೬. ಮಹಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಬ್ರಾಹ್ಮಣದೂತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೩೫೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ – ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯನ್ತಿ ಮಹಾಲಿಸುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ. ವೇಸಾಲಿಯನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸಾಲಭಾವೂಪಗಮನತೋ ವೇಸಾಲೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ಮಹಾವನೇತಿ ಬಹಿನಗರೇ ಹಿಮವನ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ಸಯಂ ಜಾತವನಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಮಹನ್ತಭಾವೇನೇವ ಮಹಾವನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾವನೇ. ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವನಸಣ್ಡೇ ಸಙ್ಘಾರಾಮಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸುಂ. ತತ್ಥ ಕಣ್ಣಿಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಥಮ್ಭಾನಂ ಉಪರಿ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಸಙ್ಖೇಪೇನ ದೇವವಿಮಾನಸದಿಸಂ ಪಾಸಾದಂ ಅಕಂಸು, ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಕಲೋಪಿ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ ‘‘ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಭಗವಾ ತಂ ವೇಸಾಲಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮೇ ವಿಹರತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯ’’ನ್ತಿ. ಕೋಸಲಕಾತಿ ಕೋಸಲರಟ್ಠವಾಸಿನೋ. ಮಾಗಧಕಾತಿ ಮಗಧರಟ್ಠವಾಸಿನೋ. ಕರಣೀಯೇನಾತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮೇನ. ಯಞ್ಹಿ ಅಕಾತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ತಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಂ ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ, ತಂ ಕರಣೀಯಂ ನಾಮ.

೩೬೦. ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೋ ಭಗವಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣಚಾರತೋ ಪಟಿಕ್ಕಮ್ಮ ಸಲ್ಲೀನೋ ನಿಲೀನೋ, ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪಗಮ್ಮ ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಝಾನರತಿಂ ಅನುಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ವಿಹಾರೇ. ಏಕಮನ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ಠಾನಾ ಅಪಕ್ಕಮ್ಮ ತಾಸು ತಾಸು ರುಕ್ಖಚ್ಛಾಯಾಸು ನಿಸೀದಿಂಸು.

ಓಟ್ಠದ್ಧಲಿಚ್ಛವೀವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೩೬೧. ಓಟ್ಠದ್ಧೋತಿ ಅದ್ಧೋಟ್ಠತಾಯ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೋ. ಮಹತಿಯಾ ಲಿಚ್ಛವೀಪರಿಸಾಯಾತಿ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಉಗ್ಘೋಸನಾಯ ಮಹತಿಂ ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಪರಿಸಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ತಾಯ ನೀಲಪೀತಾದಿವಣ್ಣವತ್ಥಾಭರಣವಿಲೇಪನಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾಯ ತಾವತಿಂಸಪರಿಸಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾಯ ಮಹತಿಯಾ ಲಿಚ್ಛವಿಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ. ಅಕಾಲೋ ಖೋ ಮಹಾಲೀತಿ ತಸ್ಸ ಓಟ್ಠದ್ಧಸ್ಸ ಮಹಾಲೀತಿ ಮೂಲನಾಮಂ, ತೇನ ಮೂಲನಾಮಮತ್ತೇನ ನಂ ಥೇರೋ ಮಹಾಲೀತಿ ಆಲಪತಿ. ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀತಿ ಪತಿರೂಪಾಸು ರುಕ್ಖಚ್ಛಾಯಾಸು ತಾಯ ಲಿಚ್ಛವಿಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥಯನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ.

೩೬೨. ಸೀಹೋ ಸಮಣುದ್ದೇಸೋತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ನಾಗಿತಸ್ಸ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಸತ್ತವಸ್ಸಕಾಲೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಾಸನೇ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತೋ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಸಾಮಣೇರೋ, ಸೋ ಕಿರ ತಂ ಮಹಾಪರಿಸಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಅಯಂ ಪರಿಸಾ ಮಹತೀ, ಸಕಲಂ ವಿಹಾರಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ, ಅದ್ಧಾ ಭಗವಾ ಅಜ್ಜ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪರಿಸಾಯ ಮಹನ್ತೇನ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸತಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸಾಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಮಹಾಪರಿಸಾಯ ಸನ್ನಿಪತಿತಭಾವಂ ಆರೋಚಾಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ನಾಗಿತೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ. ಭನ್ತೇ ಕಸ್ಸಪಾತಿ ಥೇರಂ ಗೋತ್ತೇನ ಆಲಪತಿ. ಏಸಾ ಜನತಾತಿ ಏಸೋ ಜನಸಮೂಹೋ.

ತ್ವಞ್ಞೇವ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಹೀತಿ ಸೀಹೋ ಕಿರ ಭಗವತೋ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ, ಅಯಞ್ಹಿ ಥೇರೋ ಥೂಲಸರೀರೋ, ತೇನಸ್ಸ ಸರೀರಗರುತಾಯ ಉಟ್ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಆಲಸಿಯಭಾವೋ ಈಸಕಂ ಅಪ್ಪಹೀನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಅಥಾಯಂ ಸಾಮಣೇರೋ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ವತ್ತಂ ಕರೋತಿ. ತೇನ ನಂ ಥೇರೋ ‘‘ತ್ವಮ್ಪಿ ದಸಬಲಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಗಚ್ಛ ತ್ವಞ್ಞೇವಾರೋಚೇಹೀತಿ ಆಹ. ವಿಹಾರಪಚ್ಛಾಯಾಯನ್ತಿ ವಿಹಾರಛಾಯಾಯಂ, ಕೂಟಾಗಾರಮಹಾಗೇಹಚ್ಛಾಯಾಯ ಫರಿತೋಕಾಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಕಿರ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರತೋ ದೀಘಾ ಪಾಚೀನಮುಖಾ, ತೇನಸ್ಸಾ ಪುರತೋ ಮಹತೀ ಛಾಯಾ ಪತ್ಥಟಾ ಹೋತಿ, ಸೀಹೋ ತತ್ಥ ಭಗವತೋ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ.

೩೬೩. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ದ್ವಾರನ್ತರೇಹಿ ಚೇವ ವಾತಪಾನನ್ತರೇಹಿ ಚ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ವಿಧಾವನ್ತಾಹಿ ವಿಪ್ಫರನ್ತೀಹಿ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾಹಿ ಬುದ್ಧರಸ್ಮೀಹಿ ಸಂಸೂಚಿತನಿಕ್ಖಮನೋ ವಲಾಹಕನ್ತರತೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸೀದಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ವಿಹಾರಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ವಿಹಾರಪಚ್ಛಾಯಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ.

೩೬೪-೩೬೫. ಪುರಿಮಾನಿ, ಭನ್ತೇ, ದಿವಸಾನಿ ಪುರಿಮತರಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿಯ್ಯೋ ದಿವಸಂ ಪುರಿಮಂ ನಾಮ, ತತೋ ಪರಂ ಪುರಿಮತರಂ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪುರಿಮಾನಿ ಚೇವ ಪುರಿಮತರಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಗ್ಗೇತಿ ಮೂಲದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಂ ದಿವಸಂ ಅಗ್ಗಂ ಪರಕೋಟಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಾವ ವಿಹಾಸಿನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಚಿರಂ ತೀಣಿ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಥ ವಾ ಯದಗ್ಗೇತಿ ಯಂ ದಿವಸಂ ಅಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ನಚಿರಂ ತೀಣಿ ವಸ್ಸಾನಿ ವಿಹರಾಮೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ದಿವಸಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ನಚಿರಂ ವಿಹಾಸಿಂ ತೀಣಿಯೇವ ವಸ್ಸಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಕಿರ ಭಗವತೋ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತೀಣಿ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವದತಿ. ಪಿಯರೂಪಾನೀತಿ ಪಿಯಜಾತಿಕಾನಿ ಸಾತಜಾತಿಕಾನಿ. ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾನೀತಿ ಕಾಮಸ್ಸಾದಯುತ್ತಾನಿ. ರಜನೀಯಾನೀತಿ ರಾಗಜನಕಾನಿ. ನೋ ಚ ಖೋ ದಿಬ್ಬಾನಿ ಸದ್ದಾನೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ತಾನಿ ನ ಸುಣಾತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ಯಾಚಿ, ತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಆಚಿಕ್ಖಿ, ಸೋ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ದೇವತಾನಂ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನೇ ಸದ್ದೇನ ಮಧುರೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಕಥಂ ನು ಖೋ ನಂ ಸುಣೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಸೋತಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಅಯಞ್ಚ ಅತೀತೇ ಏಕಂ ಸೀಲವನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಯಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಬಧಿರಮಕಾಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಅಭಬ್ಬೋ ದಿಬ್ಬಸೋತಾಧಿಗಮಾಯ. ತೇನಸ್ಸ ನ ಭಗವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಥೇಸಿ. ಸೋ ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅದ್ಧಾ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಅಹಮ್ಪಿ ಖತ್ತಿಯೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಖತ್ತಿಯೋ, ಸಚಸ್ಸ ಞಾಣಂ ವಡ್ಢಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಉಸೂಯಾಯ ಮಯ್ಹಂ ನ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ. ಸೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಮಹಾಲಿಲಿಚ್ಛವಿನೋ ಕಥೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ.

೩೬೬-೩೭೧. ಏಕಂಸಭಾವಿತೋತಿ ಏಕಂಸಾಯ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಾಯ ಭಾವಿತೋ, ದಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ದಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಸದ್ದಾನಂ ಸವನತ್ಥಾಯ ಭಾವಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿರಿಯನ್ತಿ ಅನುದಿಸಾಯ. ಉಭಯಂಸಭಾವಿತೋತಿ ಉಭಯಂಸಾಯ ಉಭಯಕೋಟ್ಠಾಸಾಯ ಭಾವಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಖೋ ಮಹಾಲಿ ಹೇತೂತಿ ಅಯಂ ದಿಬ್ಬಾನಂಯೇವ ರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಏಕಂಸಭಾವಿತೋ ಸಮಾಧಿ ಹೇತು. ಇಮಮತ್ಥಂ ಸುತ್ವಾ ಸೋ ಲಿಚ್ಛವೀ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇದಂ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಸದ್ದಸುಣನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಉತ್ತಮತ್ಥಭೂತಂ ಮಞ್ಞೇ ಇಮಸ್ಸ ನೂನ ಅತ್ಥಾಯ ಏತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಸಟ್ಠಿಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಅಪಣ್ಣಕಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ದಸಬಲಂ ಏತಮತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ.

೩೭೨. ತತೋ ತಮತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಏತಾಸಂ ನೂನ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಮಾಧಿಭಾವನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿಯೇವ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ, ಉಭಯಂಸಭಾವಿತಾನಂ ಸಮಾಧೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಾಸನತೋ ಬಾಹಿರಾ ಏತಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ, ನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ. ತಸ್ಮಾ ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯದತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ನ ಖೋ ಮಹಾಲೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಚತುಅರಿಯಫಲವಣ್ಣನಾ

೩೭೩. ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಬನ್ಧನಾನಂ. ತಾನಿ ಹಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಮಯೇ ರಥೇ ಸತ್ತೇ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಮಗ್ಗಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋತಿ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತನಧಮ್ಮೋ. ನಿಯತೋತಿ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನ ನಿಯತೋ. ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಾ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ಅಸ್ಸ, ಅನೇನ ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ.

ತನುತ್ತಾತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಾಯ ಚ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ತನುಭಾವಾ. ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಿಯಾನಂ, ಯೇ ಹಿ ಬದ್ಧೋ ಉಪರಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಓಪಪಾತಿಕೋತಿ ಸೇಸಯೋನಿಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಮೇತಂ. ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪರಿಭವೇಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ. ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋತಿ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಪುನ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅನಾವತ್ತನಧಮ್ಮೋ. ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಂ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಬನ್ಧನವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಬನ್ಧನವಿಮುತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾವ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸಯನ್ತಿ ಸಾಮಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ. ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ. ಅಥ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕರಿತ್ವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾತಿ ಪತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ. ಇದಂ ಸುತ್ವಾ ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಪನ ಧಮ್ಮೋ ನ ಸಕುಣೇನ ವಿಯ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ, ನಾಪಿ ಗೋಧಾಯ ವಿಯ ಉರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ, ಅದ್ಧಾ ಪನ ಇಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಾವ ನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಿಯಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೭೪-೩೭೫. ತತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪನ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ತುರಿಯಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಗಾಮೋ ವಿಯ ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಮತ್ತೋಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ, ನ ಅಙ್ಗತೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸಮ್ಮಾ ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ. ಸಮ್ಮಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ. ಸಮ್ಮಾ ವೋದಾಪನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ. ಸಮ್ಮಾ ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ. ಸಮ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಾನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ. ಏತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ತಾವ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ, ನಿರೋಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಸ್ಸತಿ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹವಿಧಮನವಸೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋಪಿ ತಥೇವ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಿ ಪಜಹನ್ತಿ, ನಿರೋಧಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಅಭಿನಿರೋಪೇತಿ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತಿ. ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಮ್ಮಾ ವೋದಾಪೇತಿ. ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾ ಪಗ್ಗಣ್ಹತಿ. ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಸಮ್ಮಾ ಪದಹತಿ.

ಅಪಿ ಚೇಸಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಕ್ಖಣಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏಕಕ್ಖಣಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ. ಕಿಚ್ಚತೋ ಪನ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಕ್ಖಣಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏಕಕ್ಖಣಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ. ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಸಮ್ಮಾ ವಾಚಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ವಿರತಿಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಚೇತನಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ವಿರತಿಯೇವ. ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಸಮ್ಮಾಸತೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಯೇವ.

ಇತಿ ಇಮೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭಗವತಾ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಬಹುಕಾರತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ದೇಸಿತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೨೦) ಚ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ಏತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಚೋರೇ ಘಾತೇನ್ತೋ ಖೇಮೇನ ಯೋಗಾವಚರೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಬಹುಕಾರತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ದೇಸಿತಾ’’ತಿ.

ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಬಹುಕಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕೋ ಹತ್ಥೇನ ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಕಹಾಪಣಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ – ‘‘ಅಯಂ ಛೇಕೋ, ಅಯಂ ಕೂಟೋ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಏವಂ ಯೋಗಾವಚರೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ – ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಾದಯೋ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪುರಿಸೇನ ಕೋಟಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪರಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ ಮಹಾರುಕ್ಖಂ ತಚ್ಛಕೋ ವಾಸಿಯಾ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮೇ ಉಪನೇತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ದಿನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪಞ್ಞಾಯ – ‘‘ಇಮೇ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಇಮೇ ರೂಪಾವಚರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮೇ ಉಪನೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಬಹುಕಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ವುತ್ತೋ’’ತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏವಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯಪಿ ಉಪಕಾರಕೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಖೋ, ವಿಸಾಖ, ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ, (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೩) ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ವುತ್ತಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ – ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪಠಮಂ ವಾಚಾಯ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಲೋಕೇ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಪಯೋಜೇನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ವಾಚಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ವುತ್ತೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪನ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ತಿವಿಧಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ಪಹಾಯ ಉಭಯಂ ಸುಚರಿತಂ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಯಸ್ಮಾ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಂ ಸೀಲಂ ಪೂರೇತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಾನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧಾಜೀವೇನ ಪನ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಮೇ ಆಜೀವೋ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪರಿತೋಸಂ ಕತ್ವಾ ಸುತ್ತಪಮತ್ತೇನ ವಿಹರಿತುಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಇದಂ ವೀರಿಯಂ ಸಮಾರಭಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ವುತ್ತೋ. ತತೋ ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನಪಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ವತ್ಥೂಸು ಸತಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತದನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ದೇಸಿತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇವಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸುಪಕಾರಾನುಪಕಾರಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ನೇಸಿತ್ವಾ ಪಹೋತಿ ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ದೇಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಏತೇಸಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಿರಿಯತ್ಥಾಯ.

ದ್ವೇ ಪಬ್ಬಜಿತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೩೭೬-೩೭೭. ಏಕಮಿದಾಹನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ? ಅಯಂ ಕಿರ ರಾಜಾ – ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕೋ, ತೇನಸ್ಸ ದೇಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ಭಗವತಾ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಯಾ ಆವಿಕರಣತ್ಥಂ ಏಕಂ ಕಾರಣಂ ಆಹರಿತುಂ ಇದಮಾರದ್ಧಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ‘‘ಅಹಂ ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಘೋಸಿತಾರಾಮೇ ವಿಹರಾಮಿ, ತತ್ರ ವಸನ್ತಂ ಮಂ ತೇ ದ್ವೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಅಥಾಹಂ ತೇಸಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತನ್ತಿಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕಥೇನ್ತೋ ಇದಮವೋಚಂ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಏವಂ ತಿವಿಧಂ ಸೀಲಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಪತ್ವಾ ಠಿತೋ ‘ತಂ ಜೀವ’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದೇಯ್ಯ, ಯುತ್ತಂ ನು ಖೋ ಏತಮಸ್ಸಾ’’ತಿ? ತತೋ ತೇಹಿ ‘‘ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪನೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಏವಂ ಜಾನಾಮಿ, ಏವಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಅಥ ಚ ಪನಾಹಂ ನ ವದಾಮೀ’’ತಿ ತಂ ವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿ ಖೀಣಾಸವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚಂ. ತೇ ಮಮ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಅತ್ತಮನಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಸೋಪಿ ಅತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಇದಮವೋಚ ಭಗವಾ. ಅತ್ತಮನೋ ಓಟ್ಠದ್ಧೋ ಲಿಚ್ಛವೀ ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದೀ’’ತಿ.

ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ

ಮಹಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.