೧. ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಯಾ ವತ್ತಮಾನಾಯ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಾವಸಾನೇ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕೇ ಆದಿನಿಕಾಯಸ್ಸ ಆದಿಸುತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೇನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ – ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ, ಏವಮಾದಿವುತ್ತವಚನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಯತ್ಥ ಚ ಭಾಸಿತಂ, ಯಞ್ಚಾರಬ್ಭ ಭಾಸಿತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿಕಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಂ ನಿದಾನಮಾದೀ’’ತಿ.

೧. ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದಂ. ಮೇತಿಆದೀನಿ ನಾಮಪದಾನಿ. ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಟೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ, ಹೋತೀತಿ ಆಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ತಾವ ನಯೇನ ಪದವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ತಾವ ಉಪಮೂಪದೇಸಸಮ್ಪಹಂಸನಗರಹಣವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ. ತಥಾಹೇಸ – ‘‘ಏವಂ ಜಾತೇನ ಮಚ್ಚೇನ, ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕುಸಲಂ ಬಹು’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೫೩) ಏವಮಾದೀಸು ಉಪಮಾಯಂ ಆಗತೋ. ‘‘ಏವಂ ತೇ ಅಭಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ತೇ ಪಟಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೧೨೨) ಉಪದೇಸೇ. ‘‘ಏವಮೇತಂ ಭಗವಾ, ಏವಮೇತಂ ಸುಗತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೬೬) ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ. ‘‘ಏವಮೇವಂ ಪನಾಯಂ ವಸಲೀ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ತಸ್ಸ ಮುಣ್ಡಕಸ್ಸ ಸಮಣಕಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೭) ಗರಹಣೇ. ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇತಿ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧) ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇ. ‘‘ಏವಂ ಬ್ಯಾ ಖೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಿತಂ ಆಜಾನಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೯೮) ಆಕಾರೇ. ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಂ, ಮಾಣವಕ, ಯೇನ ಸಮಣೋ ಆನನ್ದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮ, ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮಮ ವಚನೇನ ಸಮಣಂ ಆನನ್ದಂ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಂ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕಂ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ ಬಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಪುಚ್ಛ. ‘‘ಸುಭೋ ಮಾಣವೋ ತೋದೇಯ್ಯಪುತ್ತೋ ಭವನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಂ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕಂ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ ಬಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಞ್ಚ ವದೇಹಿ, ಸಾಧು ಕಿರ ಭವಂ ಆನನ್ದೋ ಯೇನ ಸುಭಸ್ಸ ಮಾಣವಸ್ಸ ತೋದೇಯ್ಯಪುತ್ತಸ್ಸ ನಿವೇಸನಂ, ತೇನುಪಸಙ್ಕಮತು ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೪೫) ನಿದಸ್ಸನೇ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಕಾಲಾಮಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ವಾತಿ? ಅಕುಸಲಾ, ಭನ್ತೇ. ಸಾವಜ್ಜಾ ವಾ ಅನವಜ್ಜಾ ವಾತಿ? ಸಾವಜ್ಜಾ, ಭನ್ತೇ. ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಾ ವಾ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾ ವಾತಿ? ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಾ, ಭನ್ತೇ. ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ನೋ ವಾ, ಕಥಂ ವೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀತಿ? ಸಮತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ನೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೬೬) ಅವಧಾರಣೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಆಕಾರತ್ಥೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ನಾನಾನಯನಿಪುಣಮನೇಕಜ್ಝಾಸಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ, ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಕಸಕಭಾಸಾನುರೂಪತೋ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಪನ ಸೋತುಕಾಮತಂ ಜನೇತ್ವಾಪಿ ‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ’ ಮಯಾಪಿ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಸುತನ್ತಿ.

ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇನ – ‘‘ನಾಹಂ ಸಯಮ್ಭೂ, ನ ಮಯಾ ಇದಂ ಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಮೋಚೇನ್ತೋ – ‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ’, ‘ಮಯಾಪಿ ಏವಂ ಸುತ’ನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಕಲಂ ಸುತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ.

ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಯದಿದಂ ಆನನ್ದೋ, ಗತಿಮನ್ತಾನಂ, ಸತಿಮನ್ತಾನಂ, ಧಿತಿಮನ್ತಾನಂ, ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಆನನ್ದೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೨೩). ಏವಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ, ಧಮ್ಮಕುಸಲೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಕುಸಲೋ, ನಿರುತ್ತಿಕುಸಲೋ, ಪುಬ್ಬಾಪರಕುಸಲೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೬೯). ಏವಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಚ ಪಸತ್ಥಭಾವಾನುರೂಪಂ ಅತ್ತನೋ ಧಾರಣಬಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸೋತುಕಾಮತಂ ಜನೇತಿ – ‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ’, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ವಾ ಅನೂನಮನಧಿಕಂ, ಏವಮೇವ ನ ಅಞ್ಞಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಮೇ-ಸದ್ದೋ ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ – ‘‘ಗಾಥಾಭಿಗೀತಂ ಮೇ ಅಭೋಜನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೮೧) ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಾಧು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಸಙ್ಖಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೮೮) ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭವಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯) ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನ ಮಯಾ ಸುತನ್ತಿ ಚ, ಮಮ ಸುತನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥದ್ವಯೇ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಸುತನ್ತಿ ಅಯಂ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಚ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ – ಗಮನವಿಸ್ಸುತಕಿಲಿನ್ನ-ಉಪಚಿತಾನುಯೋಗ-ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ-ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರ-ವಿಞ್ಞಾತಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ, ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಸೇನಾಯ ಪಸುತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೧೧) ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅವಸ್ಸುತಾ ಅವಸ್ಸುತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೬೫೭) ಕಿಲಿನ್ನಾಕಿಲಿನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ ಅನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಖು. ಪಾ. ೭.೧೨) ಉಪಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯೇ ಝಾನಪಸುತಾ ಧೀರಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೮೧) ಝಾನಾನುಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತ’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧) ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೩೯) ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಧರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರಿತನ್ತಿ ವಾ ಉಪಧಾರಣನ್ತಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘ಮೇ’ ಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ‘ಮಯಾ’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ‘ಏವಂ ಮಯಾ ಸುತಂ’ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರಿತನ್ತಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ‘ಮಮಾ’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಏವಂ ಮಮ ಸುತಂ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರಣನ್ತಿ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಏವಮೇತೇಸು ತೀಸು ಪದೇಸು ಏವನ್ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದಸ್ಸನಂ. ಮೇತಿ ವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ. ಸುತನ್ತಿ ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅನೂನಾಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನಂ. ತಥಾ ಏವನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಮೇತಿ ಅತ್ತಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಸುತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಮಯಾ ನ ಅಞ್ಞಂ ಕತಂ, ಇದಂ ಪನ ಕತಂ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸುತೋ’’ತಿ.

ತಥಾ ಏವನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಮೇತಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಸುತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಯಂ ಸುತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಮಯಾ ಏವಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ.

ತಥಾ ಏವನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ. ಏವನ್ತಿ ಹಿ ಅಯಮಾಕಾರಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಮೇತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ. ಸುತನ್ತಿ ವಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ತಂ ಸಮಙ್ಗಿನೋ ಕತ್ತು ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ.

ಅಥವಾ ಏವನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ. ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ. ಮೇತಿ ಉಭಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ‘‘ಮಯಾ ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಲದ್ಧಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನ ಸುತ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಚ ಮೇತಿ ಚ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಕಿಞ್ಹೇತ್ಥ ತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಏವನ್ತಿ ವಾ ಮೇತಿ ವಾ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭೇಥ? ಸುತನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯಞ್ಹಿ ತಂ ಏತ್ಥ ಸೋತೇನ ಉಪಲದ್ಧಂ, ತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ. ತಥಾ ‘ಏವ’ನ್ತಿ ಚ, ಮೇತಿ ಚ, ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ‘ಸುತ’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ಉಪನಿಧಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಏವನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ದೀಪೇತಿ. ನ ಹಿ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ‘ಸುತ’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಸುತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಸಂ ದೀಪೇತಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸುತಂ ಸಮ್ಮುಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ನ ಸೋ ಕಾಲನ್ತರೇನ ಮಯಾ ಸುತನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹೇನ ಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ, ಅಸಮ್ಮೋಸೇನ ಪನ ಸತಿಸಿದ್ಧಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾವಧಾರಣಸಮತ್ಥತಾ, ಸತಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥತಾ. ತದುಭಯಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕೋಸಸ್ಸ ಅನುಪಾಲನಸಮತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕತ್ತಸಿದ್ಧಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ, ಏವನ್ತಿ ವಚನೇನ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ದೀಪೇತಿ. ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಾಭಾವತೋ. ಸುತನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ದೀಪೇತಿ, ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸವನಾಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ‘‘ನ ಮಯಾ ಸುತಂ, ಪುನ ಭಣಥಾ’’ತಿ ಭಣತಿ. ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಂ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞತಂ ಸಾಧೇತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ತದಭಾವತೋ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ. ನ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಸೋತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಅನುಪಸ್ಸಯಮಾನಸ್ಸ ಸವನಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ, ಯಸ್ಮಾ ಏವನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೋ ಚ ಏವಂ ಭದ್ದಕೋ ಆಕಾರೋ ನ ಸಮ್ಮಾಅಪ್ಪಣಿಹಿತತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭದ್ದಕೇನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಮತ್ತನೋ ದೀಪೇತಿ. ಸುತನ್ತಿ ಸವನಯೋಗೇನ ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ನ ಹಿ ಅಪ್ಪತಿರೂಪದೇಸೇ ವಸತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯವಿರಹಿತಸ್ಸ ವಾ ಸವನಂ ಅತ್ಥಿ. ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಆಸಯಸುದ್ಧಿಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ, ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ, ತಾಯ ಚ ಆಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧಿ, ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿಯಾ ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧಿ. ಇತಿ ಪಯೋಗಾಸಯಸುದ್ಧಸ್ಸ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಚನಂ ಅರುಣುಗ್ಗಂ ವಿಯ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉದಯತೋ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವಿಯ ಚ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅರಹತಿ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಭವಿತುನ್ತಿ ಠಾನೇ ನಿದಾನಂ ಠಪೇನ್ತೋ – ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಅಪರೋ ನಯೋ, ‘ಏವ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ ವಚನೇನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ‘ಸುತ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಂ. ‘ಏವ’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರದೀಪಕಂ ವಚನಂ ಭಾಸಮಾನೋ – ‘‘ಏತೇ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ. ‘ಸುತ’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸವನಯೋಗದೀಪಕಂ ವಚನಂ ಭಾಸಮಾನೋ – ‘‘ಬಹೂ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುತಾ ಧಾತಾ ವಚಸಾ ಪರಿಚಿತಾ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ. ತದುಭಯೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪಾರಿಪೂರಿಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಸವನೇ ಆದರಂ ಜನೇತಿ. ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಆದರೇನ ಅಸ್ಸುಣನ್ತೋ ಮಹತಾ ಹಿತಾ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆದರಂ ಜನೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸೋತಬ್ಬೋತಿ.

‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸಕಲೇನ ವಚನೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ಅದಹನ್ತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ. ಸಾವಕತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ತಥಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ. ‘‘ಕೇವಲಂ ಸುತಮೇವೇತಂ ಮಯಾ, ತಸ್ಸೇವ ಭಗವತೋ ವಚನ’’ನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಮೋಚೇತಿ, ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸತಿ, ಜಿನವಚನಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಪುರಿಮವಚನಂ ವಿವರನ್ತೋ – ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮಿದಂ ಮಯಾ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸಾರದಸ್ಸ ದಸಬಲಧರಸ್ಸ ಆಸಭಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಯಿನೋ ಸೀಹನಾದನಾದಿನೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರಸ್ಸ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿನೋ ಧಮ್ಮದೀಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸರಣಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮವರಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಚನಂ, ನ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ವಾ ಪದೇ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ವಾ ಕಙ್ಖಾ ವಾ ವಿಮತಿ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ವಿನಾಸೇತಿ, ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ವಿನಾಸಯತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಂ, ಸದ್ಧಂ ವಡ್ಢೇತಿ ಸಾಸನೇ;

ಏವಂ ಮೇ ಸುತಮಿಚ್ಚೇವಂ, ವದಂ ಗೋತಮಸಾವಕೋ’’ತಿ.

ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಮಯನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನಿದ್ದೇಸೋ. ಏಕಂ ಸಮಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮಿತಪರಿದೀಪನಂ. ತತ್ಥ ಸಮಯಸದ್ದೋ –

‘‘ಸಮವಾಯೇ ಖಣೇ ಕಾಲೇ, ಸಮೂಹೇ ಹೇತುದಿಟ್ಠಿಸು;

ಪಟಿಲಾಭೇ ಪಹಾನೇ ಚ, ಪಟಿವೇಧೇ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ’’.

ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ – ‘‘ಅಪ್ಪೇವನಾಮ ಸ್ವೇಪಿ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯಾಮ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೪೭) ಸಮವಾಯೋ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೨೯) ಖಣೋ. ‘‘ಉಣ್ಹಸಮಯೋ ಪರಿಳಾಹಸಮಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೩೫೮) ಕಾಲೋ. ‘‘ಮಹಾಸಮಯೋ ಪವನಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨) ಸಮೂಹೋ. ‘‘ಸಮಯೋಪಿ ಖೋ ತೇ, ಭದ್ದಾಲಿ, ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಅಹೋಸಿ, ಭಗವಾ ಖೋ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ, ಭಗವಾಪಿ ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ, ಭದ್ದಾಲಿ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಪರಿಪೂರಕಾರೀ’ತಿ. ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ, ತೇ ಭದ್ದಾಲಿ, ಸಮಯೋ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೩೫) ಹೇತು. ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತೋ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರೇ ಏಕಸಾಲಕೇ ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೇ ಪಟಿವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೨೬೦) ದಿಟ್ಠಿ.

‘‘ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಯೋ ಚತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ;

ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ ಧೀರೋ, ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೮) –

ಆದೀಸು ಪಟಿಲಾಭೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾ ಅನ್ತಮಕಾಸಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೭.೯) ಪಹಾನಂ. ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ೧೦೮) ಪಟಿವೇಧೋ. ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರಉತುಮಾಸಡ್ಢಮಾಸರತ್ತಿದಿವಪುಬ್ಬಣ್ಹಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಾಯನ್ಹಪಠಮಮಜ್ಝಿ-ಮಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಮುಹುತ್ತಾದೀಸು ಕಾಲಪ್ಪಭೇದಭೂತೇಸು ಸಮಯೇಸು ಏಕಂ ಸಮಯನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತೇಸು ಸಂವಚ್ಛರಾದೀಸು ಸಮಯೇಸು ಯಂ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಉತುಮ್ಹಿ ಮಾಸೇ ಪಕ್ಖೇ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ವಾ ದಿವಸಭಾಗೇ ವಾ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಥೇರಸ್ಸ ಸುವಿದಿತಂ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತಂ ಪಞ್ಞಾಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ – ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ’’ ಅಸುಕಸಂವಚ್ಛರೇ ಅಸುಕಉತುಮ್ಹಿ ಅಸುಕಮಾಸೇ ಅಸುಕಪಕ್ಖೇ ಅಸುಕರತ್ತಿಭಾಗೇ ಅಸುಕದಿವಸಭಾಗೇ ವಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಧಾರೇತುಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತುಂ ವಾ, ಬಹು ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೇನೇವ ಪದೇನ ತಮತ್ಥಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಯೇ ವಾ ಇಮೇ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಸಮಯೋ, ಜಾತಿಸಮಯೋ, ಸಂವೇಗಸಮಯೋ, ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಸಮಯೋ, ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಸಮಯೋ, ಮಾರವಿಜಯಸಮಯೋ, ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ, ದೇಸನಾಸಮಯೋ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಮಯೋತಿ, ಏವಮಾದಯೋ ಭಗವತೋ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಅತಿವಿಯ ಪಕಾಸಾ ಅನೇಕಕಾಲಪ್ಪಭೇದಾ ಏವ ಸಮಯಾ. ತೇಸು ಸಮಯೇಸು ದೇಸನಾಸಮಯಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕಂ ಸಮಯನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ಯೋ ಚಾಯಂ ಞಾಣಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಸಮಯೇಸು ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಸಮಯೋ, ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಯೇಸು ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಯೋ, ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಕರಣೀಯದ್ವಯಸಮಯೇಸು ಧಮ್ಮಿಕಥಾಸಮಯೋ ದೇಸನಾಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಯೇಸು ದೇಸನಾಸಮಯೋ, ತೇಸುಪಿ ಸಮಯೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಯಥಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) ಚ, ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಸುತ್ತಪದೇಸು – ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ ಚ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ವಿನಯೇ ಚ – ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಕರಣವಚನೇನ, ತಥಾ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ? ತತ್ಥ ತಥಾ ಇಧ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತಪದೇಸು ಚ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋ ಭಾವೇನ ಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ. ಅಧಿಕರಣಞ್ಹಿ ಕಾಲತ್ಥೋ, ಸಮೂಹತ್ಥೋ ಚ ಸಮಯೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯಸ್ಸ ಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ ತತ್ಥ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ.

ವಿನಯೇ ಚ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯೋ ಹಿ ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮಯೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ ತತ್ಥ ಕರಣವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ.

ಇಧ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಞ್ಚ ಏವಂ ಜಾತಿಕೇ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯಞ್ಹಿ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಂ ದೇಸೇಸಿ, ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ತಂ ಸಮಯಂ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ ಇಧ ಉಪಯೋಗವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ.

ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಭುಮ್ಮೇನ ಕರಣೇನ ಚ;

ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಮಯೋ ವುತ್ತೋ, ಉಪಯೋಗೇನ ಸೋ ಇಧಾ’’ತಿ.

ಪೋರಾಣಾ ಪನ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ – ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವಾ, ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಭೇದೋ ಏಸ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭುಮ್ಮಮೇವತ್ಥೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಭಗವಾತಿ ಗರು. ಗರುಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಭಗವಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಗರು, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪೋರಾಣೇಹಿಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಂ, ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮಂ;

ಗರು ಗಾರವಯುತ್ತೋ ಸೋ, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಅಪಿ ಚ –

‘‘ಭಾಗ್ಯವಾ ಭಗ್ಗವಾ ಯುತ್ತೋ, ಭಗೇಹಿ ಚ ವಿಭತ್ತವಾ;

ಭತ್ತವಾ ವನ್ತಗಮನೋ, ಭವೇಸು ಭಗವಾ ತತೋ’’ತಿ.

ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ವಸೇನಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ವಚನೇನ ಯಥಾಸುತಂ ಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಕಾಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋತಿ. ತೇನ ‘‘ನಯಿದಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸತ್ಥುಕಂ ಪಾವಚನಂ, ಅಯಂ ವೋ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಸತ್ಥು ಅದಸ್ಸನೇನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಂ ಜನಂ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತಿ.

ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾತಿ ವಚನೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಭಗವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ರೂಪಕಾಯಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಾಧೇತಿ. ತೇನ ‘‘ಏವಂವಿಧಸ್ಸ ನಾಮ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸಕೋ ದಸಬಲಧರೋ ವಜಿರಸಙ್ಘಾತ ಸಮಾನಕಾಯೋ ಸೋಪಿ ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಕೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಜೀವಿತೇ ಆಸಾ ಜನೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಜೀವಿತಮದಮತ್ತಂ ಜನಂ ಸಂವೇಜೇತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಚಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ.

ಏವನ್ತಿ ಚ ಭಣನ್ತೋ ದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ಏಕಂ ಸಮಯನ್ತಿ ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ಭಗವಾತಿ ದೇಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ.

ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದನ್ತಿ ಅನ್ತರಾ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣಖಣಚಿತ್ತವೇಮಜ್ಝವಿವರಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ತದನ್ತರಂ ಕೋ ಜಾನೇಯ್ಯ ಅಞ್ಞತ್ರ ತಥಾಗತಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೪೪) ಚ, ‘‘ಜನಾ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಮನ್ತೇನ್ತಿ ಮಞ್ಚ ತಞ್ಚ ಕಿಮನ್ತರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೨೮) ಚ ಆದೀಸು ಹಿ ಕಾರಣೇ ಅನ್ತರಾ-ಸದ್ದೋ. ‘‘ಅದ್ದಸ ಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಞ್ಞತರಾ ಇತ್ಥೀ ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಭಾಜನಂ ಧೋವನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೪೯) ಖಣೇ. ‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೨೦) ಚಿತ್ತೇ. ‘‘ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಮಾಪಾದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೩೫೦) ವೇಮಜ್ಝೇ. ‘‘ಅಪಿ ಚಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಪೋದಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನಿರಯಾನಂ ಅನ್ತರಿಕಾಯ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೩೧) ವಿವರೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ವಿವರೇ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಚ ನಾಳನ್ದಾಯ ಚ ವಿವರೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅನ್ತರಾ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತಂ. ಈದಿಸೇಸು ಚ ಠಾನೇಸು ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಗಾಮಞ್ಚ ನದಿಞ್ಚ ಯಾತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಏಕಮೇವ ಅನ್ತರಾಸದ್ದಂ ಪಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ದುತಿಯಪದೇನಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ಅಯೋಜಿಯಮಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಇಧ ಪನ ಯೋಜೇತ್ವಾಯೇವ ವುತ್ತೋತಿ.

ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ‘‘ದೀಘಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಮಯಸ್ಸ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಾಚಿ. ೨೧೮) ಅಡ್ಢಯೋಜನಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ. ರಾಜಗಹತೋ ಪನ ನಾಳನ್ದಾ ಯೋಜನಮೇವ.

ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ‘ಮಹತಾ’ತಿ ಗುಣಮಹತ್ತೇನಪಿ ಮಹತಾ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತೇನಪಿ ಮಹತಾ. ಸೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಗುಣೇಹಿಪಿ ಮಹಾ ಅಹೋಸಿ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ. ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಪಿ ಮಹಾ, ಪಞ್ಚಸತಸಙ್ಖ್ಯತ್ತಾ. ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಙ್ಘೋ ‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ’, ತೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ. ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾತಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮಣಗಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಏಕತೋ.

ಪಞ್ಚಮತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹೀತಿ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾನಿ. ಮತ್ತಾತಿ ಪಮಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ಪಮಾಣಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ – ‘‘ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾ ಪಞ್ಚಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸತಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ, ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಮತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ.

ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ಖೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋತಿ ಸುಪ್ಪಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಪಿ-ಕಾರೋ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸಭಾಗತಾಯ ಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ಖೋ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋತಿ ಸಞ್ಜಯಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಯದಾ ಭಗವಾ ತಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತದಾ ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ಅತೀತಕಾಲತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ.

ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಮಾಣವೇನಾತಿ – ಏತ್ಥ ಅನ್ತೇ ವಸತೀತಿ ಅನ್ತೇವಾಸೀ. ಸಮೀಪಚಾರೋ ಸನ್ತಿಕಾವಚರೋ ಸಿಸ್ಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಮಾಣವೋತಿ ಸತ್ತೋಪಿ ಚೋರೋಪಿ ತರುಣೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಚೋದಿತಾ ದೇವದೂತೇಹಿ, ಯೇ ಪಮಜ್ಜನ್ತಿ ಮಾಣವಾ;

ತೇ ದೀಘರತ್ತಂ ಸೋಚನ್ತಿ, ಹೀನಕಾಯೂಪಗಾ ನರಾ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೧) –

ಆದೀಸು ಹಿ ಸತ್ತೋ ಮಾಣವೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಮಾಣವೇಹಿಪಿ ಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕತಕಮ್ಮೇಹಿಪಿ ಅಕತಕಮ್ಮೇಹಿಪೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೪೯) ಚೋರೋ. ‘‘ಅಮ್ಬಟ್ಠೋ ಮಾಣವೋ, ಅಙ್ಗಕೋ ಮಾಣವೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೧೬) ತರುಣೋ ‘ಮಾಣವೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಇಧಾಪಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ಇದಞ್ಹಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ನಾಮ ತರುಣನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ.

ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗೇ, ತೇಸು ವಾ ದ್ವೀಸು ಜನೇಸು. ಸುದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಪರಿಯಾಯ-ಸದ್ದೋ ತಾವ ವಾರದೇಸನಾಕಾರಣೇಸು ವತ್ತತಿ. ‘‘ಕಸ್ಸ ನು ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಅಜ್ಜ ಪರಿಯಾಯೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಓವದಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೩೯೮) ಹಿ ವಾರೇ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೋ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಪರಿಯಾಯೋತ್ವೇವ ನಂ ಧಾರೇಹೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೫) ದೇಸನಾಯಂ. ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಖೋ, ತೇ ರಾಜಞ್ಞ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಏವಂ ಹೋತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೧೧) ಕಾರಣೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ಕಾರಣೇ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ‘‘ಅನೇಕವಿಧೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ, ‘‘ಬಹೂಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ ಅವಣ್ಣವಿರಹಿತಸ್ಸ ಅಪರಿಮಾಣವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ – ‘‘ಯಂ ಲೋಕೇ ಜಾತಿವುಡ್ಢೇಸು ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಂ ‘ಸಾಮಗ್ಗಿರಸೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಮಾ ಅರಸರೂಪೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ, ನಿಬ್ಭೋಗೋ, ಅಕಿರಿಯವಾದೋ, ಉಚ್ಛೇದವಾದೋ, ಜೇಗುಚ್ಛೀ, ವೇನಯಿಕೋ, ತಪಸ್ಸೀ, ಅಪಗಬ್ಭೋ. ನತ್ಥಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ. ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ವೀಮಂಸಾನುಚರಿತಂ, ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ. ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ನ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ನ ಲೋಕವಿದೂ, ನ ಅನುತ್ತರೋ, ನ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ. ಏವಂ ತಂ ತಂ ಅಕಾರಣಮೇವ ಕಾರಣನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ಅವಣ್ಣಂ ದೋಸಂ ನಿನ್ದಂ ಭಾಸತಿ.

ಯಥಾ ಚ ಬುದ್ಧಸ್ಸ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಪಿ ತಂ ತಂ ಅಕಾರಣಮೇವ ಕಾರಣತೋ ವತ್ವಾ – ‘‘ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮೋ ದುರಕ್ಖಾತೋ, ದುಪ್ಪಟಿವೇದಿತೋ, ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ, ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೋ’’ತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ.

ಯಥಾ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಏವಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸಾಪಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅಕಾರಣಮೇವ ಕಾರಣತೋ ವತ್ವಾ – ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ, ಕುಟಿಲಪಟಿಪನ್ನೋ, ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪದಂ ಅನನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಅಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ.

ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಪನಸ್ಸ – ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯೋ ಅಪರಾಮಸಿತಬ್ಬಂ ಪರಾಮಸತಿ, ಅನಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ ಅಕ್ಕಮತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಗಿಲನ್ತೋ ವಿಯ, ಹತ್ಥೇನ ಅಸಿಧಾರಂ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ವಿಯ, ಮುಟ್ಠಿನಾ ಸಿನೇರುಂ ಪದಾಲೇತುಕಾಮೋ ವಿಯ, ಕಕಚದನ್ತಪನ್ತಿಯಂ ಕೀಳಮಾನೋ ವಿಯ, ಪಭಿನ್ನಮದಂ ಚಣ್ಡಹತ್ಥಿಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ವಣ್ಣಾರಹಸ್ಸೇವ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸಮಾನೋ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ. ಆಚರಿಯೇ ಖೋ ಪನ ಗೂಥಂ ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ವಾ ಕಣ್ಟಕಂ ವಾ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಂ ವಾ ಅಕ್ಕಮನ್ತೇ, ಸೂಲಂ ವಾ ಅಭಿರೂಹನ್ತೇ, ಹಲಾಹಲಂ ವಾ ವಿಸಂ ಖಾದನ್ತೇ, ಖಾರೋದಕಂ ವಾ ಪಕ್ಖಲನ್ತೇ, ನರಕಪಪಾತಂ ವಾ ಪಪತನ್ತೇ, ನ ಅನ್ತೇವಾಸಿನಾ ತಂ ಸಬ್ಬಮನುಕಾತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪಮೇವ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ನೇವ ಪಿತಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಪುತ್ತೋ ಪಿತು ಕಮ್ಮೇನ, ನ ಮಾತಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ, ನ ಪುತ್ತೋ ಮಾತುಯಾ, ನ ಭಾತಾ ಭಗಿನಿಯಾ, ನ ಭಗಿನೀ ಭಾತು, ನ ಆಚರಿಯೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿನೋ, ನ ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮೇನ ಗಚ್ಛತಿ. ಮಯ್ಹಞ್ಚ ಆಚರಿಯೋ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ ಖೋ ಪನಾರಿಯೂಪವಾದೋತಿ. ಏವಂ ಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಚರಿಯವಾದಂ ಮದ್ದಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾಕಾರಣಮೇವ ಕಾರಣತೋ ಅಪದಿಸನ್ತೋ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತುಮಾರದ್ಧೋ, ಯಥಾ ತಂ ಪಣ್ಡಿತಜಾತಿಕೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ’’. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಮಾಣವೋ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ವಣ್ಣನ್ತಿ ವಣ್ಣ-ಸದ್ದೋ ಸಣ್ಠಾನ-ಜಾತಿ-ರೂಪಾಯತನ-ಕಾರಣ-ಪಮಾಣ-ಗುಣ-ಪಸಂಸಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಸಪ್ಪರಾಜವಣ್ಣಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೪೨) ಸಣ್ಠಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ಸೇಟ್ಠೋ ವಣ್ಣೋ, ಹೀನೋ ಅಞ್ಞೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೪೦೨) ಜಾತಿ. ‘‘ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೦೩) ರೂಪಾಯತನಂ.

‘‘ನ ಹರಾಮಿ ನ ಭಞ್ಜಾಮಿ, ಆರಾ ಸಿಙ್ಘಾಮಿ ವಾರಿಜಂ;

ಅಥ ಕೇನ ನು ವಣ್ಣೇನ, ಗನ್ಧತ್ಥೇನೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೪) –

ಆದೀಸು ಕಾರಣಂ. ‘‘ತಯೋ ಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೬೦೨) ಪಮಾಣಂ. ‘‘ಕದಾ ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾ ಪನ, ತೇ ಗಹಪತಿ, ಇಮೇ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೭೭) ಗುಣೋ. ‘‘ವಣ್ಣಾರಹಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೨.೧೩೫) ಪಸಂಸಾ. ಇಧ ಗುಣೋಪಿ ಪಸಂಸಾಪಿ. ಅಯಂ ಕಿರ ತಂ ತಂ ಭೂತಮೇವ ಕಾರಣಂ ಅಪದಿಸನ್ತೋ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಗುಣೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಪಸಂಸಂ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ಥ – ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೧) ನಯೇನ, ‘‘ಯೇ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನಾ ಅಗ್ಗೇ ತೇ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೭೪) ಚ ನಯೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೯) ಚ ‘‘ಆಲಯಸಮುಗ್ಘಾತೋ ವಟ್ಟುಪಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ (ಇತಿ. ೯೦, ಅ. ನಿ. ೪.೩೪) ಚ, ‘‘ಯೇ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇ ಮಗ್ಗೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ ತೇ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ನಯೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೯) ಚ, ‘‘ಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಘೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ ತೇ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪) ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ಪನ ನಯೇಹಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಹೋನ್ತೇನ ಪನ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೇನ ಪಞ್ಚನಿಕಾಯೇ ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನಿ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ವಣ್ಣೋ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣೇ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಅತಿತ್ಥೇನ ಪಕ್ಖನ್ದೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಈದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಪನ ಮಾಣವೋ ಅನುಸ್ಸವಾದಿಮತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿತೇನ ಅತ್ತನೋ ಥಾಮೇನ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ.

ಇತಿಹ ತೇ ಉಭೋ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸೀತಿ ಏವಂ ತೇ ದ್ವೇ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸಿಕಾ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ. ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಾದಾತಿ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಉಜುಮೇವ ವಿವಿಧಪಚ್ಚನೀಕವಾದಾ, ಅನೇಕವಾರಂ ವಿರುದ್ಧವಾದಾ ಏವ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಚರಿಯೇನ ಹಿ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣೇ ಭಾಸಿತೇ ಅನ್ತೇವಾಸೀ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಪುನ ಇತರೋ ಅವಣ್ಣಂ, ಇತರೋ ವಣ್ಣನ್ತಿ ಏವಂ ಆಚರಿಯೋ ಸಾರಫಲಕೇ ವಿಸರುಕ್ಖಆಣಿಂ ಆಕೋಟಯಮಾನೋ ವಿಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ. ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಪನ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಮಯಾಯ ಆಣಿಯಾ ತಂ ಆಣಿಂ ಪಟಿಬಾಹಯಮಾನೋ ವಿಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಾದಾ’’ತಿ.

ಭಗವನ್ತಂ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಅನುಬನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಞ್ಚಾತಿ ಭಗವನ್ತಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಞ್ಚ ಪಚ್ಛತೋ ಪಚ್ಛತೋ ದಸ್ಸನಂ ಅವಿಜಹನ್ತಾ ಇರಿಯಾಪಥಾನುಬನ್ಧನೇನ ಅನುಬನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೀಸಾನುಲೋಕಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ? ಕಸ್ಮಾ ಚ ಸುಪ್ಪಿಯೋ ಅನುಬನ್ಧೋ? ಕಸ್ಮಾ ಚ ಸೋ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ? ಭಗವಾ ತಾವ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ರಾಜಗಹಪರಿವತ್ತಕೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಮಹಾವಿಹಾರೇಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪಾತೋವ ಸರೀರಪ್ಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾಯಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ರಾಜಗಹೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತಿ. ಸೋ ತಂ ದಿವಸಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸುಲಭಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ – ‘‘ನಾಳನ್ದಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ರಾಜಗಹತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ರಾಜಗಹಪರಿವತ್ತಕೇ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾರಾಮೇ ವಸಿತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿವುತೋ ರಾಜಗಹೇ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರತಿ. ಸೋಪಿ ತಂ ದಿವಸಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾಯ ಸುಲಭಭಿಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ – ನಾಳನ್ದಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿಚ್ಚೇವ ಭಗವತೋ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋವ ಅನುಬನ್ಧೋ. ಸಚೇ ಪನ ಜಾನೇಯ್ಯ ನಾನುಬನ್ಧೇಯ್ಯ. ಸೋ ಅಜಾನಿತ್ವಾವ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗೀವಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಭಗವನ್ತಂ ಅದ್ದಸ ಬುದ್ಧಸಿರಿಯಾ ಸೋಭಮಾನಂ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಮಿವ ಜಙ್ಗಮಕನಕಗಿರಿಸಿಖರಂ.

ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ ದಸಬಲಸ್ಸ ಸರೀರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಛಬ್ಬಣ್ಣರಸ್ಮಿಯೋ ಸಮನ್ತಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇ ಪದೇಸೇ ಆಧಾವನ್ತಿ ವಿಧಾವನ್ತಿ ರತನಾವೇಳರತನದಾಮರತನಚುಣ್ಣವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ವಿಯ, ಪಸಾರಿತರತನಚಿತ್ತಕಞ್ಚನಪಟಮಿವ, ರತ್ತಸುವಣ್ಣರಸನಿಸಿಞ್ಚಮಾನಮಿವ, ಉಕ್ಕಾಸತನಿಪಾತಸಮಾಕುಲಮಿವ, ನಿರನ್ತರವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫಮಿವ ವಾಯುವೇಗಕ್ಖಿತ್ತಚೀನಪಿಟ್ಠಚುಣ್ಣಮಿವ, ಇನ್ದಧನುವಿಜ್ಜುಲತಾತಾರಾಗಣಪ್ಪಭಾವಿಸರವಿಪ್ಫುರಿತವಿಚ್ಛರಿತಮಿವ ಚ ತಂ ವನನ್ತರಂ ಹೋತಿ.

ಅಸೀತಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರಞ್ಜಿತಞ್ಚ ಪನ ಭಗವತೋ ಸರೀರಂ ವಿಕಸಿತಕಮಲುಪ್ಪಲಮಿವ, ಸರಂ ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಮಿವ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಂ, ತಾರಾಮರೀಚಿವಿಕಸಿತಮಿವ, ಗಗನತಲಂ ಸಿರಿಯಾ ಅವಹಸನ್ತಮಿವ, ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಪರಿಕ್ಖೇಪವಿಲಾಸಿನೀ ಚಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಮಾಲಾ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಠಪಿತದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಮಾಲಾಯ ದ್ವತ್ತಿಂಸಸೂರಿಯಮಾಲಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತದ್ವತ್ತಿಂಸಚಕ್ಕವತ್ತಿದ್ವತ್ತಿಂಸಸಕ್ಕದೇವರಾಜದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಸಿರಿಂ ಸಿರಿಯಾ ಅಭಿಭವನ್ತಿಮಿವ. ತಞ್ಚ ಪನ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಬ್ಬೇವ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ ಪವಿವಿತ್ತಾ ಅಸಂಸಟ್ಠಾ ಚೋದಕಾ ಪಾಪಗರಹಿನೋ ವತ್ತಾರೋ ವಚನಕ್ಖಮಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞ್ಞಾಣದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಾ. ತೇಸಂ ಮಜ್ಝೇ ಭಗವಾ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಕಞ್ಚನಥಮ್ಭೋ, ರತ್ತಪದುಮಸಣ್ಡಮಜ್ಝಗತಾ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣನಾವಾ, ಪವಾಳವೇದಿಕಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಾರಾಗಣಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ಮಿಗಪಕ್ಖೀನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖೂನಿ ಪೀಣಯತಿ, ಪಗೇವ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪನ ದಿವಸೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಸೀತಿಮಹಾಥೇರಾ ಮೇಘವಣ್ಣಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಏಕಂಸಂ ಕರಿತ್ವಾ ಕತ್ತರದಣ್ಡಂ ಆದಾಯ ಸುವಮ್ಮವಮ್ಮಿತಾ ವಿಯ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ ವಿಗತದೋಸಾ ವನ್ತದೋಸಾ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸಾ ವಿಜಟಿತಜಟಾ ಛಿನ್ನಬನ್ಧನಾ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಿವಾರಯಿಂಸು. ಸೋ ಸಯಂ ವೀತರಾಗೋ ವೀತರಾಗೇಹಿ, ಸಯಂ ವೀತದೋಸೋ ವೀತದೋಸೇಹಿ, ಸಯಂ ವೀತಮೋಹೋ ವೀತಮೋಹೇಹಿ, ಸಯಂ ವೀತತಣ್ಹೋ ವೀತತಣ್ಹೇಹಿ, ಸಯಂ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಸಯಂ ಬುದ್ಧೋ ಅನುಬುದ್ಧೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ; ಪತ್ತಪರಿವಾರಿತಂ ವಿಯ ಕೇಸರಂ, ಕೇಸರಪರಿವಾರಿತಾ ವಿಯ ಕಣ್ಣಿಕಾ, ಅಟ್ಠನಾಗಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಗರಾಜಾ, ನವುತಿಹಂಸಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಧತರಟ್ಠೋ ಹಂಸರಾಜಾ, ಸೇನಙ್ಗಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ, ದೇವಗಣಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ, ಬ್ರಹ್ಮಗಣಪರಿವಾರಿತೋ ವಿಯ ಹಾರಿತೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅಪರಿಮಿತಕಾಲಸಞ್ಚಿತಪುಞ್ಞಬಲನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾಯ ಅನೋಪಮಾಯ ಬುದ್ಧಲೀಲಾಯ ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಗಗನತಲಂ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ.

ಅಥೇವಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅನೋಪಮಾಯ ಬುದ್ಧಲೀಲಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖೂ ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಸನ್ತಮಾನಸೇ ಉಪರಿನಭೇ ಠಿತಂ ಪುಣ್ಣಚನ್ದಂ ವಿಯ ಭಗವನ್ತಂಯೇವ ನಮಸ್ಸಮಾನೇ ದಿಸ್ವಾವ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಂ ಅವಲೋಕೇಸಿ. ಸಾ ಹೋತಿ ಕಾಜದಣ್ಡಕೇ ಓಲಮ್ಬೇತ್ವಾ ಗಹಿತೋಲುಗ್ಗವಿಲುಗ್ಗಪಿಟ್ಠಕತಿದಣ್ಡಮೋರಪಿಞ್ಛಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಪಸಿಬ್ಬಕಕುಣ್ಡಿಕಾದಿಅನೇಕಪರಿಕ್ಖಾರಭಾರಭರಿತಾ. ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಹತ್ಥಾ ಸೋಭಣಾ, ಅಸುಕಸ್ಸ ಪಾದಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಿರತ್ಥಕವಚನಾ ಮುಖರಾ ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚಾ ಅದಸ್ಸನೀಯಾ ಅಪಾಸಾದಿಕಾ. ತಸ್ಸ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಉದಪಾದಿ.

ಇದಾನಿ ತೇನ ಭಗವತೋ ವಣ್ಣೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಹಾನಿಯಾ ಚೇವ ಪಕ್ಖಹಾನಿಯಾ ಚ ನಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಸೂಯತಿ. ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಞ್ಹಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವದೇವ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಹೀನಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ ಖಜ್ಜೋಪನಕಾ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಿರೀಕತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಉಪತಿಸ್ಸಕೋಲಿತಾನಞ್ಚ ಸಞ್ಜಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲೇಯೇವ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಮಹಾಪರಿಸಾ ಅಹೇಸುಂ, ತೇಸು ಪನ ಪಕ್ಕನ್ತೇಸು ಸಾಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿಸಾ ಭಿನ್ನಾ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅಯಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಯಸ್ಮಾ ನಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಸೂಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಉಸೂಯವಿಸುಗ್ಗಾರಂ ಉಗ್ಗಿರನ್ತೋ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಮೇವ ಭಾಸತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೨. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯಂ ರಾಜಾಗಾರಕೇ ಏಕರತ್ತಿವಾಸಂ ಉಪಗಚ್ಛಿ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನಾತಿ ಭಗವಾ ತಾಯ ಬುದ್ಧಲೀಲಾಯ ಗಚ್ಛಮಾನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾದ್ವಾರಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಸೂರಿಯಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ – ‘‘ಅಕಾಲೋ ದಾನಿ ಗನ್ತುಂ, ಅತ್ಥಸಮೀಪಂ ಗತೋ ಸೂರಿಯೋ’’ತಿ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯಂ ರಾಜಾಗಾರಕೇ ಏಕರತ್ತಿವಾಸಂ ಉಪಗಚ್ಛಿ.

ತತ್ಥ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾತಿ ರಞ್ಞೋ ಉಯ್ಯಾನಂ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ದ್ವಾರಸಮೀಪೇ ತರುಣಅಮ್ಬರುಕ್ಖೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ‘‘ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಭವತ್ತಾ ಉಯ್ಯಾನಮ್ಪಿ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾ ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಂ. ತಂ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸುಯೋಜಿತದ್ವಾರಂ ಮಞ್ಜುಸಾ ವಿಯ ಸುಗುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ರಞ್ಞೋ ಕೀಳನತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತಂ ಅಗಾರಂ ಅಕಂಸು. ತಂ ‘‘ರಾಜಾಗಾರಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ಖೋತಿ ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸೂರಿಯಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ – ‘‘ಅಕಾಲೋ ದಾನಿ ಗನ್ತುಂ, ಬಹೂ ಖುದ್ದಕಮಹಲ್ಲಕಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ, ಬಹುಪರಿಸ್ಸಯೋ ಚ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಚೋರೇಹಿಪಿ ವಾಳಯಕ್ಖೇಹಿಪಿ ವಾಳಮಿಗೇಹಿಪಿ. ಅಯಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಉಯ್ಯಾನಂ ಪವಿಟ್ಠೋ, ಸಮಣಸ್ಸ ಚ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನೇ ದೇವತಾ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಹನ್ದಾಹಮ್ಪಿ ಇಧ ಏಕರತ್ತಿವಾಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸ್ವೇವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತದೇವುಯ್ಯಾನಂ ಪಾವಿಸಿ. ತತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಭಗವತೋ ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋಪಿ ಉಯ್ಯಾನಸ್ಸ ಏಕಪಸ್ಸೇ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಕ್ಖಾರೇ ಓತಾರೇತ್ವಾ ವಾಸಂ ಉಪಗಚ್ಛಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯ. ಪಾಳಿಯಮಾರೂಳ್ಹವಸೇನೇವ ಪನ – ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಮಾಣವೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ವಾಸಂ ಉಪಗತೋ ಪನ ಸೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ದಸಬಲಂ ಓಲೋಕೇಸಿ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಮಯೇ ಸಮನ್ತಾ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾರಕಾ ವಿಯ ಪದೀಪಾ ಜಲನ್ತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಭಗವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಚ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ. ತತ್ಥ ಏಕಭಿಕ್ಖುಸ್ಸಪಿ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ವಾ ಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ವಾ ಉಕ್ಕಾಸಿತಸದ್ದೋ ವಾ ಖಿಪಿತಸದ್ದೋ ವಾ ನತ್ಥಿ. ಸಾ ಹಿ ಪರಿಸಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಸಿಕ್ಖಿತಸಿಕ್ಖತಾಯ ಸತ್ಥರಿ ಚ ಗಾರವೇನಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಿವಾತೇ ಪದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾವ ಅಹೋಸಿ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ತಂ ವಿಭೂತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಂ ಓಲೋಕೇಸಿ. ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಹತ್ಥಂ ಖಿಪನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಪಾದಂ, ಕೇಚಿ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ನಿಲ್ಲಾಲಿತಜಿವ್ಹಾ ಪಗ್ಘರಿತಖೇಳಾ, ದನ್ತೇ ಖಾದನ್ತಾ ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾ ಘರುಘರುಪಸ್ಸಾಸಿನೋ ಸಯನ್ತಿ. ಸೋ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಗುಣವಣ್ಣೇ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಇಸ್ಸಾವಸೇನ ಪುನ ಅವಣ್ಣಮೇವ ಆರಭಿ. ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಣ್ಣಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ಸುದಂ ಸುಪ್ಪಿಯೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ತತ್ರಾಪೀತಿ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ, ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯಂ ಉಯ್ಯಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩. ಸಮ್ಬಹುಲಾನನ್ತಿ ಬಹುಕಾನಂ. ತತ್ಥ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ತಯೋ ಜನಾ ‘‘ಸಮ್ಬಹುಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತೋ ಪರಂ ಸಙ್ಘೋ. ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ತಯೋ ತಯೋವ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಬಹುಲಾ. ಇಧ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಸಮ್ಬಹುಲಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇತಿ ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೇ ಕಣ್ಣಿಕಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಹಂಸವಟ್ಟಕಚ್ಛನ್ನೇನ ಕತಾ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಪಿ ‘‘ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಏಕಂ ಕಣ್ಣಿಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಥಮ್ಭಪನ್ತಿಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕತಾ ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾಪಿ ‘‘ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಧ ಪನ ನಿಸೀದನಸಾಲಾ ‘‘ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನನ್ತಿ ನಿಸಜ್ಜನವಸೇನ. ಸನ್ನಿಪತಿತಾನನ್ತಿ ಸಮೋಧಾನವಸೇನ. ಅಯಂ ಸಙ್ಖಿಯಧಮ್ಮೋತಿ ಸಙ್ಖಿಯಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥಾ, ಕಥಾಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉದಪಾದೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ. ಕತಮೋ ಪನ ಸೋತಿ? ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಆವುಸೋತಿ ಏವಮಾದಿ. ತತ್ಥ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಾರೋಹಣಂ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಸದ್ದನಯೋ. ಅಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ – ಅಚ್ಛರಾಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ. ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಭೂತನ್ತಿ ಅಬ್ಭುತಂ. ಉಭಯಂ ಪೇತಂ ವಿಮ್ಹಯಸ್ಸೇವಾಧಿವಚನಂ. ಯಾವಞ್ಚಿದನ್ತಿ ಯಾವ ಚ ಇದಂ ತೇನ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತತಾಯ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತೇನ ಭಗವತಾ ಜಾನತಾ…ಪೇ… ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ. ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತೇನ ಭಗವತಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಂ ಜಾನತಾ, ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಂ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಾ.

ಅಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹಿ ಜಾನತಾ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ. ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಛಹಿ ವಾ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಜಾನನಸಮತ್ಥಾಯ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಸಯಾತೀತಾನಿ ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಅತಿವಿಸುದ್ಧೇನ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಾ. ಅತ್ತಹಿತಸಾಧಿಕಾಯ ವಾ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಾಯ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತಾ, ಪರಹಿತಸಾಧಿಕಾಯ ಕರುಣಾಪದಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಾ.

ಅರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾದೀನಞ್ಚ ಅರಹತ್ತಾ ಅರಹತಾ. ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಅನ್ತರಾಯಿಕಧಮ್ಮೇ ವಾ ಜಾನತಾ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸತಾ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹತಾ. ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಾತಿ. ಏವಂ ಚತೂವೇಸಾರಜ್ಜವಸೇನ ಚತೂಹಾಕಾರೇಹಿ ಥೋಮಿತೇನ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ ನಾನಜ್ಝಾಸಯತಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಾ ಯಾವ ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿದಿತಾ.

ಇದಾನಿಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಯಞ್ಹೀತಿಆದಿಮಾಹ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಯಾ ಚ ಅಯಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಧಾತುಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ. ಅತೀತಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಾನಂ ಧಾತುಸೋವ ಸತ್ತಾ ಸಂಸನ್ದಿಂಸು ಸಮಿಂಸು, ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ…ಪೇ… ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿಂಸು ಸಮಿಂಸು, ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಾನಂ…ಪೇ… ಸಂಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಏತರಹಿಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಧಾತುಸೋವ ಸತ್ತಾ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ…ಪೇ… ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಕಲ್ಯಾಣಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾ, ನಾನಜ್ಝಾಸಯತಾ, ನಾನಾದಿಟ್ಠಿಕತಾ, ನಾನಾಖನ್ತಿತಾ, ನಾನಾರುಚಿತಾ, ನಾಳಿಯಾ ಮಿನನ್ತೇನ ವಿಯ ತುಲಾಯ ತುಲಯನ್ತೇನ ವಿಯ ಚ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ವಿದಿತಾ, ಸಾ ಯಾವ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಾ. ದ್ವೇಪಿ ನಾಮ ಸತ್ತಾ ಏಕಜ್ಝಾಸಯಾ ದುಲ್ಲಭಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗನ್ತುಕಾಮೇ ಏಕೋ ಠಾತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಿವಿತುಕಾಮೇ ಏಕೋ ಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮೋ. ಇಮೇಸು ಚಾಪಿ ದ್ವೀಸು ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸೀಸು ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸುಪ್ಪಿಯೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ…ಪೇ… ಭಗವನ್ತಂ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಅನುಬನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಞ್ಚಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಇತಿಹಮೇತಿ ಇತಿಹ ಇಮೇ, ಏವಂ ಇಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೪. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇಮಂ ಸಙ್ಖಿಯಧಮ್ಮಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಭಗವಾ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ವಿಯ. ಕತ್ಥಚಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕೇನ ತಾ ದೇವತಾಯೋ ಸಹಸ್ಸಸ್ಸೇವ ಪಾಟಲಿಗಾಮೇ ವತ್ಥೂನಿ ಪರಿಗಣ್ಹನ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೨) ವಿಯ. ಕತ್ಥಚಿ ಪಕತಿಸೋತೇನ ಸುತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಆನನ್ದಸ್ಸ ಸುಭದ್ದೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಂ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೩) ವಿಯ. ಕತ್ಥಚಿ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಸುತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ ಭಗವಾ ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ವಿಸುದ್ಧಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಿಕಾಯ ಸನ್ಧಾನಸ್ಸ ಗಹಪತಿಸ್ಸ ನಿಗ್ರೋಧೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇಮಂ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೫೪) ವಿಯ. ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ಕಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಞ್ಞಾಸಿ? ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ, ಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ಸಾತ್ಥಕಂ, ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ನಿರತ್ಥಕಕಿಚ್ಚಂ ಭಗವತಾ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇಯೇವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಕತಂ. ಸಾತ್ಥಕಂಯೇವ ಪನ ಭಗವತೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ – ಪುರೇಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ, ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ, ಪುರಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ, ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚನ್ತಿ.

ತತ್ರಿದಂ ಪುರೇಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ –

ಭಗವಾ ಹಿ ಪಾತೋವ ಉಟ್ಠಾಯ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಸರೀರಫಾಸುಕತ್ಥಞ್ಚ ಮುಖಧೋವನಾದಿಸರೀರಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾ ತಾವ ವಿವಿತ್ತಾಸನೇ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ, ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಕಾಯಬನ್ಧನಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಪತ್ತಮಾದಾಯ ಕದಾಚಿ ಏಕಕೋ, ಕದಾಚಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ, ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸತಿ; ಕದಾಚಿ ಪಕತಿಯಾ, ಕದಾಚಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ವತ್ತಮಾನೇಹಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸತೋ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪುರತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಮುದುಗತವಾತಾ ಪಥವಿಂ ಸೋಧೇನ್ತಿ, ವಲಾಹಕಾ ಉದಕಫುಸಿತಾನಿ ಮುಞ್ಚನ್ತಾ ಮಗ್ಗೇ ರೇಣುಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ವಿತಾನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಅಪರೇ ವಾತಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಉಪಸಂಹರಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇ ಓಕಿರನ್ತಿ, ಉನ್ನತಾ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸಾ ಓನಮನ್ತಿ, ಓನತಾ ಉನ್ನಮನ್ತಿ, ಪಾದನಿಕ್ಖೇಪಸಮಯೇ ಸಮಾವ ಭೂಮಿ ಹೋತಿ, ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಿ ಪದುಮಪುಪ್ಫಾನಿ ವಾ ಪಾದೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ. ಇನ್ದಖೀಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಠಪಿತಮತ್ತೇ ದಕ್ಖಿಣಪಾದೇ ಸರೀರತೋ ಛಬ್ಬಣ್ಣರಸ್ಮಿಯೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣರಸಪಿಞ್ಜರಾನಿ ವಿಯ ಚಿತ್ರಪಟಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಚ ಪಾಸಾದಕೂಟಾಗಾರಾದೀನಿ ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿಯೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಧಾವನ್ತಿ, ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸವಿಹಙ್ಗಾದಯೋ ಸಕಸಕಟ್ಠಾನೇಸು ಠಿತಾಯೇವ ಮಧುರೇನಾಕಾರೇನ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಭೇರಿವೀಣಾದೀನಿ ತೂರಿಯಾನಿ ಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಕಾಯೂಪಗಾನಿ ಆಭರಣಾನಿ. ತೇನ ಸಞ್ಞಾಣೇನ ಮನುಸ್ಸಾ ಜಾನನ್ತಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಭಗವಾ ಇಧ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೋ’’ತಿ. ತೇ ಸುನಿವತ್ಥಾ ಸುಪಾರುತಾ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀನಿ ಆದಾಯ ಘರಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನ್ತರವೀಥಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪೂಜೇತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ – ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ, ಭನ್ತೇ, ದಸ ಭಿಕ್ಖೂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವೀಸತಿ, ಪಞ್ಞಾಸಂ…ಪೇ… ಸತಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಭಗವತೋಪಿ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇನ ಪಟಿಮಾನೇನ್ತಿ. ಭಗವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಾನಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಯಥಾ ಕೇಚಿ ಸರಣಗಮನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಪಞ್ಚಸು ಸೀಲೇಸು, ಕೇಚಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಫಲಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ; ಕೇಚಿ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಅರಹತ್ತೇತಿ. ಏವಂ ಮಹಾಜನಂ ಅನುಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸೀದತಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಪರಿಯೋಸಾನಂ ಆಗಮಯಮಾನೋ. ತತೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಭಗವತೋ ನಿವೇದೇತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸತಿ. ಇದಂ ತಾವ ಪುರೇಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ.

ಅಥ ಭಗವಾ ಏವಂ ಕತಪುರೇಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಾದೇ ಪಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಪಾದಪೀಠೇ ಠತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಓವದತಿ – ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಸಮ್ಪಾದೇಥ, ದುಲ್ಲಭೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೋ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ದುಲ್ಲಭೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ, ದುಲ್ಲಭಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ದುಲ್ಲಭಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ದುಲ್ಲಭಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಭಗವನ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ. ಭಗವಾಪಿ ತೇಸಂ ಚರಿಯಾನುರೂಪಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದೇತಿ. ತತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಅರಞ್ಞಂ, ಕೇಚಿ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ಕೇಚಿ ಪಬ್ಬತಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ, ಕೇಚಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಭವನಂ…ಪೇ… ಕೇಚಿ ವಸವತ್ತಿಭವನನ್ತಿ. ತತೋ ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಮುಹುತ್ತಂ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ. ಅಥ ಸಮಸ್ಸಾಸಿತಕಾಯೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಭಾಗೇ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇತಿ. ತತಿಯಭಾಗೇ ಯಂ ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರತಿ ತತ್ಥ ಮಹಾಜನೋ ಪುರೇಭತ್ತಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀನಿ ಆದಾಯ ವಿಹಾರೇ ಸನ್ನಿಪತತಿ. ತತೋ ಭಗವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯ ಅನುರೂಪೇನ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸಭಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಜ್ಜ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಕಾಲಯುತ್ತಂ ಸಮಯಯುತ್ತಂ, ಅಥ ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪರಿಸಂ ಉಯ್ಯೋಜೇತಿ, ಮನುಸ್ಸಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿ. ಇದಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ.

ಸೋ ಏವಂ ನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಸಚೇ ಗತ್ತಾನಿ ಓಸಿಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಬುದ್ಧಾಸನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ನ್ಹಾನಕೋಟ್ಠಕಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕೇನ ಪಟಿಯಾದಿತಉದಕೇನ ಗತ್ತಾನಿ ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ಉಪಟ್ಠಾಕೋಪಿ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ಆನೇತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಪರಿವೇಣೇ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಭಗವಾ ಸುರತ್ತದುಪಟ್ಟಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಕಾಯಬನ್ಧನಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಏಕಂಸಂ ಕರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ ಏಕಕೋವ ಮುಹುತ್ತಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೋ, ಅಥ ಭಿಕ್ಖೂ ತತೋ ತತೋ ಆಗಮ್ಮ ಭಗವತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚೇ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಏಕಚ್ಚೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಯಾಚನ್ತಿ. ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಪುರಿಮಯಾಮಂ ವೀತಿನಾಮೇತಿ. ಇದಂ ಪುರಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ.

ಪುರಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂಸು ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕನ್ತೇಸು ಸಕಲದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುದೇವತಾಯೋ ಓಕಾಸಂ ಲಭಮಾನಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಥಾಭಿಸಙ್ಖತಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಚತುರಕ್ಖರಮ್ಪಿ. ಭಗವಾ ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಂ ವೀತಿನಾಮೇತಿ. ಇದಂ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ.

ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಂ ಪನ ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಪುರೇಭತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಪೀಳಿತಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ಕಿಲಾಸುಭಾವಮೋಚನತ್ಥಂ ಏಕಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ವೀತಿನಾಮೇತಿ. ದುತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ. ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾಯ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪುರಿಮಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ದಾನಸೀಲಾದಿವಸೇನ ಕತಾಧಿಕಾರಪುಗ್ಗಲದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇತಿ. ಇದಂ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ.

ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಿವಸೇ ಭಗವಾ ಪುರೇಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ರಾಜಗಹೇ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತೇ ಮಗ್ಗಂ ಆಗತೋ, ಪುರಿಮಯಾಮೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತ್ವಾ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದೇವತಾನಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಚಙ್ಕಮಂ ಆರುಯ್ಹ ಚಙ್ಕಮಮಾನೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ ಇಮಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಕಥಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಸುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ.

ಞತ್ವಾ ಚ ಪನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಯ್ಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಆರಬ್ಭ ಗುಣಂ ಕಥೇನ್ತಿ, ಏತೇಸಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ನ ಪಾಕಟಂ, ಮಯ್ಹಮೇವ ಪಾಕಟಂ. ಮಯಿ ಪನ ಗತೇ ಏತೇ ಅತ್ತನೋ ಕಥಂ ನಿರನ್ತರಂ ಆರೋಚೇಸ್ಸನ್ತಿ, ತತೋ ನೇಸಂ ಅಹಂ ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ತಿವಿಧಂ ಸೀಲಂ ವಿಭಜನ್ತೋ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋ, ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಪಾಕಟೇ ಕತ್ವಾ, ಸಿನೇರುಂ ಉಕ್ಖಿಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಕೂಟೇನ ನಭಂ ಪಹರನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಕಮ್ಪನಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತನ್ತಂ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ನಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಸಾ ಮೇ ದೇಸನಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸಾಪಿ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಮ್ಪಾಪಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಯೇನ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ. ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ, ಸೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಕರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಸೋ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೋ, ತತ್ಥ ಗತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀತಿ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಏಕೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ವಿಹರತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಭಗವಾ ಕಿರ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಫಾಸುಕಟ್ಠಾನೇ ವಿಹರನ್ತೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ – ‘‘ಅಸುಕೋ ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೋ, ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ನು ಖೋ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನೋ ವಾ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ಪಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಂ ವಿತಕ್ಕಯಮಾನಂ, ತತೋ ‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ನಾಮ ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಂ ಇಮಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ವಟ್ಟದುಕ್ಖೇ ಸಂಸಾರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ತತ್ಥೇವ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ ಓವದಿತ್ವಾ ಆಕಾಸಂ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಪುನ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಅಥೇವಂ ಓವದಿಯಮಾನಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಸತ್ಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮನಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಂಯೇವ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ’’. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಇಧ ನಿಸೀದಥ, ಇಧ ನಿಸೀದಥಾ’’ತಿ ಆಸನಪರಿಯೇಸನಂ ನಾಮ ಭಾರೋತಿ. ತೇ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾವ ವಿಹರನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಪೀಠಂ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ತಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಫಲಕಂ ವಾ ಕಟ್ಠಂ ವಾ ಪಾಸಾಣಂ ವಾ ವಾಲುಕಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ತಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಪುರಾಣಪಣ್ಣಾನಿಪಿ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ರಞ್ಞೋ ನಿಸೀದನಾಸನಮೇವ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಅಧಿಮುತ್ತಿಕಞಾಣಮಾರಬ್ಭ ಗುಣಂ ಥೋಮಯಮಾನಾ ನಿಸೀದಿಂಸು. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ.

ಏವಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪನ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಪುಚ್ಛಿ. ತೇ ಚಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಕಥಯಿಂಸು. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನಿಸಜ್ಜ ಖೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯ ನುತ್ಥಾತಿ ಕತಮಾಯ ನು ಕಥಾಯ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ ಭವಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಯ ನೇತ್ಥಾತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ತಸ್ಸಾ ಕತಮಾಯ ನು ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಕಾಯ ನೋತ್ಥಾತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ.

ಅನ್ತರಾಕಥಾತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀನಂ ಅನ್ತರಾ ಅಞ್ಞಾ ಏಕಾ ಕಥಾ. ವಿಪ್ಪಕತಾತಿ, ಮಮ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಅಪರಿನಿಟ್ಠಿತಾ ಸಿಖಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ. ತೇನ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ‘‘ನಾಹಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಥಾಭಙ್ಗತ್ಥಂ ಆಗತೋ, ಅಹಂ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಥಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಗತೋ’’ತಿ ನಿಸಜ್ಜೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇತಿ. ಅಯಂ ಖೋ ನೋ, ಭನ್ತೇ, ಅನ್ತರಾಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ, ಅಥ ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಯಂ ಭನ್ತೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಆರಬ್ಭ ಗುಣಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ, ನ ರಾಜಕಥಾದಿಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ, ಅಥ ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ; ತಂ ನೋ ಇದಾನಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ದೇಸೇಥಾತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಯಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಕಮಲಕುವಲಯುಜ್ಜಲವಿಮಲಸಾಧುರಸಸಲಿಲಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ಸುಖಾವತರಣತ್ಥಂ ನಿಮ್ಮಲಸಿಲಾತಲರಚನವಿಲಾಸಸೋಭಿತರತನಸೋಪಾನಂ, ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಮುತ್ತಾತಲಸದಿಸವಾಲುಕಾಕಿಣ್ಣಪಣ್ಡರಭೂಮಿಭಾಗಂ ತಿತ್ಥಂ ವಿಯ ಸುವಿಭತ್ತಭಿತ್ತಿವಿಚಿತ್ರವೇದಿಕಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ನಕ್ಖತ್ತಪಥಂ ಫುಸಿತುಕಾಮತಾಯ ವಿಯ, ವಿಜಮ್ಭಿತಸಮುಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪಾಸಾದವರಸ್ಸ ಸುಖಾರೋಹಣತ್ಥಂ ದನ್ತಮಯಸಣ್ಹಮುದುಫಲಕಕಞ್ಚನಲತಾವಿನದ್ಧಮಣಿಗಣಪ್ಪಭಾಸಮುದಯುಜ್ಜಲಸೋಭಂ ಸೋಪಾನಂ ವಿಯ, ಸುವಣ್ಣವಲಯನೂಪುರಾದಿಸಙ್ಘಟ್ಟನಸದ್ದಸಮ್ಮಿಸ್ಸಿತಕಥಿತಹಸಿತಮಧುರಸ್ಸರಗೇಹಜನವಿಚರಿತಸ್ಸ ಉಳಾರಿಸ್ಸರಿವಿಭವಸೋಭಿತಸ್ಸ ಮಹಾಘರಸ್ಸ ಸುಖಪ್ಪವೇಸನತ್ಥಂ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಮುತ್ತಪವಾಳಾದಿಜುತಿವಿಸ್ಸರವಿಜ್ಜೋತಿತಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತವಿಸಾಲದ್ವಾರಬಾಹಂ ಮಹಾದ್ವಾರಂ ವಿಯ ಚ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಬುದ್ಧಗುಣಾನುಭಾವಸಂಸೂಚಕಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾವಗಹಣತ್ಥಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕವತ್ಥುಪರಿಸಾಪದೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತಂ, ತಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾತಿ.

೫. ಇದಾನಿ – ‘‘ಮಮಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಭಗವತಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ. ಯಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ತಾವ ವಿಚಾರಯಿಸ್ಸಾಮ. ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ – ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ.

ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಭಗವಾ ಪರೇಹಿ ಅನಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಕಥೇಸಿ; ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಸುತ್ತಂ, ವತ್ಥಸುತ್ತಂ, ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಮಹಾಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ, ಅರಿಯವಂಸಸುತ್ತಂ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸುತ್ತನ್ತಹಾರಕೋ, ಇದ್ಧಿಪಾದಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಸುತ್ತನ್ತಹಾರಕೋತಿ ಏವಮಾದೀನಿ; ತೇಸಂ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಯಾನಿ ಪನ ‘‘ಪರಿಪಕ್ಕಾ ಖೋ ರಾಹುಲಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ; ಯಂನೂನಾಹಂ ರಾಹುಲಂ ಉತ್ತರಿಂ ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ವಿನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ; (ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೨೧) ಏವಂ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಖನ್ತಿಂ ಮನಂ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಬುಜ್ಝನಭಾವಞ್ಚ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಕಥಿತಾನಿ; ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಚೂಳರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಂ, ಮಹಾರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಂ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಂ, ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ; ತೇಸಂ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಭಗವನ್ತಂ ಪನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ, ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ, ನಾಗಾ, ಸುಪಣ್ಣಾ, ಗನ್ಧಬ್ಬಾ, ಅಸುರಾ, ಯಕ್ಖಾ, ಮಹಾರಾಜಾನೋ, ತಾವತಿಂಸಾದಯೋ ದೇವಾ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ – ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ, ಭನ್ತೇ, ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ನೀವರಣಾ ನೀವರಣಾ’’ತಿ, ಭನ್ತೇ, ವುಚ್ಚನ್ತಿ; ‘‘ಇಮೇ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’. ‘‘ಕಿಂ ಸೂಧ ವಿತ್ತಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ. ಏವಂ ಪುಟ್ಠೇನ ಭಗವತಾ ಯಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತಾದೀನಿ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿಪಿ ದೇವತಾಸಂಯುತ್ತ-ಮಾರಸಂಯುತ್ತ-ಬ್ರಹ್ಮಸಂಯುತ್ತ-ಸಕ್ಕಪಞ್ಹ-ಚೂಳವೇದಲ್ಲ-ಮಹಾವೇದಲ್ಲ-ಸಾಮಞ್ಞಫಲ-ಆಳವಕ-ಸೂಚಿಲೋಮ-ಖರಲೋಮಸುತ್ತಾದೀನಿ; ತೇಸಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಯಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಥಿತಾನಿ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಧಮ್ಮದಾಯಾದಂ, ಚೂಳಸೀಹನಾದಂ, ಚನ್ದೂಪಮಂ, ಪುತ್ತಮಂಸೂಪಮಂ, ದಾರುಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಂ, ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಂ, ಫೇಣಪಿಣ್ಡೂಪಮಂ, ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೂಪಮನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ; ತೇಸಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಏವಮೇತೇಸು ಚತೂಸು ನಿಕ್ಖೇಪೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಇದಂ ಭಗವತಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಕತರಾಯ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ? ವಣ್ಣಾವಣ್ಣೇ. ಆಚರಿಯೋ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಂ ಅಭಾಸಿ, ಅನ್ತೇವಾಸೀ ವಣ್ಣಂ. ಇತಿ ಇಮಂ ವಣ್ಣಾವಣ್ಣಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ ಭಗವಾ – ‘‘ಮಮಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ಮಮನ್ತಿ, ಸಾಮಿವಚನಂ, ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಾಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ. ಪರೇತಿ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ ಸತ್ತಾ. ತತ್ರಾತಿ ಯೇ ಅವಣ್ಣಂ ವದನ್ತಿ ತೇಸು.

ನ ಆಘಾತೋತಿಆದೀಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಘಾತೋಯೇವ ನತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಯತಿಂ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ಈದಿಸೇಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಅಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಂ ಠಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಆಹನತಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ‘ಆಘಾತೋ’; ಕೋಪಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಪ್ಪತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇನ ಅತುಟ್ಠಾ ಅಸೋಮನಸ್ಸಿಕಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ; ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ನೇವ ಅತ್ತನೋ ನ ಪರೇಸಂ ಹಿತಂ ಅಭಿರಾಧಯತೀತಿ ಅನಭಿರದ್ಧಿ; ಕೋಪಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ. ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ.

ಏವಂ ಪಠಮೇನ ನಯೇನ ಮನೋಪದೋಸಂ ನಿವಾರೇತ್ವಾ, ದುತಿಯೇನ ನಯೇನ ತತ್ಥ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ತತ್ರ ಚೇ ತುಮ್ಹೇ ಅಸ್ಸಥ ಕುಪಿತಾ ವಾ ಅನತ್ತಮನಾ ವಾ, ತುಮ್ಹಂ ಯೇವಸ್ಸ ತೇನ ಅನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ‘ತತ್ರ ಚೇ ತುಮ್ಹೇ ಅಸ್ಸಥಾ’ತಿ ತೇಸು ಅವಣ್ಣಭಾಸಕೇಸು, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅವಣ್ಣೇ ತುಮ್ಹೇ ಭವೇಯ್ಯಾಥ ಚೇ; ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯಾಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘ಕುಪಿತಾ’ ಕೋಪೇನ, ಅನತ್ತಮನಾ ದೋಮನಸ್ಸೇನ. ‘ತುಮ್ಹಂ ಯೇವಸ್ಸ ತೇನ ಅನ್ತರಾಯೋ’ತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ತೇನ ಕೋಪೇನ, ತಾಯ ಚ ಅನತ್ತಮನತಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅನ್ತರಾಯೋ ಭವೇಯ್ಯ.

ಏವಂ ದುತಿಯೇನ ನಯೇನ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ತತಿಯೇನ ನಯೇನ ವಚನತ್ಥಸಲ್ಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇಪಿ ಅಸಮತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ – ‘‘ಅಪಿ ನು ತುಮ್ಹೇ ಪರೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪರೇಸನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಕೇಸಂ ಚಿ. ಕುಪಿತೋ ಹಿ ನೇವ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ, ನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ, ನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಸುಭಾಸಿತದುಬ್ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಆಜಾನಾತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಕುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಕೋಧೋ ಸಹತೇ ನರಂ.

ಅನತ್ಥಜನನೋ ಕೋಧೋ, ಕೋಧೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋ;

ಭಯಮನ್ತರತೋ ಜಾತಂ, ತಂ ಜನೋ ನಾವಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪);

ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅವಣ್ಣೇ ಮನೋಪದೋಸಂ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ – ‘‘ತತ್ರ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಭೂತಂ ಅಭೂತತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ತತ್ರ ತುಮ್ಹೇಹೀತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅವಣ್ಣೇ ತುಮ್ಹೇಹಿ. ಅಭೂತಂ ಅಭೂತತೋ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಂ ಅಭೂತಂ, ತಂ ಅಭೂತಭಾವೇನೇವ ಅಪನೇತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ? ಇತಿಪೇತಂ ಅಭೂತನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ. ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ ನ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಧಮ್ಮೋ ದುರಕ್ಖಾತೋ, ಸಙ್ಘೋ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಸುತ್ವಾ ನ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ – ‘‘ಇತಿ ಪೇತಂ ಅಭೂತಂ, ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಅಭೂತಂ, ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಅತಚ್ಛಂ, ‘ನತ್ಥಿ ಚೇತಂ ಅಮ್ಹೇಸು’, ‘ನ ಚ ಪನೇತಂ ಅಮ್ಹೇಸು ಸಂವಿಜ್ಜತಿ’, ಸಬ್ಬಞ್ಞೂಯೇವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ, ತತ್ರ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ದುತಿಯಂ ಪದಂ ಪಠಮಸ್ಸ, ಚತುತ್ಥಞ್ಚ ತತಿಯಸ್ಸ ವೇವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಞ್ಚ ಅವಣ್ಣೇಯೇವ ನಿಬ್ಬೇಠನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಯದಿ ಹಿ ‘‘ತ್ವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ತವಾಚರಿಯೋ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ತಯಾ ಕತಂ, ತವಾಚರಿಯೇನ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ಆಸಙ್ಕನೀಯೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಮನೋಪದೋಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಅವಣ್ಣೋ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ಓಟ್ಠೋಸಿ, ಗೋಣೋಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯೇವ ತತ್ಥ ಕಾತಬ್ಬಾ.

೬. ಏವಂ ಅವಣ್ಣಭೂಮಿಯಂ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಣ್ಣಭೂಮಿಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಮಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರೇ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪರೇತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಪಸನ್ನಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ. ಆನನ್ದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆನನ್ದೋ, ಪೀತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಚೇತಸಿಕಸುಖಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಪ್ಪಿಲಾವಿನೋ ಭಾವೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ. ಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತನ್ತಿ? ಚೇತಸೋತಿ. ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಹಾಯ ಉಪ್ಪಿಲಾಪನಪೀತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇಧಾಪಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ.

ಏವಂ ಪಠಮನಯೇನ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ ನಿವಾರೇತ್ವಾ, ದುತಿಯೇನ ತತ್ಥ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ – ‘‘ತತ್ರ ಚೇ ತುಮ್ಹೇ ಅಸ್ಸಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಧಾಪಿ ತುಮ್ಹಂ ಯೇವಸ್ಸ ತೇನ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ತೇನ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತೇನ ತುಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅನ್ತರಾಯೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ? ನನು ಭಗವತಾ –

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ;

ವರಮೇವ ಹಿ ಸಾ ಪೀತಿ, ಕಸಿಣೇನಾಪಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ.

ಧಮ್ಮೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ;

ವರಮೇವ ಹಿ ಸಾ ಪೀತಿ, ಕಸಿಣೇನಾಪಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ.

ಸಙ್ಘೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ;

ವರಮೇವ ಹಿ ಸಾ ಪೀತಿ, ಕಸಿಣೇನಾಪಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ.

‘‘ಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ ತೇ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅನೇಕಸತೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ರತನತ್ತಯೇ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ವಣ್ಣಿತನ್ತಿ. ಸಚ್ಚಂ ವಣ್ಣಿತಂ, ತಂ ಪನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ. ಇಧ – ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಯಸ್ಮತೋ ಛನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಸದಿಸಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಝಾನಾದಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ಅನ್ತರಾಯಕರಂ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಯಸ್ಮಾ ಛನ್ನೋಪಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧೋ ನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ, ತಾವ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತೇನ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮದಣ್ಡೇನ ತಜ್ಜಿತೋ ತಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪಹಾಯ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಲೋಭಸಹಗತಾ ಪೀತಿ. ಲೋಭೋ ಚ ಕೋಧಸದಿಸೋವ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಲುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಲುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಲೋಭೋ ಸಹತೇ ನರಂ.

ಅನತ್ಥಜನನೋ ಲೋಭೋ, ಲೋಭೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋ;

ಭಯಮನ್ತರತೋ ಜಾತಂ, ತಂ ಜನೋ ನಾವಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೮೮);

ತತಿಯವಾರೋ ಪನ ಇಧ ಅನಾಗತೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಗತೋ ಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥೇವ ಹಿ ಕುದ್ಧೋ, ಏವಂ ಲುದ್ಧೋಪಿ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ.

ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಕಾರದಸ್ಸನವಾರೇ ಪನಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಧಮ್ಮೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ, ಸಙ್ಘೋ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಸುತ್ವಾ ನ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಪನ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ – ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತಂ, ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಭೂತಂ, ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ತಚ್ಛಂ. ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ; ಧಮ್ಮೋ ಇತಿಪಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ, ಇತಿಪಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ; ಸಙ್ಘೋ ಇತಿಪಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಇತಿಪಿ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ. ‘‘ತ್ವಂ ಸೀಲವಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇನಾಪಿ ಸಚೇ ಸೀಲವಾ, ‘‘ಸೀಲವಾಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಮೇವ. ‘‘ತ್ವಂ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭೀ…ಪೇ… ಅರಹಾ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೇನಾಪಿ ಸಭಾಗಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಚೇವ ಪರಿವಜ್ಜಿತಾ ಹೋತಿ, ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಅಮೋಘತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚೂಳಸೀಲವಣ್ಣನಾ

೭. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಕೋ ಅನುಸನ್ಧಿ? ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಆಬದ್ಧಂ ವಣ್ಣೇನ ಚ ಅವಣ್ಣೇನ ಚ. ತತ್ಥ ಅವಣ್ಣೋ – ‘‘ಇತಿ ಪೇತಂ ಅಭೂತಂ ಇತಿ ಪೇತಂ ಅತಚ್ಛ’’ನ್ತಿ, ಏತ್ಥೇವ ಉದಕನ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿವಿಯ ನಿವತ್ತೋ. ವಣ್ಣೋ ಪನ ಭೂತಂ ಭೂತತೋ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ – ‘‘ಇತಿ ಪೇತಂ ಭೂತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುವತ್ತತಿಯೇವ. ಸೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಭಾಸಿತವಣ್ಣೋ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಆವುಸೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆರದ್ಧವಣ್ಣೋ ಚ. ತೇಸು ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ವುತ್ತವಣ್ಣಸ್ಸ ಉಪರಿ ಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸತಿ. ಇಧ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ವುತ್ತವಣ್ಣಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ.

ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಓರಮತ್ತಕನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಮತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪಮಾಣಂ. ಅಪ್ಪಂ ಮತ್ತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ. ಓರಂ ಮತ್ತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಓರಮತ್ತಕಂ. ಸೀಲಮೇವ ಸೀಲಮತ್ತಕಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ, ಪನೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓರಮತ್ತಕಂ ಸೀಲಮತ್ತಕಂ’ ನಾಮ ಯೇನ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾಪಿ ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ವದೇಯ್ಯಾತಿ. ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ನನು ಇದಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಯೋಗಿನೋ ಅಗ್ಗವಿಭೂಸನಂ? ಯಥಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಸೀಲಂ ಯೋಗಿಸ್ಸ’ಲಙ್ಕಾರೋ, ಸೀಲಂ ಯೋಗಿಸ್ಸ ಮಣ್ಡನಂ;

ಸೀಲೇಹಿ’ಲಙ್ಕತೋ ಯೋಗೀ, ಮಣ್ಡನೇ ಅಗ್ಗತಂ ಗತೋ’’ತಿ.

ಭಗವತಾಪಿ ಚ ಅನೇಕೇಸು ಸುತ್ತಸತೇಸು ಸೀಲಂ ಮಹನ್ತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಕಥಿತಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ‘ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಚಸ್ಸಂ ಮನಾಪೋ ಚ ಗರು ಚ ಭಾವನೀಯೋ ಚಾ’ತಿ, ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೫) ಚ.

‘‘ಕಿಕೀವ ಅಣ್ಡಂ, ಚಮರೀವ ವಾಲಧಿಂ;

ಪಿಯಂವ ಪುತ್ತಂ, ನಯನಂವ ಏಕಕಂ.

ತಥೇವ ಸೀಲಂ, ಅನುರಕ್ಖಮಾನಾ;

ಸುಪೇಸಲಾ ಹೋಥ, ಸದಾ ಸಗಾರವಾ’’ತಿ ಚ.

‘‘ನ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ ಪಟಿವಾತಮೇತಿ;

ನ ಚನ್ದನಂ ತಗ್ಗರಮಲ್ಲಿಕಾ ವಾ.

ಸತಞ್ಚ ಗನ್ಧೋ ಪಟಿವಾತಮೇತಿ;

ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಪವಾಯತಿ.

ಚನ್ದನಂ ತಗರಂ ವಾಪಿ, ಉಪ್ಪಲಂ ಅಥ ವಸ್ಸಿಕೀ;

ಏತೇಸಂ ಗನ್ಧಜಾತಾನಂ, ಸೀಲಗನ್ಧೋ ಅನುತ್ತರೋ.

ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಅಯಂ ಗನ್ಧೋ, ಯ್ವಾಯಂ ತಗರಚನ್ದನಂ;

ಯೋ ಚ ಸೀಲವತಂ ಗನ್ಧೋ, ವಾತಿ ದೇವೇಸು ಉತ್ತಮೋ.

ತೇಸಂ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾನಂ, ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರಿನಂ;

ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಾನಂ, ಮಾರೋ ಮಗ್ಗಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಚ. (ಧ. ಪ. ೫೭);

‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ, ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯಂ;

ಆತಾಪೀ ನಿಪಕೋ ಭಿಕ್ಖು, ಸೋ ಇಮಂ ವಿಜಟಯೇ ಜಟ’’ನ್ತಿ ಚ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩);

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಾ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಪಥವಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ; ಏವಮೇತೇ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಾ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತೋ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೫೦) ಚ. ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಏವಮನೇಕೇಸು ಸುತ್ತಸತೇಸು ಸೀಲಂ ಮಹನ್ತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಕಥಿತಂ. ತಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಆಹಾತಿ? ಉಪರಿ ಗುಣೇ ಉಪನಿಧಾಯ. ಸೀಲಞ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪರಿಮಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಓರಮತ್ತಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ? ಭಗವಾ ಹಿ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಸತ್ತಮೇ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸಾವತ್ಥಿನಗರ – ದ್ವಾರೇ ಕಣ್ಡಮ್ಬರುಕ್ಖಮೂಲೇ ದ್ವಾದಸಯೋಜನೇ ರತನಮಣ್ಡಪೇ ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ರತನಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಿಯೋಜನಿಕೇ ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತೇ ಧಾರಿಯಮಾನೇ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಅತ್ತಾದಾನಪರಿದೀಪನಂ ತಿತ್ಥಿಯಮದ್ದನಂ – ‘‘ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತಿ…ಪೇ… ಏಕೇಕಲೋಮಕೂಪತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಏಕೇಕಲೋಮಕೂಪತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತಿ, ಛನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಸರೀರತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿಯೋ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸಕಲದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಾ ದುತಿಯಾ ರಸ್ಮಿಯೋ ಪುರಿಮಾಯ ಪುರಿಮಾಯ ಯಮಕಯಮಕಾ ವಿಯ ಏಕಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಭವಙ್ಗಪರಿವಾಸಸ್ಸ ಲಹುಕತಾಯ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯ ಚ, ತಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಪನ ರಸ್ಮಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂಯೇವ.

ನೀಲರಸ್ಮಿಅತ್ಥಾಯ ಹಿ ಭಗವಾ ನೀಲಕಸಿಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಪೀತರಸ್ಮಿಅತ್ಥಾಯ ಪೀತಕಸಿಣಂ, ಲೋಹಿತಓದಾತರಸ್ಮಿಅತ್ಥಾಯ ಲೋಹಿತಓದಾತಕಸಿಣಂ, ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧತ್ಥಾಯ ತೇಜೋಕಸಿಣಂ, ಉದಕಧಾರತ್ಥಾಯ ಆಪೋಕಸಿಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಸತ್ಥಾ ಚಙ್ಕಮತಿ, ನಿಮ್ಮಿತೋ ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ನಿಸೀದತಿ ವಾ ಸೇಯ್ಯಂ ವಾ ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಏಕಮ್ಪಿ ಸೀಲಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚಮೇವ. ಏವಂ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ.

ಯಂ ಪನ ಭಗವಾ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಏಕೂನತಿಂಸವಸ್ಸಕಾಲೇ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರೀನಿವಾಸಭೂತಾ ಭವನಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಅನೋಮಾನದೀತೀರೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ, ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಪಧಾನಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ, ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಉರುವೇಲಗಾಮೇ ಸುಜಾತಾಯ ದಿನ್ನಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತದಿಬ್ಬೋಜಂ ಮಧುಪಾಯಾಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸತ್ಥದುಮರಾಜಾನಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ, ಪುಬ್ಬುತ್ತರಭಾಗೇ ಠಿತೋ ತಿಣಸನ್ಥಾರಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ, ತಿಸನ್ಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ, ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಮೇತ್ತಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ, ವೀರಿಯಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ, ಚುದ್ದಸಹತ್ಥಪಲ್ಲಙ್ಕವರಗತೋ ಸುವಣ್ಣಪೀಠೇ ಠಪಿತಂ ರಜತಕ್ಖನ್ಧಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಸಹತ್ಥಂ ಬೋಧಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಕತ್ವಾ, ಉಪರಿ ಮಣಿಛತ್ತೇನ ವಿಯ ಬೋಧಿಸಾಖಾಯ ಧಾರಿಯಮಾನೋ, ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೇ ಚೀವರೇ ಪವಾಳಸದಿಸೇಸು ಬೋಧಿಅಙ್ಕುರೇಸು ಪತಮಾನೇಸು, ಸೂರಿಯೇ ಅತ್ಥಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೇ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ, ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ, ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲೇ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಮಾಚಿಣ್ಣೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ, ಆನಾಪಾನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ, ತದೇವ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ, ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಧಿಗತೇನ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ, ಇದಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ. ಏವಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ.