(೪.) ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯೩೯. ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸೇ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದೇಸು ಚೀವರಹೇತೂತಿ ‘ಕತ್ಥ ಮನಾಪಂ ಚೀವರಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚೀವರಕಾರಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿಭವಾಭವಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥ ಇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ; ಯಥಾ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಏವಂ ಭವಾಭವಹೇತೂತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವಾಭವೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಣೀತಪಣೀತತರಾನಿ ತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪಹಾನತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯವಂಸಾ ದೇಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಗತಿಗಮನೇಸು ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಛನ್ದೇನ ಪೇಮೇನ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ. ಪರಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ‘ಅಯಂ ಮೇ ಮಿತ್ತೋ ವಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ ವಾ ಸಮ್ಭತ್ತೋ ವಾ ಞಾತಕೋ ವಾ ಲಞ್ಜಂ ವಾ ಪನ ಮೇ ದೇತೀ’ತಿ ಛನ್ದವಸೇನ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ – ಅಯಂ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ. ಯೋ ‘ಅಯಂ ಮೇ ವೇರೀ’ತಿ ಪಕತಿವೇರವಸೇನ ವಾ ತಙ್ಖಣುಪ್ಪನ್ನಕೋಧವಸೇನ ವಾ ಸಾಮಿಕಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ – ಅಯಂ ದೋಸಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಮನ್ದತ್ತಾ ಮೋಮೂಹತ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ವತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ – ಅಯಂ ಮೋಹಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘ಅಯಂ ರಾಜವಲ್ಲಭೋ ವಾ ವಿಸಮನಿಸ್ಸಿತೋ ವಾ ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಮೇ ಕರೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಭೀತೋ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ – ಅಯಂ ಭಯಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ. ಯೋ ವಾ ಪನ ಭಾಜಿಯಟ್ಠಾನೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಾಜೇನ್ತೋ ‘ಅಯಂ ಮೇ ಮಿತ್ತೋ ವಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ ವಾ ಸಮ್ಭತ್ತೋ ವಾ’ತಿ ಪೇಮವಸೇನ ಅತಿರೇಕಂ ದೇತಿ, ‘ಅಯಂ ಮೇ ವೇರೀ’ತಿ ದೋಸವಸೇನ ಊನಕಂ ದೇತಿ, ಮೋಮೂಹತ್ತಾ ದಿನ್ನಾದಿನ್ನಂ ಅಜಾನಮಾನೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಊನಕಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಧಿಕಂ ದೇತಿ, ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅದೀಯಮಾನೇ ಮಯ್ಹಂ ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಕರೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಭೀತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತಿರೇಕಂ ದೇತಿ, ಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಯಥಾನುಕ್ಕಮೇನ ಛನ್ದಾಗತಿಆದೀನಿ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ. ಅರಿಯಾ ಏತಾಯ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಗತಿ, ಅನರಿಯಾ ಇಮಿನಾ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಗತಿಗಮನಂ. ಇಮಂ ದ್ವಯಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಛನ್ದೇನ ಗಮನಂ ಛನ್ದಗಮನಂ. ಇದಂ ದೋಸಾದೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಕಪಕ್ಖರಾಗಞ್ಚ ಪರಪಕ್ಖದೋಸಞ್ಚ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಅಸಮಗ್ಗಭಾವೇನ ಗಮನಂ ವಗ್ಗಗಮನಂ. ಇದಂ ಛನ್ದದೋಸಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ವಾರಿನೋ ವಿಯ ಯಥಾನಿನ್ನಂ ಗಮನನ್ತಿ ವಾರಿಗಮನಂ. ಇದಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

ವಿಪರಿಯಾಸೇಸು ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ವತ್ಥೂನಿ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪರೀತತೋ ಏಸನ್ತೀತಿ ವಿಪರಿಯಾಸಾ, ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಪರಿಯಾಸೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪರಿಯಾಸೋ. ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಮೇತೇ ಚತುನ್ನಂ ವತ್ಥೂನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ, ಯೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಸಞ್ಞಾದೀನಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಅಟ್ಠ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ತನುಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನರಿಯವೋಹಾರೇಸು ಅನರಿಯವೋಹಾರಾತಿ ಅನರಿಯಾನಂ ಲಾಮಕಾನಂ ವೋಹಾರಾ. ದಿಟ್ಠವಾದಿತಾತಿ ‘ದಿಟ್ಠಂ ಮಯಾ’ತಿ ಏವಂ ವಾದಿತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ತಂ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಚೇತನಾವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಹ ಸದ್ದೇನ ಚೇತನಾ ಕಥಿತಾತಿಪಿ ವುತ್ತಮೇವ. ದುತಿಯಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅರಿಯೋ ಹಿ ಅದಿಸ್ವಾ ವಾ ‘ದಿಟ್ಠಂ ಮಯಾ’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ‘ನ ದಿಟ್ಠಂ ಮಯಾ’ತಿ ವತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ; ಅನರಿಯೋವ ಏವಂ ವದತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಏತಾ ಸಹ ಸದ್ದೇನ ಅಟ್ಠ ಚೇತನಾ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ದುಚ್ಚರಿತೇಸು ಪಠಮಚತುಕ್ಕಂ ವೇರಚೇತನಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಸೇನ.

ಭಯೇಸು ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ಜಾತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಭಯಂ ಜಾತಿಭಯಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದುತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ರಾಜತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಭಯಂ ರಾಜಭಯಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ಚತ್ತಾರಿ ಭಯಾನೀತಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ಓರೋಹನ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತಭಯಾನಿ. ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಕಿರ ಮಹಿನ್ದವೀಚಿ ನಾಮ ಸಟ್ಠಿ ಯೋಜನಾನಿ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ. ಗಙ್ಗಾವೀಚಿ ನಾಮ ಪಣ್ಣಾಸ. ರೋಹಣವೀಚಿ ನಾಮ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಯೋಜನಾನಿ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ. ಏವರೂಪಾ ಊಮಿಯೋ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಭಯಂ ಊಮಿಭಯಂ ನಾಮ. ಕುಮ್ಭೀಲತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಭಯಂ ಕುಮ್ಭೀಲಭಯಂ. ಉದಕಾವಟ್ಟತೋ ಭಯಂ ಆವಟ್ಟಭಯಂ. ಸುಸುಕಾ ವುಚ್ಚತಿ ಚಣ್ಡಮಚ್ಛೋ; ತತೋ ಭಯಂ ಸುಸುಕಾಭಯಂ.

ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕೇ ಅತ್ತಾನುವಾದಭಯನ್ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಿನೋ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವದನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಯಂ. ಪರಾನುವಾದಭಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಅನುವಾದತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಯಂ. ದಣ್ಡಭಯನ್ತಿ ಅಗಾರಿಕಸ್ಸ ರಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಿತದಣ್ಡಂ, ಅನಗಾರಿಕಸ್ಸ ವಿನಯದಣ್ಡಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಯಂ. ದುಗ್ಗತಿಭಯನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಯಂ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಚತುಕ್ಕೇಹಿ ಸೋಳಸ ಮಹಾಭಯಾನಿ ನಾಮ ಕಥಿತಾನಿ.

ದಿಟ್ಠಿಚತುಕ್ಕೇ ತಿಮ್ಬರುಕದಿಟ್ಠಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೮) ನಾಮ ಕಥಿತಾ. ತತ್ಥ ಸಯಂಕತಂ ಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ವೇದನಾಯ ಏವ ವೇದನಾ ಕತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ತಸ್ಸಾ ವೇದನಾಯ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅತ್ಥಿತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋತಿ ಸಚ್ಚತೋ ಥಿರತೋ. ಪರಂಕತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವೇದನತೋ ಅಞ್ಞಂ ವೇದನಾಕಾರಣಂ ವೇದನತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ‘ಅಞ್ಞಾಯ ವೇದನಾಯ ಅಯಂ ವೇದನಾ ಕತಾ’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಪುರಿಮಾಯ ಕಾರಣವೇದನಾಯ ಉಚ್ಛೇದೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಯಂಕತಞ್ಚ ಪರಂಕತಞ್ಚಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಅತ್ಥೇನ ‘ಉಪಡ್ಢಂ ಸಯಂಕತಂ, ಉಪಡ್ಢಂ ಪರೇನ ಕತ’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ದಿಟ್ಠಿ – ಅಯಂ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ. ಚತುತ್ಥಾ ಅಕಾರಣಾ ಏವ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಅಯಂ ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.