೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಭಾಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪದುದ್ಧಾರೋ. ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಪಠಮಂ ಭಾಜೇತಬ್ಬಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಯೋ ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸತೋ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇಸು ಭಾಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾಪನತೋ. ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯವವತ್ಥಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ. ಅಥಾಪಿ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾವ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಹೇತುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಯೇವ, ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ. ತತ್ಥ ಅಯಂ ಹೇತು ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವವತ್ಥಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಹೇತು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕೋ, ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಹೇತುನೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಹೇತು ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ. ತತ್ರಾಸ್ಸ ಯ್ವಾಯಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಯೇನ ತೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ನಾಮ ಸೋತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ಅಪಾಕಟೋ. ತಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ಸರೂಪತೋವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಂ-ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ. ತೇಸಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ, ಹೇತುತೋ ಚೇವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಚಿತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ? ಆಮ, ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಕಭಾವತೋ ತಥಾವಿಧಂ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವಾಹ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಯದಿ ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ. ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಗತಂ’’. ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ಇಧ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಅಜನಯಮಾನಾಪಿ ತೇ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ. ತೇಸಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಜಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಹೇತು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ? ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಪವತ್ತಿ, ಚಿತ್ತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಾನಿಪಿ ವಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ಠಾತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೯). ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧಾವ ಪವತ್ತಿ, ನ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ. ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ? ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತಾಯ ಚೇವ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತವತ್ಥುತಾಯ ಚ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ. ತಞ್ಹಿ ತದಾ ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅಪುರೇಜಾತವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಚ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತವತ್ಥುಕನ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಪಾತೇ ಪತಿತಮತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಪ್ಪಂ ಕಾತುಂ ವಿಯ ರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ; ಕಮ್ಮಜರೂಪಮೇವ ಪನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಞ್ಚ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸೇವ ಬೀಜಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಕಮ್ಮಂ ಪನಸ್ಸ ಖೇತ್ತಸದಿಸಂ, ಕಿಲೇಸಾ ಆಪಸದಿಸಾ. ತಸ್ಮಾ ಸನ್ತೇಪಿ ಖೇತ್ತೇ ಆಪೇ ಚ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಬೀಜಾನುಭಾವೇನ ರುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಾನುಭಾವೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಬೀಜೇ ಪನ ವಿಗತೇಪಿ ಪಥವೀಆಪಾನುಭಾವೇನ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪರೂಪರಿ ಪವತ್ತಿ ವಿಯ; ವಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮತೋವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಖೇತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಬೀಜಂ ತಣ್ಹಾ ಸ್ನೇಹೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೭).

ಅಯಞ್ಚ ಪನತ್ಥೋ ಓಕಾಸವಸೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತಯೋ ಹಿ ಓಕಾಸಾ – ನಾಮೋಕಾಸೋ, ರೂಪೋಕಾಸೋ, ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೋತಿ. ತತ್ಥ ಅರೂಪಭವೋ ನಾಮೋಕಾಸೋ ನಾಮ. ತತ್ರ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥುಮತ್ತಮ್ಪಿ ರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಸಞ್ಞಭವೋ ರೂಪೋಕಾಸೋ ನಾಮ. ತತ್ರ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೋ ನಾಮ. ತತ್ರ ಹಿ ವತ್ಥುರೂಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ವಿನಾ ಕಮ್ಮಜಾಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಯುಗನದ್ಧಾವ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಸ್ಸಾಮಿಕೇ ಸರಾಜಕೇ ಗೇಹೇ ಸದ್ವಾರಪಾಲಕೇ ರಾಜಾಣತ್ತಿಂ ವಿನಾ ಪಠಮಪ್ಪವೇಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಆಣತ್ತಿಂ ಪುರಿಮಾಣತ್ತಿಆನುಭಾವೇನೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣರಾಜಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಂ ವಿನಾ ರೂಪಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನುಭಾವಂ ಪುರಿಮಾನುಭಾವವಸೇನ ಲದ್ಧಪ್ಪವೇಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮತೋ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಅಸಞ್ಞಭವೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅರೂಪೋಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿನಾವ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅಸಞ್ಞೋಕಾಸತ್ತಾ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ಅಸ್ಸಾಮಿಕೇ ಸುಞ್ಞಗೇಹೇ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹೇ ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪವೇಸೋ ವಿಯ. ಅರೂಪಭವೋಪಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪೋಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿನಾವ ರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞೋಕಾಸತ್ತಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ಪನ ರೂಪಾರೂಪೋಕಾಸೋತಿ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ. ಇತಿ ಅಯಂ ಹೇತು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ.

ನನು ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಗಹಿತನ್ತಿ? ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಬಾಹನತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಯಾನಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಹೇತುನಾ ಸಹ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಚೇವ ಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಚ ಜಾಯನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಸೋ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಬಾಹನತ್ಥಮೇತಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತೇಸು ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಹೇತು ನಾಮ ಜಾತಿತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಹೇತು ಭೂಮನ್ತರತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಅಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಾವಚರೋವ ವಿಪಾಕಹೇತು ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಕಿರಿಯಹೇತು ಕಾಮಾವಚರೋ ರೂಪಾವಚರೋ ಅರೂಪಾವಚರೋತಿ ತಿವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ನಾಮತೋ ಅಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ. ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಹೇತೂಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಕುಸಲಹೇತು ಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ. ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಹೇತೂ ಪನ ಅಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ತಂತಂಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಹೇತೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದೋಯೇವಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಇಮೇಸಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಾವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅರೂಪಭವೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ. ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸುಯೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತುಸದಿಸೋವ. ತಥಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು, ತಥಾ ಅಕುಸಲಹೇತು. ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ಪನ ಕಾಮಭವಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ರೂಪಭವೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ಅರೂಪಭವೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನವಿಪಾಕಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅರೂಪಭವೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಕಿರಿಯಹೇತೂಸು ಪನ ತೇಭೂಮಕೇಸುಪಿ ಕುಸಲಹೇತುಸದಿಸೋವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ.

ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.