೧. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ

೨. ಇದಾನಿ ತೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು. ಕತಮೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ಇದಾನಿ ತಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ. ರೂಪನ್ತಿ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗನಿಯಮನಂ. ಏವಂ ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ರೂಪನ್ತಿ? ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ವದೇಥ? ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ? ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಜಿಘಚ್ಛಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಪಿಪಾಸಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರಿಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ. ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯).

ತತ್ಥ ಕಿನ್ತಿ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ; ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ರೂಪಂ ವದೇಥ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತಂ ರೂಪಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ರುಪ್ಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತೀತಿ ಕಾರಣುದ್ದೇಸೋ. ಯಸ್ಮಾ ರುಪ್ಪತಿ ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರುಪ್ಪತೀತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳಿಯತಿ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಏತ್ತಕೇನ ಠಾನೇನ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ ವುತ್ತಂ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ರೂಪನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಞ್ಹೇತಂ.

ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀತಿಆದೀಸು ಪನ ಸೀತೇನ ತಾವ ರುಪ್ಪನಂ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ. ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಞ್ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೇಕೋ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅಟ್ಠಯೋಜನಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣೋ, ಯಸ್ಸ ನೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಥವೀ ಅತ್ಥಿ, ನ ಉಪರಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯದೀಪಮಣಿಆಲೋಕೋ, ನಿಚ್ಚನ್ಧಕಾರೋ. ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ತಿಗಾವುತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಹೋತಿ. ತೇ ವಗ್ಗುಲಿಯೋ ವಿಯ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ದೀಘಪುಥುಲೇಹಿ ನಖೇಹಿ ಲಗ್ಗಿತ್ವಾ ಅವಂಸಿರಾ ಓಲಮ್ಬನ್ತಿ. ಯದಾ ಸಂಸಪ್ಪನ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸಗತಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಥ ‘ಭಕ್ಖೋ ನೋ ಲದ್ಧೋ’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ತತ್ಥ ಬ್ಯಾವಟಾ ವಿಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಲೋಕಸನ್ಧಾರಕೇ ಉದಕೇ ಪತನ್ತಿ, ಸೀತವಾತೇ ಪಹರನ್ತೇಪಿ ಪಕ್ಕಮಧುಕಫಲಾನಿ ವಿಯ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪತನ್ತಿ. ಪತಿತಮತ್ತಾವ ಅಚ್ಚನ್ತಖಾರೇನ ಸೀತೋದಕೇನ ಛಿನ್ನಚಮ್ಮನ್ಹಾರುಮಂಸಅಟ್ಠೀಹಿ ಭಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ತತ್ತತೇಲೇ ಪತಿತಪಿಟ್ಠಪಿಣ್ಡಿ ವಿಯ ಪಟಪಟಾಯಮಾನಾ ವಿಲೀಯನ್ತಿ. ಏವಂ ಸೀತೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ. ಮಹಿಂಸಕರಟ್ಠಾದೀಸುಪಿ ಹಿಮಪಾತಸೀತಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಏತಂ ಪಾಕಟಮೇವ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸೀತೇನ ಭಿನ್ನಚ್ಛಿನ್ನಸರೀರಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ.

ಉಣ್ಹೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ತತ್ತಾಯ ಲೋಹಪಥವಿಯಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಕರಣಕಾಲೇ ಸತ್ತಾ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ.

ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಚೇವ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಾಲೇ ಚ ಪಾಕಟಂ. ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಬುದ್ಧನ್ತರಾನಿ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಆಮಿಸಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಅನ್ತೋಉದರಂ ಆದಿತ್ತಸುಸಿರರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ದುಬ್ಭಿಕ್ಖೇ ಕಞ್ಜಿಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಮರಣಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ಪಿಪಾಸಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಕಾಲಕಞ್ಜಿಕಾದೀಸು ಪಾಕಟಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಬುದ್ಧನ್ತರಾನಿ ಹದಯತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಜಿವ್ಹಾತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಉದಕಬಿನ್ದುಂ ಲದ್ಧುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ‘ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ನದಿಂ ಗತಾನಮ್ಪಿ ನದೀ ವಾಲಿಕಾತಲಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ಹೋತಿ. ತೇ ಸುಸ್ಸನ್ತಾ ಬಲವದುಕ್ಖಪೀಳಿತಾ ವಿಚರನ್ತಿ.

ಏಕೋ ಕಿರ ಕಾಲಕಞ್ಜಿಕಅಸುರೋ ಪಿಪಾಸಂ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಯೋಜನಗಮ್ಭೀರವಿತ್ಥಾರಂ ಮಹಾಗಙ್ಗಂ ಓತರಿ. ತಸ್ಸ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಉದಕಂ ಛಿಜ್ಜತಿ, ಧೂಮೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ತೇ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಚಙ್ಕಮನಕಾಲೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಉದಕಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಚರನ್ತಸ್ಸೇವ ರತ್ತಿ ವಿಭಾಯಿ. ಅಥ ನಂ ಪಾತೋವ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ತಿಂಸಮತ್ತಾ ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಕೋ ನಾಮ ತ್ವಂ, ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ‘‘ಪೇತೋಹಮಸ್ಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪರಿಯೇಸಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಪಾನೀಯಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಅಯಂ ಗಙ್ಗಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ, ಕಿಂ ತ್ವಂ ನ ಪಸ್ಸಸೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ಗಙ್ಗಾಪಿಟ್ಠೇ ನಿಪಜ್ಜ, ಮುಖೇ ತೇ ಪಾನೀಯಂ ಆಸಿಞ್ಚಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ. ಸೋ ವಾಲಿಕಾಪುಳಿನೇ ಉತ್ತಾನೋ ನಿಪಜ್ಜಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ತಿಂಸಮತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಉದಕಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಆಹರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಮುಖೇ ಆಸಿಞ್ಚಿಂಸು. ತೇಸಂ ತಥಾ ಕರೋನ್ತಾನಂಯೇವ ವೇಲಾ ಉಪಕಟ್ಠಾ ಜಾತಾ. ತತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಕಾಲೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ, ಸಪ್ಪುರಿಸ; ಕಚ್ಚಿ ತೇ ಅಸ್ಸಾದಮತ್ತಾ ಲದ್ಧಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಪೇತೋ ‘‘ಸಚೇ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ತಿಂಸಮತ್ತಾನಂ ಅಯ್ಯಾನಂ ತಿಂಸಮತ್ತೇಹಿ ಪತ್ತೇಹಿ ಆಸಿತ್ತಉದಕತೋ ಅಡ್ಢಪಸತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪರಗಲಗತಂ, ಪೇತತ್ತಭಾವತೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಂ ಪಿಪಾಸಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಪಾಕಟಂ.

ಡಂಸಾದೀಹಿ ರುಪ್ಪನಂ ಡಂಸಮಕ್ಖಿಕಾದಿಸಮ್ಬಬಹುಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಪಾಕಟಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಡಂಸಾತಿ ಪಿಙ್ಗಲಮಕ್ಖಿಕಾ, ಮಕಸಾತಿ ಮಕಸಾವ ವಾತಾತಿ ಕುಚ್ಛಿವಾತಪಿಟ್ಠಿವಾತಾದಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸರೀರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾತರೋಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಪಿಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಭಿನ್ದತಿ, ಕಾಣಂ ಕರೋತಿ, ಖುಜ್ಜಂ ಕರೋತಿ, ಪೀಠಸಪ್ಪಿಂ ಕರೋತಿ. ಆತಪೋತಿ ಸೂರಿಯಾತಪೋ. ತೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಮರುಕನ್ತಾರಾದೀಸು ಪಾಕಟಂ. ಏಕಾ ಕಿರ ಇತ್ಥೀ ಮರುಕನ್ತಾರೇ ರತ್ತಿಂ ಸತ್ಥತೋ ಓಹೀನಾ ದಿವಾ ಸೂರಿಯೇ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೇ ವಾಲಿಕಾಯ ತಪ್ಪಮಾನಾಯ ಪಾದೇ ಠಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ಸೀಸತೋ ಪಚ್ಛಿಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕಮಿ. ಕಮೇನ ಪಚ್ಛಿಯಾ ಉಣ್ಹಾಭಿತತ್ತಾಯ ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ತಸ್ಸಾ ಉಪರಿ ಸಾಟಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕಮಿ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಙ್ಕೇನ ಗಹಿತಂ ಪುತ್ತಕಂ ಅಧೋಮುಖಂ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಕನ್ದನ್ತಂ ಕನ್ದನ್ತಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ತೇನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಉಣ್ಹಾಭಿತತ್ತಾ ಕಾಲಮಕಾಸಿ.

ಸರೀಸಪಾತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ದೀಘಜಾತಿಕಾ ಸರನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಆಸೀವಿಸದಟ್ಠಾದೀನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಸಂಗಹಿತಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಕೋಟ್ಠಾಸಛನ್ನವುತಿಕೋಟ್ಠಾಸಪ್ಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ. ತತೋ ಪರಂ ತದೇವ ಅಜ್ಝತ್ತದುಕಾದೀಸು ಚತೂಸು ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಪರಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಏಕಾದಸಸು ಪದೇಸೇಸು ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ ರೂಪಂ ಏಕತೋ ಪಿಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದೇಕಜ್ಝನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ತದೇಕಜ್ಝನ್ತಿ ತಂ ಏಕಜ್ಝಂ; ಅಭಿಸಞ್ಞೂಹಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾ; ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ; ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತೇ ಏಕವಿಧಭಾವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏತೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇ ರಾಸಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚ ರೂಪಂ, ಏವಂ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ರಾಸಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ. ನ ಹಿ ವೇದನಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ.

೩. ಇದಾನಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ ಅತೀತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಪಿತಮಾತಿಕಾಯ ಭುಮ್ಮಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಠಪಿತಾಯ ಮಾತಿಕಾಯ ಯಂ ಅತೀತಂ ರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕತಮನ್ತಿ? ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧನ್ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಸ್ಸ ಅತೀತತ್ತಿಕಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೪೪) ವುತ್ತಾನೇವ. ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾತಿ ಇದಂ ಅತೀತನ್ತಿ ವುತ್ತರೂಪಸ್ಸ ಸಭಾವದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಅತೀತರೂಪಮ್ಪಿ ಭೂತಾನಿ ಚೇವ ಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತರೂಪಞ್ಚ, ಅನಾಗತಮ್ಪಿ…ಪೇ… ದೂರಸನ್ತಿಕಮ್ಪಿ. ನ ಹಿ ಭೂತೇಹಿ ಚೇವ ಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತರೂಪತೋ ಚ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅತೀತಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಏತ್ಥೇವ ಗಣನಂ ಗತಂ. ಕಿನ್ತಿ? ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನಿದ್ದೇಸಪದಾನಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ.

ಇದಂ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ದುವಿಧಂ. ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತೀತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ರೂಪಂ, ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಹೋತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅತೀತಮೇವ ನಾಮ. ಚುತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನಾಗತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನಕರೂಪಂ, ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಹೋತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅನಾಗತಮೇವ ನಾಮ. ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಖಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ತಯೋ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಖಣಾ – ಉಪ್ಪಾದೋ, ಠಿತಿ, ಭಙ್ಗೋತಿ. ಇಮೇ ತಯೋ ಖಣೇ ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ ರೂಪಂ, ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಹೋತು ಅತೀತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅತೀತಮೇವ ನಾಮ. ತಯೋ ಖಣೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ, ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತೇನ ವಾ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ಹೋತು ಅನಾಗತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಅನಾಗತಮೇವ ನಾಮ. ಇಮೇ ತಯೋ ಖಣೇ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಇದಞ್ಹಿ ರೂಪಂ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಸಮಯಖಣವಸೇನ ಚತುಧಾ ಅತೀತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ಅದ್ಧಾವಸೇನ ತಾವ ಏಕಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾಗತಂ, ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸಭಾಗಏಕಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ. ಚಿತ್ತಜಂ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನತ್ಥಿ. ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪನ ಉತುಆಹಾರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮಯವಸೇನ ಏಕಮುಹುತ್ತಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಾಯನ್ಹರತ್ತಿದಿವಾದೀಸು ಸಮಯೇಸು ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಸಮಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ. ಖಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ.

ಅಪಿಚ ಅತಿಕ್ಕಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಅತೀತಂ. ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ಅನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ಉಭಯಕಿಚ್ಚಮಸಮ್ಪತ್ತಂ ಅನಾಗತಂ. ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಖಣಾದಿಕಥಾವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾ, ಸೇಸಾ ಸಪರಿಯಾಯಾ. ತಾಸು ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಅಜ್ಝತ್ತದುಕಸ್ಸಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೫೦) ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ಓಳಾರಿಕಾದೀನಿ ರೂಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೬೭೪) ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ.

೬. ಹೀನದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಬಹೂಸು ಸತ್ತೇಸು ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅಪರಸ್ಸಾಪಿ ಅಪರಸ್ಸಾಪೀತಿ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ವದನ್ತೋ ಏತ್ತಕಮೇವ ವದೇಯ್ಯ. ಇತಿ ಸತ್ಥಾ ದ್ವೀಹೇವ ಪದೇಹಿ ಅನವಸೇಸೇ ಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತೋ ‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನ’ನ್ತಿ ಆಹ. ಏತ್ತಕೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಪರದೀಪನಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಉಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅವಮತಂ. ಅವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವಮ್ಭೇತ್ವಾ ಞಾತಂ. ರೂಪನ್ತಿಪಿ ನ ವಿದಿತಂ. ಹೀಳಿತನ್ತಿ ಅಗಹೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಖಿತ್ತಂ ಛಡ್ಡಿತಂ, ಜಿಗುಚ್ಛಿತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಪರಿಭೂತನ್ತಿ ಕಿಮೇತೇನಾತಿ ವಾಚಾಯ ಪರಿಭವಿತಂ. ಅಚಿತ್ತೀಕತನ್ತಿ ನ ಗರುಕತಂ. ಹೀನನ್ತಿ ಲಾಮಕಂ. ಹೀನಮತನ್ತಿ ಹೀನನ್ತಿ ಮತಂ, ಲಾಮಕಂ ಕತ್ವಾ ಞಾತಂ. ಹೀನಸಮ್ಮತನ್ತಿ ಹೀನನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಸಮ್ಮತಂ, ಹೀನೇಹಿ ವಾ ಸಮ್ಮತಂ, ಗೂಥಭಕ್ಖೇಹಿ ಗೂಥೋ ವಿಯ. ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅಪ್ಪಿಯಂ, ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತಂ. ಸಚೇಪಿ ನಂ ಕೋಚಿ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯ, ಪರಿಯೇಸತು. ಏತಸ್ಸ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಏತದೇವ ನಾಮಂ. ಅಕನ್ತನ್ತಿ ಅಕಾಮಿತಂ, ನಿಸ್ಸಿರಿಕಂ ವಾ. ಅಮನಾಪನ್ತಿ ಮನಸ್ಮಿಂ ನ ಅಪ್ಪಿತಂ. ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮನಸ್ಮಿಂ ನ ಅಪ್ಪೀಯತಿ. ಅಥ ವಾ ಮನಂ ಅಪ್ಪಾಯತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಮನಾಪಂ, ನ ಮನಾಪಂ ಅಮನಾಪಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅನಿಟ್ಠಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹತೋ. ತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಅಕನ್ತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಅಹೇತುಭಾವತೋ. ಅಮನಾಪಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ. ರೂಪಾ ಸದ್ದಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸಭಾವದೀಪನಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪದೇ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಇಟ್ಠಮೇವ.

ಪಣೀತಪದನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪದೇ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಇಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಞ್ಹಿ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಇಟ್ಠಮೇವ. ಯಥಾ ಚ ಕಮ್ಮಜೇಸು ಏವಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ಅತ್ಥಿ ಏವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ. ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ – ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ರುಚಿವಸೇನ ಕಥಿತಂ.

ಯಥಾಹ –

‘‘ಮನಾಪಪರಿಯನ್ತಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಅಗ್ಗನ್ತಿ ವದಾಮಿ. ತೇವ, ಮಹಾರಾಜ, ರೂಪಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇವ, ಮಹಾರಾಜ, ಸದ್ದಾ, ಗನ್ಧಾ, ರಸಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೩).

ಏವಂ ಯಸ್ಮಾ ತೇಯೇವ ರೂಪಾದಯೋ ಏಕೋ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತತ್ಥ ಲೋಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಏಕೋ ಕುಜ್ಝತಿ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ತತ್ಥ ದೋಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ, ಏಕಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಾ ಅಕನ್ತಾ ಅಮನಾಪಾ. ಏಕೋ ಚೇತೇ ‘ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ’ತಿ ದಕ್ಖಿಣತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕೋ ‘ಅನಿಟ್ಠಾ ಅಕನ್ತಾ ಅಮನಾಪಾ’ತಿ ವಾಮತೋ. ತಸ್ಮಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸೀನಞ್ಹಿ ಗಣ್ಡುಪ್ಪಾದಾಪಿ ಇಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ, ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವಾಸೀನಂ ಅತಿಜೇಗುಚ್ಛಾ. ತೇಸಞ್ಚ ಮೋರಮಂಸಾದೀನಿ ಇಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇಸಂ ತಾನಿ ಅತಿಜೇಗುಚ್ಛಾನೀತಿ.

ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತ್ವಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದೇಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದಾಮಿ. ಪುನ ತಥೇವ ಯಾವತತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಇಟ್ಠಂ ಉದಾಹು ಅನಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ? ಜಾನಮಾನೋ ‘‘ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಸಚೇಪಿ ನ ವದೇಯ್ಯ, ಮಾ ವದತು. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಏಕನ್ತಇಟ್ಠಮೇವ. ‘‘ನನು ಏಕೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಕಥಿಯಮಾನೇ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ – ‘ತ್ವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ, ಕಿಂ ತತ್ಥ ಅನ್ನಪಾನಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಸಯನಚ್ಛಾದನಸಮಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ‘ನತ್ಥೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ಅಲಂ ತವ ನಿಬ್ಬಾನೇನಾ’ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಕಥಿಯಮಾನೇ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಉಭೋ ಕಣ್ಣೇ ಥಕೇತೀತಿ ಇಟ್ಠೇತಂ. ಏತಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ತವ ವಾದೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ನ ಪನೇತಂ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏಸೋ ಹಿ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ಕಥೇತಿ. ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಚ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏಕಸ್ಸ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಂ’’.

ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಿಭತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಕಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಮಜ್ಝಿಮಕಸತ್ತಸ್ಸ. ಇದಞ್ಹಿ ನ ಅತಿಇಸ್ಸರಾನಂ ಮಹಾಸಮ್ಮತಮಹಾಸುದಸ್ಸನಧಮ್ಮಾಸೋಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ದಿಬ್ಬಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಮನಾಪಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ನ ಅತಿದುಗ್ಗತಾನಂ ದುಲ್ಲಭನ್ನಪಾನಾನಂ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಕಣಾಜಕಭತ್ತಸಿತ್ಥಾನಿಪಿ ಪೂತಿಮಂಸರಸೋಪಿ ಅತಿಮಧುರೋ ಅಮತಸದಿಸೋ ಚ ಹೋತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಕಾನಂ ಪನ ಗಣಕಮಹಾಮತ್ತಸೇಟ್ಠಿಕುಟುಮ್ಬಿಕವಾಣಿಜಾದೀನಂ ಕಾಲೇನ ಇಟ್ಠಂ ಕಾಲೇನ ಅನಿಟ್ಠಂ ಲಭಮಾನಾನಂ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತಂ. ಏವರೂಪಾ ಹಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ.

ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕವಸೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ನ ಜವನವಸೇನ. ಜವನಂ ಪನ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ರಜ್ಜತಿ, ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ದುಸ್ಸತಿ; ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ರಜ್ಜತಿ, ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ದುಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ವಿಪಾಕವಸೇನೇವ ಪನೇತಂ ಏಕನ್ತತೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ವಞ್ಚೇತುಂ. ಸಚೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಚೇ ಅನಿಟ್ಠಂ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಬುದ್ಧಂ ವಾ ಸಙ್ಘಂ ವಾ ಮಹಾಚೇತಿಯಾದೀನಿ ವಾ ಉಳಾರಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಪಿದಹನ್ತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಕಣ್ಣೇ ಥಕೇನ್ತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪನ ನೇಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಗೂಥಸೂಕರಾದಯೋ ಗೂಥಗನ್ಧಂ ಘಾಯಿತ್ವಾ ‘ಖಾದಿತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗೂಥದಸ್ಸನೇ ಪನ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಗನ್ಧಘಾಯನೇ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ರಸಸಾಯನೇ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಮೇವ ಹೋತಿ. ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವರಸಯನೇ ಸಯಾಪಿತಸೂಕರೋ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿರವತಿ, ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಪನಸ್ಸ ಜವನಸ್ಮಿಂಯೇವ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮೇವ. ಕಸ್ಮಾ? ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಟ್ಠತಾಯ.

ಅಪಿಚ ದ್ವಾರವಸೇನಾಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಞ್ಹಿ ಗೂಥಕಲಲಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಘಾನದ್ವಾರೇಸು ಅನಿಟ್ಠಂ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಮಣಿರತನೇನ ಪೋಥಿಯಮಾನಸ್ಸ, ಸುವಣ್ಣಸೂಲೇ ಉತ್ತಾಸಿತಸ್ಸ ಚ ಮಣಿರತನಸುವಣ್ಣಸೂಲಾನಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಅನಿಟ್ಠಾನಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನತೋ. ಏವಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಪಾಕೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಂ ತಂ ವಾ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮುತಿಮನಾಪಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಪುಗ್ಗಲಮನಾಪಂ ಪನ ಭಿನ್ದತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂತಂವಾಪನವಸೇನೇವ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನೇರಯಿಕಾನಞ್ಹಿ ರೂಪಂ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಂ ಹೀನಂ ನಾಮ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಂ ರೂಪಂ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪೇತಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಜಾನಪದಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಗಾಮಭೋಜಕಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಜನಪದಸಾಮಿಕಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪದೇಸರಾಜೂನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಭುಮ್ಮದೇವಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಂ; ತಂ ಉಪಾದಾಯ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ದೇವಾನಂ ರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ…ಪೇ… ಅಕನಿಟ್ಠದೇವಾನಂ ಪನ ರೂಪಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ.

೭. ದೂರದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭತ್ತಾನೇವ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ದುಕೇ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಲಕ್ಖಣದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾಯ ಸುಖುಮರೂಪಂ ದೂರೇತಿ ಕಥಿತಂ. ಸುಖಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಲಕ್ಖಣಸುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾಯ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇತಿ. ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚ ನಿಯ್ಯಾತನಟ್ಠಾನೇಪಿ ‘ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ದೂರೇ’ತಿ ನ ನೀಯ್ಯಾತಿತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ದುವಿಧಞ್ಹಿ ದೂರೇ ನಾಮ – ಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಓಕಾಸತೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರೇತಿ ನ ಕಥಿತಂ, ತಂ ಓಕಾಸತೋ ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ದೂರೇತಿ ಅಕಥಿತಂ. ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಓಕಾಸತೋ ದೂರೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾವ ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪೀತಿಆದಿಮಾಹ. ಸನ್ತಿಕಪದನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಅನಾಸನ್ನೇತಿ ನ ಆಸನ್ನೇ, ಅನುಪಕಟ್ಠೇತಿ ನಿಸ್ಸಟೇ, ದೂರೇತಿ ದೂರಮ್ಹಿ, ಅಸನ್ತಿಕೇತಿ ನ ಸನ್ತಿಕೇ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ದೂರೇತಿ ಇದಂ ಪಣ್ಣರಸವಿಧಂ ಸುಖುಮರೂಪಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರೇ, ದಸವಿಧಂ ಪನ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಓಕಾಸತೋ ದೂರೇತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸನ್ತಿಕಪದನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ.

ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಇದಂ ದಸವಿಧಂ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಿಕೇ, ಪಞ್ಚದಸವಿಧಂ ಪನ ಸುಖುಮರೂಪಂ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಓಕಾಸತೋ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿತ್ತಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ರೂಪಂ ಓಕಾಸವಸೇನ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮ? ಕಿತ್ತಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದೂರೇ ನಾಮಾತಿ? ಪಕತಿಕಥಾಯ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥೋ ಸವನೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಓರತೋ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ, ಪರತೋ ದೂರೇ. ತತ್ಥ ಸುಖುಮರೂಪಂ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಂ ಲಕ್ಖಣತೋಪಿ ಓಕಾಸತೋಪಿ ದೂರೇ ಹೋತಿ; ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋನ್ತಂ ಪನ ಓಕಾಸತೋವ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತಿ, ನ ಲಕ್ಖಣತೋ. ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋನ್ತಂ ಲಕ್ಖಣತೋಪಿ ಓಕಾಸತೋಪಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತಿ; ದೂರೇ ಹೋನ್ತಂ ಓಕಾಸತೋವ ದೂರೇ ಹೋತಿ, ನ ಲಕ್ಖಣತೋ.

ತಂ ತಂ ವಾ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ. ಹೇಟ್ಠಾ ಹಿ ಭಿನ್ದಮಾನೋ ಗತೋ. ಇಧ ಪನ ನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಓಕಾಸತೋ ದೂರಮೇವ ಭಿನ್ದತಿ. ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ದೂರಸನ್ತಿಕಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸಿತಂ. ಅತ್ತನೋ ಹಿ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮ; ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಸ್ಸಾಪಿ ಪರಸ್ಸ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಠಿತಸ್ಸ ದೂರೇ. ಏಕಮಞ್ಚೇ ಸಯಿತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಪಮುಖೇ ಠಿತಸ್ಸ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಪರಿವೇಣೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಪರಿವೇಣೇ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಸಙ್ಘಾರಾಮೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಸಙ್ಘಾರಾಮೇ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಸೀಮಾಯ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಸೀಮಾಯ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಗಾಮಖೇತ್ತೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಗಾಮಕ್ಖೇತ್ತೇ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಜನಪದೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಜನಪದೇ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋರಜ್ಜಸೀಮಾಯ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿರಜ್ಜಸೀಮಾಯ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಸಮುದ್ದೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಸಮುದ್ದೇರೂಪಂ ದೂರೇ. ಅನ್ತೋಚಕ್ಕವಾಳೇ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ; ಬಹಿಚಕ್ಕವಾಳೇ ದೂರೇತಿ.

ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ.