕಮ್ಬಲಾದೀನಂ ವಣ್ಣಂ ವಿಯ.

ಯಥಾ ಹಿ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲವಾಣಿಜೇನ ‘ಕಮ್ಬಲಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸಿತೇಪಿ ಅಸುಕಕಮ್ಬಲೋತಿ ನ ತಾವ ಮನುಸ್ಸಾ ಜಾನನ್ತಿ. ಕೇಸಕಮ್ಬಲವಾಳಕಮ್ಬಲಾದಯೋಪಿ ಹಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಾ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸಾ ಕಮ್ಬಲಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ತೇನ ಗನ್ಧಾರಕೋ ರತ್ತಕಮ್ಬಲೋ ಸುಖುಮೋ ಉಜ್ಜಲೋ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಉಗ್ಘೋಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಯೇ ಪಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಯೇ ನಪ್ಪಹೋನ್ತಿ, ತೇಪಿ ದಸ್ಸನಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ‘ಏಕಾಯನೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅಸುಕಮಗ್ಗೋತಿ ನ ತಾವ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಾ ಹಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಮಗ್ಗಾಪಿ ಮಗ್ಗಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಮಗ್ಗೋ ಚತ್ತಾರೋ ಉಪದ್ದವೇ ಹನತಿ, ತಯೋ ವಿಸೇಸೇ ಆವಹತೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ ವಾಚೇತಬ್ಬಂ, ಇಮಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಥಾ ಚ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲವಾಣಿಜೂಪಮಾ; ಏವಂ ರತ್ತಜಮ್ಬುನದಸುವಣ್ಣಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಮಣಿರತನಸುವಿಸುದ್ಧಮುತ್ತರತನಪವಾಳಾದಿವಾಣಿಜೂಪಮಾದಯೋಪೇತ್ಥ ಆಹರಿತಬ್ಬಾ.

ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೇ ಇಮೇತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಚತ್ತಾರೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತೇನ ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ನ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದೀಪೇತಿ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸತಿಗೋಚರೋಪಿ ತಿಧಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಸಾವಕೇಸು ಸತ್ಥುನೋ ಪಟಿಘಾನುನಯವೀತಿವತ್ತತಾಪಿ, ಸತಿಪಿ. ‘‘ಚತುನ್ನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ…ಪೇ… ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ. ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೦೮) ಹಿ ಸತಿಗೋಚರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ‘‘ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನೋ ಸತಿ, ಸತಿ ಪನ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫). ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ. ಕಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ? ಸತಿ. ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಧಾನಂ ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಟ್ಠಾನಂ. ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಹತ್ಥಿಟ್ಠಾನಅಸ್ಸಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ವಿಯ.

‘‘ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಯದರಿಯೋ ಸೇವತಿ, ಯದರಿಯೋ ಸೇವಮಾನೋ ಸತ್ಥಾ ಗಣಮನುಸಾಸಿತುಂ ಅರಹತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೧೧) ಏತ್ಥ ತಿಧಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಸಾವಕೇಸು ಸತ್ಥುನೋ ಪಟಿಘಾನುನಯವೀತಿವತ್ತತಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತೋ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇನ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತೋತಿ? ಸತಿಯಾ. ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಸತ್ತ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೪೭) ಪನ ಸತಿಯೇವ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಓಕ್ಕನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿಯೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಅಥ ವಾ ಸರಣಟ್ಠೇನ ಸತಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ. ಇತಿ ಸತಿ ಚ ಸಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಚಾತಿಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಇದಮಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ? ಸತಿಬಹುತ್ತಾ. ಆರಮ್ಮಣಭೇದೇನ ಹಿ ಬಹುಕಾ ಏತಾ ಸತಿಯೋ. ಅಥ ಮಗ್ಗೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏಕವಚನಂ? ಮಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಏಕತ್ತಾ. ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಹಿ ಏತಾ ಸತಿಯೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಏಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಮಗ್ಗೋತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋ? ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಟ್ಠೇನ. ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗನೀಯಟ್ಠೇನ ಚಾ’’ತಿ. ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಕಾಯಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗಿಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಏಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ವಚನಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಸಾನುಸನ್ಧಿಕಾವ ದೇಸನಾ ಹೋತಿ, ‘‘ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಂ, ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ…ಪೇ… ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನೋ ಮಗ್ಗೋ? ಯದಿದಂ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೨೪) ವಿಯ. ಯಥಾ ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನೋತಿ ಚ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ನಾನಂ. ಏವಂ ‘‘ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ನಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಏಕತ್ತಾ ಏಕವಚನಂ. ಆರಮ್ಮಣಭೇದೇನ ಸತಿಬಹುತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಚತ್ತಾರೋವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ವೇನೇಯ್ಯಹಿತತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸಮಥಯಾನಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕೇಸು ಹಿ ಮನ್ದತಿಕ್ಖವಸೇನ ದ್ವೇಧಾ ದ್ವೇಧಾ ಪವತ್ತೇಸು ವೇನೇಯ್ಯೇಸು ಮನ್ದಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಸುಖುಮಂ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸಪಿ ಮನ್ದಸ್ಸ ನಾತಿಪ್ಪಭೇದಗತಂ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಭೇದಗತಂ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ. ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ಚ ಮನ್ದಸ್ಸ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾರಮ್ಮಣೇ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ದುತಿಯಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸಪಿ ಮನ್ದಸ್ಸ ನಾತಿಪ್ಪಭೇದಗತಾರಮ್ಮಣಂ ತತಿಯಂ, ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಭೇದಗತಾರಮ್ಮಣಂ ಚತುತ್ಥಂ. ಇತಿ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ.

ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಭಾವವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನತ್ಥಂ ವಾ. ಕಾಯೋ ಹಿ ಅಸುಭೋ, ತತ್ಥ ಚ ಸುಭವಿಪಲ್ಲಾಸವಿಪಲ್ಲತ್ಥಾ ಸತ್ತಾ. ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಅಸುಭಭಾವದಸ್ಸನೇನ ತಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ. ಸುಖಂ ನಿಚ್ಚಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಿತೇಸುಪಿ ಚ ವೇದನಾದೀಸು ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾ, ಚಿತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ, ತೇಸು ಚ ಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸವಿಪಲ್ಲತ್ಥಾ ಸತ್ತಾ. ತೇಸಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾದಿಭಾವದಸ್ಸನೇನ ತೇಸಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಸೇಸಾನಿ ತೀಣಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಏವಂ ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಭಾವವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನತ್ಥಂ ವಾ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನತ್ಥಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಚತುರೋಘಯೋಗಾಸವಗನ್ಥಉಪಾದಾನಅಗತಿಪಹಾನತ್ಥಮ್ಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಹಾರಪರಿಞ್ಞತ್ಥಞ್ಚ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ತಾವ ಪಕರಣನಯೋ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸರಣವಸೇನ ಚೇವ ಏಕತ್ತಸಮೋಸರಣವಸೇನ ಚ ಏಕಮೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಏತದೇವ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಚತುದ್ವಾರೇ ನಗರೇ ಪಾಚೀನತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಾಚೀನದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಚೀನದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ದಕ್ಖಿಣತೋ. ಪಚ್ಛಿಮತೋ. ಉತ್ತರತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಉತ್ತರದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉತ್ತರದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ; ಏವಂ – ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಗರಂ ವಿಯ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾನಗರಂ, ದ್ವಾರಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ, ಪಾಚೀನದಿಸಾದಯೋ ವಿಯ ಕಾಯಾದಯೋ.

ಯಥಾ ಪಾಚೀನತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಾಚೀನದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಚೀನದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ. ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಣತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ನವವಿಧೇನ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪಚ್ಛಿಮತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ. ಯಥಾ ಉತ್ತರತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಉತ್ತರದಿಸಾಯ ಉಟ್ಠಾನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉತ್ತರದ್ವಾರೇನ ನಗರಮೇವ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಓಸರನ್ತಿ. ಏವಂ ಸರಣವಸೇನ ಚೇವ ಏಕತ್ತಸಮೋಸರಣವಸೇನ ಚ ಏಕಮೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾ ಪುಚ್ಛಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಪುಗ್ಗಲಾಲಪನಮೇತಂ. ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಮ್ಪಾದಕಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಚ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿಯೇವ, ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಪನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಆಹ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಅನುಸಾಸನಿಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೇಸು ಭಿಕ್ಖು ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಾಯ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ಭಾಜನಭಾವತೋ. ತಸ್ಮಾ ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಮಿಂ ಗಹಿತೇ ಪನ ಸೇಸಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ, ರಾಜಗಮನಾದೀಸು ರಾಜಗ್ಗಹಣೇನ ಸೇಸಪರಿಸಾ ವಿಯ. ಯೋ ಚ ಇಮಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವದಸ್ಸನತೋಪಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಆಹ. ಪಟಿಪನ್ನಕೋ ಹಿ ದೇವೋ ವಾ ಹೋತು ಮನುಸ್ಸೋ ವಾ, ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿಯೇವ ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಲಙ್ಕತೋ ಚೇಪಿ ಸಮಂ ಚರೇಯ್ಯ,

ಸನ್ತೋ ದನ್ತೋ ನಿಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ;

ಸಬ್ಬೇಸು ಭೂತೇಸು ನಿಧಾಯ ದಣ್ಡಂ,

ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸೋ ಸಮಣೋ ಸ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೪೨);

ಕಾಯೇತಿ ರೂಪಕಾಯೇ. ರೂಪಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಹತ್ಥಿಕಾಯರಥಕಾಯಾದಯೋ ವಿಯ ಕಾಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯಥಾ ಚ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ, ಏವಂ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯಟ್ಠೇನ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಞ್ಹಿ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಾನಂ ಸೋ ಆಯೋತಿಪಿ ಕಾಯೋ. ಆಯೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ. ತತ್ಥಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ. ಆಯನ್ತಿ ತತೋತಿ ಆಯೋ. ಕೇ ಆಯನ್ತಿ? ಕುಚ್ಛಿತಾ ಕೇಸಾದಯೋ. ಇತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ.

ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಕಾಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನಸೀಲೋ ಕಾಯಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸಮಾನೋ. ಕಾಯೇತಿ ಚ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ದುತಿಯಕಾಯಗ್ಗಹಣಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನ ನ ಕಾಯೇ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ, ಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವಾತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಕಾರಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ನ ಕಾಯೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ನಾಪಿ ಕೇಸಲೋಮಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನುಪಸ್ಸೀ, ಯೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕೋ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋ, ತತ್ಥಪಿ ನ ಭೂತುಪಾದಾಯವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಥ ಖೋ ರಥಸಮ್ಭಾರಾನುಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ, ನಗರಾವಯವಾನುಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ, ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಪತ್ತವಟ್ಟಿವಿನಿಬ್ಭುಜಕೋ ವಿಯ ರಿತ್ತಮುಟ್ಠಿವಿನಿವೇಠಕೋ ವಿಯ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಮೂಹವಸೇನೇವ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ದಸ್ಸನೇನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ನ ಹೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಸಮೂಹವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕಾಯೋ ವಾ ಇತ್ಥೀ ವಾ ಪುರಿಸೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮೂಹಮತ್ತೇಯೇವ ಪನ ತಥಾ ತಥಾ ಸತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ನ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅಪಸ್ಸಂ ಬಜ್ಝತೇ ಮೂಳ್ಹೋ, ಬಜ್ಝಮಾನೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಅನುದಕಭೂತಾಯಪಿ ಮರೀಚಿಯಾ ಉದಕಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಅಸುಭಭೂತೇಯೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ನಿಚ್ಚಸುಖಅತ್ತಸುಭಭಾವಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಅಸುಭಾಕಾರಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಯ್ವಾಯಂ ಪರತೋ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ…ಪೇ… ಸೋ ಸತೋವ ಅಸ್ಸಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಚುಣ್ಣಿಕಜಾತಅಟ್ಠಿಕಪರಿಯೋಸಾನೋ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಥವೀಕಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ಆಪೋಕಾಯಂ ತೇಜೋಕಾಯಂ ವಾಯೋಕಾಯಂ ಕೇಸಕಾಯಂ ಲೋಮಕಾಯಂ ಛವಿಕಾಯಂ ಚಮ್ಮಕಾಯಂ ಮಂಸಕಾಯಂ ರುಧಿರಕಾಯಂ ನ್ಹಾರುಕಾಯಂ ಅಟ್ಠಿಕಾಯಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಕಾಯ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫) ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಕಾಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನನುಪಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕಸ್ಸ ನಾನಾಧಮ್ಮಸಮೂಹಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ಆಗತನಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಿನೋ ಆಕಾರಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋಪಿ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ಕಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ. ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಸುಖತೋ. ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಅತ್ತತೋ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ನೋ ನನ್ದತಿ, ವಿರಜ್ಜತಿ, ನೋ ರಜ್ಜತಿ, ನಿರೋಧೇತಿ. ನೋ ಸಮುದೇತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ನೋ ಆದಿಯತಿ. ಸೋ ತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಆದಾನಂ ಪಜಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತಿ. ಆತಾಪೀತಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ಕಿಲೇಸೇ ಆತಾಪೇತೀತಿ ಆತಾಪೋ, ವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಆತಾಪೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಆತಾಪೀ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸತಿಮಾತಿ ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನ ಹಿ ಸತಿವಿರಹಿತಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸತಿಞ್ಚ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪). ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಅನಾತಾಪಿನೋ ಅನ್ತೋಸಙ್ಖೇಪೋ ಅನ್ತರಾಯಕರೋ ಹೋತಿ, ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ಉಪಾಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಅನುಪಾಯಪರಿವಜ್ಜನೇ ಚ ಸಮ್ಮುಯ್ಹತಿ, ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿ ಉಪಾಯಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಅನುಪಾಯಾಪರಿಗ್ಗಹೇ ಚ ಅಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತೇನಸ್ಸ ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆನುಭಾವೇನ ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗಞ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಿನೇಯ್ಯಾತಿ ತದಙ್ಗವಿನಯೇನ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿನಯೇನ ವಾ ವಿನಯಿತ್ವಾ. ಲೋಕೇತಿ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಕಾಯೇ. ಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ನ ಕಾಯಮತ್ತೇಯೇವ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಹೀಯತಿ, ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಪಹೀಯತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಲೋಕೋತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕಸಙ್ಖಾತತ್ತಾ ವಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನಾಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲೋಕೋ? ಸ್ವೇವ ಕಾಯೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ, ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ ವಿನೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ, ದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ನೀವರಣಪರಿಯಾಪನ್ನಬಲವಧಮ್ಮದ್ವಯದಸ್ಸನೇನ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವಿಸೇಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾವಿನಯೇನ ಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಮೂಲಕಸ್ಸ ಅನುರೋಧಸ್ಸ, ದೋಮನಸ್ಸವಿನಯೇನ ಕಾಯವಿಪತ್ತಿಮೂಲಕಸ್ಸ ವಿರೋಧಸ್ಸ, ಅಭಿಜ್ಝಾವಿನಯೇನ ಚ ಕಾಯೇ ಅಭಿರತಿಯಾ, ದೋಮನಸ್ಸವಿನಯೇನ ಕಾಯಭಾವನಾಯ ಅನಭಿರತಿಯಾ, ಅಭಿಜ್ಝಾವಿನಯೇನ ಕಾಯೇ ಅಭೂತಾನಂ ಸುಭಸುಖಭಾವಾದೀನಂ ಪಕ್ಖೇಪಸ್ಸ, ದೋಮನಸ್ಸವಿನಯೇನ ಕಾಯೇ ಭೂತಾನಂ ಅಸುಭಾಸುಖಭಾವಾದೀನಂ ಅಪನಯನಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಯೋಗಾನುಭಾವೋ ಯೋಗಸಮತ್ಥತಾ ಚ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ. ಯೋಗಾನುಭಾವೋ ಹಿ ಏಸ, ಯದಿದಂ ಅನುರೋಧವಿರೋಧವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ ಅರತಿರತಿಸಹೋ ಅಭೂತಪಕ್ಖೇಪಭೂತಾಪನಯನವಿರಹಿತೋ ಚ ಹೋತಿ. ಅನುರೋಧವಿರೋಧವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ ಚೇಸ ಅರತಿರತಿಸಹೋ ಅಭೂತಂ ಅಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಭೂತಞ್ಚ ಅನಪನಯನ್ತೋ ಯೋಗಸಮತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತವಿಹಾರೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಪರಿಹರಣಂ, ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಆತಾಪೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಹರಣೂಪಾಯೋ ವಾ. ಸತಿಯಾ ವಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಥೋ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸವಿನಯೇನ ಭಾವನಾಬಲಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸೀತಿ ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ? ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ವಿಚಯೋ ಪವಿಚಯೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ ಚಿನ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಭೂರೀಮೇಧಾ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಪತೋದೋ ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದೋ ಪಞ್ಞಾಆಲೋಕೋ ಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ. ಇಮಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನುಪಸ್ಸೀತಿ. ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಪಾಲೇತಿ ಯಪೇತಿ ಯಾಪೇತಿ ಚರತಿ ವಿಹರತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಹರತೀತಿ. ಆತಾಪೀತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಆತಾಪಂ? ಯೋ ಚೇತಸಿಕೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ನಿಕಮ್ಮೋ ಪರಕ್ಕಮೋ ಉಯ್ಯಾಮೋ ವಾಯಾಮೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ ಥಾಮೋ ಧಿತಿ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತದ್ದನ್ದತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ ಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಾಹೀ ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಬಲಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆತಾಪಂ. ಇಮಿನಾ ಆತಾಪೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಆತಾಪೀತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ? ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ವಿಚಯೋ ಪವಿಚಯೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ ಚಿನ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಭೂರೀಮೇಧಾ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಪತೋದೋ ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದೋ ಪಞ್ಞಾಆಲೋಕೋ ಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ …ಪೇ… ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ. ಸತಿಮಾತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸತಿ? ಯಾ ಸತಿ ಅನುಸ್ಸತಿ ಪಟಿಸ್ಸತಿ ಸತಿ ಸರಣತಾ ಧಾರಣತಾ ಅಪಿಲಾಪನತಾ ಅಸಮ್ಮುಸನತಾ ಸತಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿಬಲಂ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸತಿ. ಇಮಾಯ ಸತಿಯಾ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸತಿಮಾತಿ.

ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲೋಕೋ? ಸ್ವೇವ ಕಾಯೋ ಲೋಕೋ. ಪಞ್ಚಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಲೋಕೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕೋ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ? ಯೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋ ಅನುನಯೋ ಅನುರೋಧೋ ನನ್ದೀ ನನ್ದಿರಾಗೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ? ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಅಸಾತಂ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಅಸಾತಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಇದಞ್ಚ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಇಮಮ್ಹಿ ಲೋಕೇ ವಿನೀತಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಟಿವಿನೀತಾ ಸನ್ತಾ ಸಮಿತಾ ವೂಪಸಮಿತಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಬ್ಭತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಪ್ಪಿತಾ ಬ್ಯಪ್ಪಿತಾ ಸೋಸಿತಾ ವಿಸೋಸಿತಾ ಬ್ಯನ್ತೀಕತಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೩೫೭-೩೬೨).

ಏವಮೇತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನ ಸಹ ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ ಯಥಾ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ತಾವ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

ಇದಾನಿ ವೇದನಾಸು. ಚಿತ್ತೇ. ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ…ಪೇ… ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮಾದೀಸು ವೇದನಾದೀನಂ ಪುನ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ. ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ. ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವೇದನಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ, ತಾ ಚ ಲೋಕಿಯಾ ಏವ. ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯಂ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಾ. ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪಾಕಟೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಕೇವಲಂ ಪನಿಧ ಯಥಾ ವೇದನಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಸ ನಯೋ ಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ. ಕಥಞ್ಚ ವೇದನಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ? ಸುಖಾ ತಾವ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ, ದುಕ್ಖಾ ಸಲ್ಲತೋ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ ಅದ್ದ, ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಸಲ್ಲತೋ;

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಅದ್ದಕ್ಖಿ ನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ;

ಸ ವೇ ಸಮ್ಮದ್ದಸೋ ಭಿಕ್ಖು, ಉಪಸನ್ತೋ ಚರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೩);

ಸಬ್ಬಾ ಏವ ಚೇತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಪಿ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯). ಸುಖದುಕ್ಖತೋಪಿ ಚ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫) ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸತ್ತಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನಪಿ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇಯೇವ ಪಾಕಟಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸಹಜಾತಭೂಮಿಕಮ್ಮವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾದಿನಾನತ್ತಭೇದಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆಗತಸರಾಗಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಾ ಸಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನಂ ಸುಞ್ಞತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆಗತಸನ್ತಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಹೀನಂ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ತಂ ಪಹೀನಮೇವ. ನಾನಾಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಪನ ನಾನಾಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾವಸೇನ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತಂ. ಯತೋ ವಾ ಏಕತ್ಥ ಪಹೀನಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ, ತೇನೇವಸ್ಸ ತತ್ಥ ಪಹಾನದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಉದ್ದೇಸವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೭೪. ಇದಾನಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಛೇಕೋ ವಿಲೀವಕಾರಕೋ ಥೂಲಕಿಲಞ್ಜಸಣ್ಹಕಿಲಞ್ಜಚಙ್ಕೋಟಕಪೇಳಾಪುಟಾದೀನಿ ಉಪಕರಣಾನಿ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಏಕಂ ಮಹಾವೇಣುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಚತುಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತತೋ ಏಕೇಕಂ ವೇಣುಖಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಫಾಲೇತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಉಪಕರಣಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಭಗವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಏಕಮೇವ ಸಮ್ಮಾಸತಿಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚತುಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತತೋ ಏಕೇಕಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಯಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಿದ್ದೇಸವಾರಂ ವತ್ತುಮಾರದ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಕಥಞ್ಚಾತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೇನ ಚ ಪಕಾರೇನ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀತಿ? ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾವಾರೇಸು. ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖು. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಇಧಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸಾಸನಪರಿದೀಪನೋ ಅಞ್ಞಸಾಸನಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಇಧೇವ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯). ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ.

ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಗತೋ ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋ ವಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುರೂಪಸೇನಾಸನಪರಿಗ್ಗಹಪರಿದೀಪನಂ. ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅನುವಿಸಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವೀಥಿಂ ಓತರಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಕೂಟಗೋಣಯುತ್ತರಥೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಥಮೇವ ಧಾವತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಗೋಪೋ ಕೂಟಧೇನುಯಾ ಸಬ್ಬಂ ಖೀರಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತಂ ಕೂಟವಚ್ಛಂ ದಮೇತುಕಾಮೋ ಧೇನುತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತೇ ಮಹನ್ತಂ ಥಮ್ಭಂ ನಿಖಣಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ. ಅಥಸ್ಸ ಸೋ ವಚ್ಛೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತಮೇವ ಥಮ್ಭಂ ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ, ಏವಮೇವ ಇಮಿನಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿರಸಪಾನವಡ್ಢಿತಂ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ದಮೇತುಕಾಮೇನ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ವಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣತ್ಥಮ್ಭೇ ಸತಿಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮಸ್ಸ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತ್ವಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಆಚಿಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಂ ಅಲಭಮಾನಂ ಸತಿಯೋತ್ತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ತಮೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ಉಪನಿಸೀದತಿ ಚೇವ ಉಪನಿಪಜ್ಜತಿ ಚ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಯಥಾ ಥಮ್ಭೇ ನಿಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ವಚ್ಛಂ ದಮಂ ನರೋ ಇಧ;

ಬನ್ಧೇಯ್ಯೇವಂ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸತಿಯಾರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿ.

ಏವಮಸ್ಸೇತಂ ಸೇನಾಸನಂ ಭಾವನಾನುರೂಪಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುರೂಪಸೇನಾಸನಪರಿಗ್ಗಹಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಪದಟ್ಠಾನಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಸಮಾಕುಲಂ ಗಾಮನ್ತಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ನ ಸುಕರಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ, ಸದ್ದಕಣ್ಡಕತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ. ಅಗಾಮಕೇ ಪನ ಅರಞ್ಞೇ ಸುಕರಂ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತದೇವ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಅನುರೂಪಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ, ‘‘ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ವಿಯ ಹಿ ಭಗವಾ. ಸೋ ಯಥಾ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ನಗರಭೂಮಿಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ನಗರಂ ಮಾಪೇಥಾ’’ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ಸೋತ್ಥಿನಾ ಚ ನಗರೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ರಾಜಕುಲತೋ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಅನುರೂಪಸೇನಾಸನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ತತೋ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ದೀಪಿಸದಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾದೀಪಿರಾಜಾ ಅರಞ್ಞೇ ತಿಣಗಹನಂ ವಾ ವನಗಹನಂ ವಾ ಪಬ್ಬತಗಹನಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ವನಮಹಿಂಸಗೋಕಣ್ಣಸೂಕರಾದಯೋ ಮಿಗೇ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಂ ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ಚೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಫಲಾನಿ ಚ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಯಥಾಪಿ ದೀಪಿಕೋ ನಾಮ, ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೀ ಮಿಗೇ;

ತಥೇವಾಯಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ, ಯುತ್ತಯೋಗೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ;

ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾನ, ಗಣ್ಹಾತಿ ಫಲಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ.

ತೇನಸ್ಸ ಪರಕ್ಕಮಜವಯೋಗ್ಗಭೂಮಿಂ ಅರಞ್ಞಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇತೋ ಪರಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಮೇವ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಕ್ಖೋ ಭಮಕಾರೋ ವಾತಿ ಇದಞ್ಹಿ ಉಪಮಾಮತ್ತಮೇವ ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಕಾಯೇತಿ ಇದಂ ಅಪ್ಪನಾಮತ್ತಮೇವ ಚ ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂ, ಸೇಸಂ ಆಗತಮೇವ.

ಯಂ ಪನ ಅನಾಗತಂ, ತತ್ಥ ದಕ್ಖೋತಿ ಛೇಕೋ. ದೀಘಂ ವಾ ಅಞ್ಛನ್ತೋತಿ ಮಹನ್ತಾನಂ ಭೇರೀಪೋಕ್ಖರಾದೀನಂ ಲಿಖನಕಾಲೇ ಹತ್ಥೇ ಚ ಪಾದೇ ಚ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ದೀಘಂ ಕಡ್ಢನ್ತೋ. ರಸ್ಸಂ ವಾ ಅಞ್ಛನ್ತೋತಿ ಖುದ್ದಕಾನಂ ದನ್ತಸೂಚಿವೇಧಕಾದೀನಂ ಲಿಖನಕಾಲೇ ಮನ್ದಮನ್ದಂ ರಸ್ಸಂ ಕಡ್ಢನ್ತೋ. ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಇತ್ತರವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾನಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಸೇನ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ… ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಸಿಕ್ಖತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ವಾ.

ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಮ್ಮಿಕೋ ‘‘ಇಮೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ? ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾ. ವತ್ಥು ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೋ, ಕರಜಕಾಯೋ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಞ್ಚೇ’’ತಿ ಏವಂ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತೋ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇ ನಾಮನ್ತಿ. ಏವಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಮತ್ತಮೇವೇತಂ, ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿತಿಣ್ಣಕಙ್ಖೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಇದಂ ಏಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ.

ಝಾನಕಮ್ಮಿಕೋಪಿ ‘‘ಇಮಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತಾನಿ, ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾನಿ, ವತ್ಥು ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೋ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ನಾಮಂ, ಕರಜಕಾಯೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಮತ್ತಮೇವೇತಂ, ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿತಿಣ್ಣಕಙ್ಖೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಇದಮೇಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ.

ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ. ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ಪರಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ. ಏತೇನಸ್ಸ ಪಗುಣಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಸಞ್ಚರಣಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪನಿದಂ ಉಭಯಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ.

ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮಾರಸ್ಸ ಭಸ್ತಞ್ಚ ಗಗ್ಗರನಾಳಿಞ್ಚ ತಜ್ಜಞ್ಚ ವಾಯಾಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಾತೋ ಅಪರಾಪರಂ ಸಞ್ಚರತಿ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕರಜಕಾಯಞ್ಚ ನಾಸಪುಟಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೋ ಅಪರಾಪರಂ ಸಞ್ಚರತಿ. ಕಾಯಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿ ಯಥಾ ಭಸ್ತಾಯ ಅಪನೀತಾಯ ಗಗ್ಗರನಾಳಿಯಾ ಭಿನ್ನಾಯ ತಜ್ಜೇ ಚ ವಾಯಾಮೇ ಅಸತಿ ಸೋ ವಾತೋ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ಕಾಯೇ ಭಿನ್ನೇ ನಾಸಪುಟೇ ವಿದ್ಧಸ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಚ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೋ ನಾಮ ನಪ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಕಾಯಾದಿನಿರೋಧಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿರೋಧೋತಿ ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮುದಯವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಸಮುದಯಂ ಕಾಲೇನ ವಯಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ. ಅತ್ಥಿ ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಪನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯೋವ ಅತ್ಥಿ, ನ ಸತ್ತೋ, ನ ಪುಗ್ಗಲೋ, ನ ಇತ್ಥೀ, ನ ಪುರಿಸೋ, ನ ಅತ್ತಾ, ನ ಅತ್ತನಿಯಂ, ನಾಹಂ, ನ ಮಮ, ನ ಕೋಚಿ, ನ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಸತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ.

ಯಾವದೇವಾತಿ ಪಯೋಜನಪರಿಚ್ಛೇದವವತ್ಥಾಪನಮೇತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾ ಸಾ ಸತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ಸಾ ನ ಅಞ್ಞದತ್ಥಾಯ. ಅಥ ಖೋ ಯಾವದೇವ ಞಾಣಮತ್ತಾಯ ಅಪರಾಪರಂ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ಞಾಣಪಮಾಣತ್ಥಾಯ ಚೇವ ಸತಿಪಮಾಣತ್ಥಾಯ ಚ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನಂ ವುಡ್ಢತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ಚ ವಿಹರತೀತಿ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ವಸೇನ ಅನಿಸ್ಸಿತೋವ ವಿಹರತಿ. ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ವಾ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾ’’ತಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಮ್ಪೀತಿ ಉಪರಿ ಅತ್ಥಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಪಿ-ಕಾರೋ. ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನ ಭಗವಾ ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬದೇಸನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನೋ ಸಮುದಯಪಜಹನೋ ನಿರೋಧಾರಮ್ಮಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಇದಮೇಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖನ್ತಿ.

ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಇರಿಯಾಪಥಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೭೫. ಏವಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಇರಿಯಾಪಥವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಪನೇತಂ ಏವರೂಪಂ ಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏವರೂಪಞ್ಹಿ ಜಾನನಂ ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿಂ ನ ಪಜಹತಿ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ನ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ವಾ ನ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಜಾನನಂ ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿಂ ಪಜಹತಿ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಚ ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ‘‘ಕೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಸ್ಸ ಗಮನಂ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಕೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ? ನ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ. ಕಸ್ಸ ಗಮನನ್ತಿ? ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ಗಮನಂ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ? ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏಸ ಏವಂ ಪಜಾನಾತಿ – ‘‘ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಯಂ ಜನೇತಿ, ವಾಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಸಕಲಕಾಯಸ್ಸ ಪುರತೋ ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಗಮನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ‘‘ತಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಯಂ ಜನೇತಿ, ವಾಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಸಕಲಕಾಯಸ್ಸ ಕೋಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಸ್ಸಿತಭಾವೋ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ನಿಸೀದಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಯಂ ಜನೇತಿ, ವಾಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಸಮಿಞ್ಜನಂ ಉಪರಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಉಸ್ಸಿತಭಾವೋ ನಿಸಜ್ಜಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಸಯಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಯಂ ಜನೇತಿ, ವಾಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಸಕಲಸರೀರಸ್ಸ ತಿರಿಯತೋ ಪಸಾರಣಂ ಸಯನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ತಸ್ಸ ಏವಂ ಪಜಾನತೋ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಸತ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಸತ್ತೋ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾ ಠಿತೋ ವಾ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ಸಕಟಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಕಟಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಕಟಂ ನಾಮ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಾ ಠಿತಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಪನ ಗೋಣೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಛೇಕಮ್ಹಿ ಸಾರಥಿಮ್ಹಿ ಪಾಜೇನ್ತೇ ‘‘ಸಕಟಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಕಟಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಅಜಾನನಟ್ಠೇನ ಸಕಟಂ ವಿಯ ಕಾಯೋ, ಗೋಣಾ ವಿಯ ಚಿತ್ತಜವಾತಾ, ಸಾರಥಿ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಗಚ್ಛಾಮಿ ತಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಾಯೋಧಾತು ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರೇನ ಗಮನಾದೀನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತತೋ ‘‘ಸತ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಸತ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಅಹಂ ತಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ನಾವಾ ಮಾಲುತವೇಗೇನ, ಜಿಯಾವೇಗೇನ ತೇಜನಂ;

ಯಥಾ ಯಾತಿ ತಥಾ ಕಾಯೋ, ಯಾತಿ ವಾತಾಹತೋ ಅಯಂ.

ಯನ್ತಂ ಸುತ್ತವಸೇನೇವ, ಚಿತ್ತಸುತ್ತವಸೇನಿದಂ;

ಪಯುತ್ತಂ ಕಾಯಯನ್ತಮ್ಪಿ, ಯಾತಿ ಠಾತಿ ನಿಸೀದತಿ.

ಕೋ ನಾಮ ಏತ್ಥ ಸೋ ಸತ್ತೋ, ಯೋ ವಿನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ;

ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ, ತಿಟ್ಠೇ ವಾ ಯದಿ ವಾ ವಜೇ’’ತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾನಿ ಗಮನಾದೀನಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಏಸ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಾ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಠಿತೋ ವಾ, ನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ, ಸಯಾನೋ ವಾ ಸಯಾನೋಮ್ಹೀತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಯಥಾ ಯಥಾ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಪಣಿಹಿತೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ನಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಚನಮೇತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇನ ಯೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ತೇನ ನಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಗಮನಾಕಾರೇನ ಠಿತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಠಾನನಿಸಜ್ಜಸಯನಾಕಾರೇನ ಠಿತಂ ಸಯಾನೋತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ.

ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ. ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ಪರಸ್ಸ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ. ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಚ ವಯೋ ಚ ನೀಹರಿತಬ್ಬೋ. ತಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧ ‘‘ಸಮುದಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥಿ ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಪನಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ.

ಇಧಾಪಿ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನೋ ಸಮುದಯಪಜಹನೋ ನಿರೋಧಾರಮ್ಮಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಇದಮೇಕಸ್ಸ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖನ್ತಿ.

ಇರಿಯಾಪಥಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೭೬. ಏವಂ ಇರಿಯಾಪಥವಸೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇತಿಆದೀನಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇ ವಣ್ಣಿತಾನಿ. ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ. ಇಧಾಪಿ ಸಮುದಯವಯಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿಆದೀಸು ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸೇವ ಸಮುದಯೋ ಚ ವಯೋ ಚ ನೀಹರಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ.

ಇಧ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಇದಮೇಕಸ್ಸ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಸೇನ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖನ್ತಿ.

ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೭೭. ಏವಂ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇಮಮೇವ ಕಾಯನ್ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಕಾಯಗತಾಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಂ. ಉಭತೋಮುಖಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಮುಖೇಹಿ ಯುತ್ತಾ. ನಾನಾವಿಹಿತಸ್ಸಾತಿ ನಾನಾವಿಧಸ್ಸ.

ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಉಭತೋಮುಖಾ ಪುತೋಳಿ ವಿಯ ಹಿ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ ಕಾಯೋ, ತತ್ಥ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖಿತ್ತನಾನಾವಿಧಧಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕೇಸಾದಯೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾ, ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ, ತಸ್ಸ ತಂ ಪುತೋಳಿಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ನಾನಾವಿಧಧಞ್ಞಸ್ಸ ಪಾಕಟಕಾಲೋ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಸ್ಸ ವಿಭೂತಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಕೇಸಾದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ. ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೭೮. ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಪುನ ಚಪರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾಯಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಗೋಘಾತಕೋ ವಾ ತಸ್ಸೇವ ವಾ ಭತ್ತವೇತನಭತೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಗಾವಿಂ ವಧಿತ್ವಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಗತಾನಂ ಮಹಾಪಥಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಚತುಮಹಾಪಥೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಸ್ಸ, ಏವಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಯಥಾಠಿತಂ, ಯಥಾಠಿತತ್ತಾ ಚ ಯಥಾಪಣಿಹಿತಂ ಕಾಯಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪಥವೀಧಾತು…ಪೇ… ವಾಯೋಧಾತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ.

ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಗೋಘಾತಕಸ್ಸ ಗಾವಿಂ ಪೋಸೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಘಾತನಂ ಆಹರನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ವಧೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ವಧಿತಂ ಮತಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ತಾವದೇವ ಗಾವೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಯಾವ ನಂ ಪದಾಲೇತ್ವಾ ಬಿಲಸೋ ನ ವಿಭಜತಿ. ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಗಾವೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಮಂಸಸಞ್ಞಾ ಪವತ್ತತಿ. ನಾಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಹಂ ಗಾವಿಂ ವಿಕ್ಕಿಣಾಮಿ, ಇಮೇ ಗಾವಿಂ ಹರನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ‘‘ಅಹಂ ಮಂಸಂ ವಿಕ್ಕಿಣಾಮಿ, ಇಮೇ ಮಂಸಂ ಹರನ್ತಿ’’ ಚ್ಚೇವ ಹೋತಿ; ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಗಿಹಿಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಾಪಿ ತಾವದೇವ ಸತ್ತೋತಿ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಯಾವ ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ಯಥಾಠಿತಂ ಯಥಾಪಣಿಹಿತಂ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಧಾತುಸೋ ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ಧಾತುಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಪನಸ್ಸ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಧಾತುವಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘‘ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ಯಥಾಠಿತಂ ಯಥಾಪಣಿಹಿತಂ ಧಾತುಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ ‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪಥವೀಧಾತು ಆಪೋಧಾತು ತೇಜೋಧಾತು ವಾಯೋಧಾತೂ’ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಕ್ಖೋ ಗೋಘಾತಕೋ ವಾ…ಪೇ… ವಾಯೋಧಾತೂ’’ತಿ. ಗೋಘಾತಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಯೋಗೀ, ಗಾವೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಚತುಮಹಾಪಥೋ ವಿಯ ಚತುಇರಿಯಾಪಥೋ, ಬಿಲಸೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಭಾವೋ ವಿಯ ಧಾತುಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಥಾ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ.

ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಚತುಧಾತುಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾಯೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ. ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಚತುಧಾತುಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾತಿ.