೧೦. ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಂ

ಇದಾನಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಮೂಲಯಮಕೇ ದೇಸಿತಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಏಕದೇಸಂ ಸಂಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಯಮಕಾನನ್ತರಂ ದೇಸಿತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧಾಪಿ ಹಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರಾದಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ ಅವಸೇಸಾ ಅನ್ತರವಾರಾ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಲಪ್ಪಭೇದಾದೀಹಿ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ಆಗತಸದಿಸಾವ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನ ಬಹುತಾಯ ಧಾತುಯಮಕತೋಪಿ ಬಹುತರಾನಿ ಯಮಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾದೀಸು ಚಕ್ಖಾಯತನಚಕ್ಖುಧಾತುಮೂಲಕೇ ನಯೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಚಕ್ಖುಧಾತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಜಿವ್ಹಾಯತನಕಾಯಾಯತನಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ. ಜಿವ್ಹಾಯತನಕಾಯಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ಚ ಯಮಕಾನೇವ ನ ಗಹಿತಾನಿ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ ನಯೇ ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ, ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕಾನಿ ಚ ಯಮಕಾನೇವ ನ ಗಹಿತಾನಿ. ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಹಿ ತಥೇವ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಹಿಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯಸ್ಮಾ ಯೋಜನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಯೋಜಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೋಜಿತಾನಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಗಹಿತಾನಿ. ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಗಹಿತಾನಿ. ತಥಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ. ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ತೀಣಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಅಭಾವೇನೇವ ನ ಗಹಿತಾನಿ. ಇತಿ ಯಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ ನಯೇ ಯಮಕಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಯಾನಿ ಪನ ನ ಗಹಿತಾನಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಯಮಕಾನಿ ನ ಗಣೇತಬ್ಬಾನಿ. ಗಣೇನ್ತೇನ ವಾ ಮೋಘಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಗಣೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏವಂ ತಾವ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೧-೮೬. ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ನಯಮುಖಂ – ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ನ ಇತ್ಥೀನನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀನಞ್ಚೇವ ರೂಪೀನಂ ಪುರಿಸನಪುಂಸಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ನ ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏಕವೋಕಾರಚತುವೋಕಾರಕಾಮಧಾತುಸತ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ವಿನಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಹೇತುಕಾನನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾಸತಿಪಞ್ಞಾಯೋ ನತ್ಥಿ. ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಸಹೇತುಕಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕವಸೇನ ಚೇವ ಅರೂಪೀವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಸಹೇತುಕೋ ಅಚಕ್ಖುಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಅಹೇತುಕಾನನ್ತಿ ಅಪಾಯೇ ಓಪಪಾತಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚೇವ ಕಾಮಾವಚರದೇವಮನುಸ್ಸೇ ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಿನೋ ಚ ತಿಹೇತುಕಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇ ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

೧೯೦. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ದ್ವೇಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪವತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿವಸೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಸುಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿವಸೇನೇವತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಪನ ನಿರೋಧವಾರೇ ಚ ಏತೇಸಞ್ಚೇವ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು ತೀಸುಪಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೨೮೧. ಅನಾಗತವಾರೇ ಏತೇನೇವ ಭಾವೇನಾತಿ ಏತೇನ ಪುರಿಸಭಾವೇನೇವ, ಅನ್ತರಾ ಇತ್ಥಿಭಾವಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುರಿಸಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಿಚಿ ಭವೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕತಿಚಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೩೬೧. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಅತೀತವಾರೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಚಿತ್ತಯಮಕೇ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ.

ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ

೪೩೫-೪೮೨. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ಪನ ಚಕ್ಖುಮೂಲಕಾದೀಸು ಏಕಮೇವ ಚಕ್ಖುಸೋತಯಮಕಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೇಸಾನಿಪಿ ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಚೇವ ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಚ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನೇವ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಅನುಪದಿಟ್ಠಾನಿಪಿ ಇಮಿನಾವ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಕುಸಲಂ ಏಕನ್ತತೋ ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವ, ಏಕನ್ತಂ ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಮೇವ, ಲೋಕುತ್ತರಾಬ್ಯಾಕತಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ‘‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಭಾವೇತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ, ತಂ ಭಾವನಾವಸೇನೇವ ಗಹಿತಂ. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಚ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಚ. ತೇಸು ಏಕೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪಜಹತಿ ನಾಮ. ಏಕೋ ಪಹೀನದೋಸತ್ತಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಆಪಾದೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನ ಪರಿಜಾನಾತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಗಮನಕಥಾ

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –

ಯಸ್ಸೋವಾದೇ ಠತ್ವಾ, ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪನ್ನೋ;

ಯುವತಿಜನೋಪಿ ಅತೀತೋ, ಸುವಿಹಿತನಿಯಮೋ ಯಮಸ್ಸಾಣಂ.

ದೇವಪರಿಸಾಯ ಮಜ್ಝೇ, ದೇವಪುರೇ ಸಬ್ಬದೇವದೇವೇನ;

ಯಮಕಂ ನಾಮ ಪಕಾಸಿತಂ, ಯಮಾಮಲಲೋಮೇನ ಯಂ ತೇನ.

ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನವಿಧಿಂ, ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚ ಅತ್ಥನಯಂ;

ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಾ, ಯಮಕಅಟ್ಠಕಥಾ ಮಯಾ ತಸ್ಸ.

ಸಾ ಸುಬಹುಅನ್ತರಾಯೇ, ಲೋಕಮ್ಹಿ ಯಥಾ ಅನನ್ತರಾಯೇನ;

ಅಯಮಜ್ಜ ಪಞ್ಚಮತ್ತೇಹಿ, ತನ್ತಿಯಾ ಭಾಣವಾರೇಹಿ.

ನಿಟ್ಠಂ ಪತ್ತಾ ಏವಂ, ನಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪುಣನ್ತು ಸಬ್ಬೇಪಿ;

ಹಿತಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಿಕರಾ, ಮನೋರಥಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನನ್ತಿ.

ಯಮಕಪ್ಪಕರಣ-ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ

ಪಟ್ಠಾನಪ್ಪಕರಣ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

ದೇವಾತಿದೇವೋ ದೇವಾನಂ, ದೇವದಾನವಪೂಜಿತೋ,

ದೇಸಯಿತ್ವಾ ಪಕರಣಂ, ಯಮಕಂ ಸುದ್ಧಸಂಯಮೋ.

ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮತೋ ಚೇವ, ಗಮ್ಭೀರಸ್ಸಾಥ ತಸ್ಸ ಯಂ,

ಅನನ್ತರಂ ಮಹಾವೀರೋ, ಸತ್ತಮಂ ಇಸಿಸತ್ತಮೋ.

ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನಾಮೇನ, ನಾಮರೂಪನಿರೋಧನೋ,

ದೇಸೇಸಿ ಅತಿಗಮ್ಭೀರ-ನಯಮಣ್ಡಿತದೇಸನಂ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ಯಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ,

ತಸ್ಮಾ ನಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಮಾಹಿತಾತಿ.

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ ದ್ವಾವೀಸತಿ ತಿಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ಸತಂ ದುಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತೋ ಪರಂ ದ್ವಾವೀಸತಿ ತಿಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕಸತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದಸ್ಸಿತಂ. ತತೋ ಪರಂ ದುಕಸತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದಸ್ಸಿತಂ. ತಿಕೇ ಪನ ತಿಕೇಸುಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದಸ್ಸಿತಂ. ದುಕೇ ಚ ದುಕೇಸುಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದಸ್ಸಿತಂ. ಏವಂ –

ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,

ದುಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚ;

ತಿಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕಂ ದುಕಞ್ಚ,

ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾತಿ.

ಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ದ್ವಾವೀಸತಿ ತಿಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ದುಕಸತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ದ್ವಾವೀಸತಿ ತಿಕೇ ದುಕಸತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ದುಕಸತಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ತಿಕೇ ತಿಕೇಸುಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ದುಕೇ ದುಕೇಸುಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ಛಹಿ ನಯೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,

ದುಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚ;

ತಿಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕಂ ದುಕಞ್ಚ,

ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ.

ತತೋ ಪರಂ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ಏತೇನೇವುಪಾಯೇನ ಛ ನಯಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತೇನಾಹ –

‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,

ದುಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚ;

ತಿಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕಂ ದುಕಞ್ಚ,

ಛ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ.

ತದನನ್ತರಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ಏತೇಹೇವ ಛಹಿ ನಯೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತೇನಾಹ –

‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,

ದುಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚ;

ತಿಕಂ ತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕಂ ದುಕಞ್ಚ,

ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ಅನುಲೋಮೇ ಛ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ, ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಛ, ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಛ, ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಛ ಪಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸಮೋಧಾನಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮೋಧಾನವಸೇನೇತಂ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸಮೋಧಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇಸಞ್ಚೇವ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಪಕರಣಸ್ಸ ನಾಮತ್ಥೋ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ? ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ. ‘ಪ-ಕಾರೋ’ ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ಠಾನಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ. ಠಾನಾಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾತಿಆದೀಸು ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಇತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಇಮೇಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕೇಕಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮೂಹತೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಪಕರಣಂ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ? ವಿಭಜನಟ್ಠೇನ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಪಟ್ಠಪನಾ ವಿವರಣಾ ವಿಭಜನಾ ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೭೧) ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿಭಜನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಇತಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ಇಮೇಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕೇಕಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮೂಹತೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಪಕರಣಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ? ಪಟ್ಠಿತತ್ಥೇನ. ಗಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಗೋಟ್ಠಾ ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೬) ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಯೇನ ಪಟ್ಠಾನೇನ ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಗಮನಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ನಾತಿವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇಸು ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಆದೀಸು ಅನಿಸ್ಸಙ್ಗಗಮನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ವಿತ್ಥಾರಿತನಯಲಾಭತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಗಮನತ್ತಾ ಇಮೇಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕೇಕಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮೂಹತೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಪಕರಣಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ತಾವ ಪಠಮಂ ತಿಕವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಪದಚ್ಛೇದೋ – ತಿಕಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ. ತಿಕಾನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇಪಿ ತಿಕಾನಂ ಪಟ್ಠಾನನ್ತ್ವೇವ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ತಿಕಾನಂ ವಿಭಜನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತಾಯ ಲದ್ಧವಿತ್ಥಾರಾ ತಿಕಾ ಏವ ಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಗಮನಭೂಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಅನುಲೋಮೇ ಛಪಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚನೀಯಾದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಾನಿ ಅನುಲೋಮೇ, ಪಚ್ಚನೀಯೇ, ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ, ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇತಿ ಸಮನ್ತಾ ಛ ಛ ಹುತ್ವಾ ಚತುವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತುವೀಸತಿ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಖುದ್ದಕಪಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮೋಧಾನವಸೇನೇತಂ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸಮೋಧಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣಂ ನಾಮ.

ತಂ ಪನೇತಂ ಯೇ ತಿಕಾದಯೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕಪಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ… ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ತೇ ತಿಕಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆದಿತೋ ತಾವಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾನಿಕ್ಖೇಪವಾರೋ ನಾಮ ವುತ್ತೋ; ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗವಾರೋತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ. ಸೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸತೋ ದುವಿಧೋ. ತಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಂ ಉದ್ದೇಸೋ.

ತತ್ಥ ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಹೇತೂತಿ ವಚನಾವಯವಕಾರಣಮೂಲಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾ ಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಲೋಕೇ ವಚನಾವಯವೋ ಹೇತೂತಿ, ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೬೦) ಕಾರಣಂ. ‘‘ತಯೋ ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ, ತಯೋ ಅಕುಸಲಾ ಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೦೫೯) ಮೂಲಂ ಹೇತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ನಂ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಾ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಉಪಕಾರಕಲಕ್ಖಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಉಪಕಾರಕೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಚ್ಚಯೋ, ಹೇತು; ಕಾರಣಂ ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ, ಪಭವೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ನಾನಂ. ಇತಿ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಹೇತು, ಉಪಕಾರಕಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಹಿ ಸಾಲಿಆದೀನಂ ಸಾಲಿಬೀಜಾದೀನಿ ವಿಯ, ಮಣಿಪ್ಪಭಾದೀನಂ ವಿಯ ಚ ಮಣಿವಣ್ಣಾದಯೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧಕೋತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಸೋ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ, ನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ವಿನಾ ಏತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ.

ಸಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ. ಯದಿ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತೂಸು ಸಭಾವತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ವಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಭಯಥಾಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು, ಏವಂ ಹೇತೂಸುಪಿ ಕುಸಲಾದಿತಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ. ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಪನ ಹೇತೂನಂ ಮೂಲಟ್ಠಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಲದ್ಧಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ವಿರುಳ್ಹಮೂಲಾ ವಿಯ ಪಾದಪಾ ಥಿರಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ಅಹೇತುಕಾ ಪನ ತಿಲಬೀಜಕಾದಿಸೇವಾಲಾ ವಿಯ ನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ಇತಿ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತೋ ಪರೇಸು ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾಪಿ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಓಸಾಪಿತತ್ತಾ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ದುಬ್ಬಲೋ ಪುರಿಸೋ ದಣ್ಡಂ ವಾ ರಜ್ಜುಂ ವಾ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಚ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಛನ್ದವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಸಙ್ಖಾತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನೋ ಚ ಖೋ ಏಕತೋ. ಯದಾ ಹಿ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ತದಾ ಛನ್ದೋವ ಅಧಿಪತಿ, ನ ಇತರೇ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಯಂ ಪನ ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸೋ ನೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ.

ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಸಮನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಇದಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯದ್ವಯಂ ಬಹುಧಾ ಪಪಞ್ಚಯನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಾರೋ – ಯೋ ಹಿ ಏಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತರಾ ಮನೋಧಾತು, ಮನೋಧಾತುಅನನ್ತರಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿಆದಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮೋ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಅನುರೂಪಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥೋವ ಧಮ್ಮೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ.

ಯೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಸ್ವೇವ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನಂ, ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಅಧಿವಚನನಿರುತ್ತಿದುಕಾದೀಸು ವಿಯ ಚ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ನಾನಂ ನತ್ಥಿ. ಯಮ್ಪಿ ‘‘ಅದ್ಧಾನನ್ತರತಾಯ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಕಾಲಾನನ್ತರತಾಯ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತಂ, ತಂ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಸಮತ್ಥತಾ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪನ ವಾರಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮನನ್ತರಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಕಾಲಾನನ್ತರತಾಯ ಅಭಾವಮೇವ ಸಾಧೇತಿ. ಭಾವನಾಬಲೇನ ಹಿ ತತ್ಥ ಕಾಲಾನನ್ತರತಾ ನತ್ಥೀತಿ, ಮಯಮ್ಪಿ ಏತದೇವ ವದಾಮ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಕಾಲಾನನ್ತರತಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಾಲಾನನ್ತರತಾಯ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತತೋವೇತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅತ್ಥತೋ. ಕಥಂ? ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಅನ್ತರನ್ತಿ ಹಿ ಅನನ್ತರಾ. ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಾತಿ ಸಮನನ್ತರಾ.

ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಪಕಾಸಸ್ಸ ಪದೀಪೋ ವಿಯ. ಸೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ…ಪೇ… ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ…ಪೇ… ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ; ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಇದಂ ಹದಯವತ್ಥುಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದನುಪತ್ಥಮ್ಭನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞುಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ತಿದಣ್ಡಂ ವಿಯ. ಸೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ…ಪೇ… ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಚ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ, ತರುಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಪಥವೀಪಟಾದಯೋ ವಿಯ. ಸೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಹಜಾತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಛಟ್ಠೋ ಪನೇತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ, ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಧಾತು ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚ ವತ್ತನ್ತಿ, ತಂ ರೂಪಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಭತ್ತೋ.

ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಧ ಪನ ಅಯಂ ತಾವ ವಚನತ್ಥೋ – ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋ, ನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ. ಯಥಾ ಪನ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ, ಏವಂ ಭುಸೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ. ಬಲವಕಾರಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಸ್ಮಾ ಬಲವಕಾರಣಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಝಾನಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಸೇಕ್ಖಾ ಗೋತ್ರಭುಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಿ, ವೋದಾನಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಿ, ಸೇಕ್ಖಾ ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ನಿಯಮತೋ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಬಲವಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ, ಬಲವಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾವ ವಿಭತ್ತೋ. ಮಾತಿಕಾನಿಕ್ಖೇಪೇ ಪನ ನೇಸಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಚ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಚ ಆಗತತ್ತಾ ನಿಕ್ಖೇಪವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೀಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಅನುರೂಪಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತನಸಮತ್ಥತಾಯ ಅನನ್ತರತಾ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನೇ ಬಲವತಾಯ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ವಿನಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಏವಂ ಅನನ್ತರಚಿತ್ತಂ, ವಿನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಅನುರೂಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಬಲವಕಾರಣವಸೇನ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪನ ಪಕತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ. ಪಕತೋ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಪ್ಫಾದಿತೋ ವಾ ಸದ್ಧಾಸೀಲಾದಿ; ಉಪಸೇವಿತೋ ವಾ ಉತುಭೋಜನಾದಿ. ಪಕತಿಯಾಯೇವ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ‘‘ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ – ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸೀಲಂ… ಸುತಂ… ಚಾಗಂ… ಪಞ್ಞಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ…ಪೇ… ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಸದ್ಧಾ… ಸೀಲಂ… ಸುತಂ… ಚಾಗೋ… ಪಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಾಯ… ಸೀಲಸ್ಸ… ಸುತಸ್ಸ… ಚಾಗಸ್ಸ… ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಕೋ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಇಮೇ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪಕತಾ ಚೇವ ಬಲವಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ಚಾತಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ.

ಪಠಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಹದಯವತ್ಥುವಸೇನ ಏಕಾದಸವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯಾಯತನಂ, ರೂಪಾಯತನಂ, ಸದ್ದ… ಗನ್ಧ… ರಸ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಧಾತು ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚ ವತ್ತನ್ತಿ, ತಂ ರೂಪಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಪುರೇಜಾತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಸರೀರಾನಂ ಆಹಾರಾಸಾಚೇತನಾ ವಿಯ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ.

ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಅನನ್ತರಾನಂ ಪಗುಣಬಲವಭಾವಾಯ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ, ಗನ್ಥಾದೀಸು ಪುರಿಮಾಪುರಿಮಾಭಿಯೋಗೋ ವಿಯ. ಸೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಅಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಚಿತ್ತಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾಯ ಚೇವ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಚೇತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾಯ ಉಪಕಾರಕೋ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮೋ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ, ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ… ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾಹ – ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯವಜ್ಜಾ ವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ, ಸೇಸಾ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾಹ – ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ, ಸೋತ… ಘಾನ… ಜಿವ್ಹಾ… ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅರೂಪಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ.

ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾದ್ವಯಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದಾನಿ ಸತ್ತ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾಹ – ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ.

ಯತೋ ತತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಏತೇ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣಏಕುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ.

ಏಕವತ್ಥುಕಾದಿಭಾವಾನುಪಗಮೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ, ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪೀನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪುರೇಜಾತವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ಸಹಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಅಬ್ಯಾಕತಪದಸ್ಸ ಪನ ಸಹಜಾತವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ, ವತ್ಥು ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುರೇಜಾತಂ ಪನ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿವತ್ಥುವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾಹ – ಪುರೇಜಾತಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ…ಪೇ… ಕಾಯಾಯತನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ವತ್ಥು ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವತ್ಥು ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ವತ್ಥು ಅಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಲಕ್ಖಣೇನ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ. ತಸ್ಸ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಮಹಾಭೂತನಾಮರೂಪಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಮಹಾಭೂತಾಯತನವತ್ಥುವಸೇನ ಸತ್ತಧಾ ಮಾತಿಕಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ಯಥಾಹ – ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ; ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ, ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ…ಪೇ… ಕಾಯಾಯತನಂ…ಪೇ… ರೂಪಾಯತನಂ…ಪೇ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ರೂಪಾಯತನಂ…ಪೇ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಧಾತು ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚ ವತ್ತನ್ತಿ, ತಂ ರೂಪಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ಸಹಜಾತಂ, ಪುರೇಜಾತಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ, ಆಹಾರಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಪಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಹಜಾತೇ ತಾವ ‘‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಪುರೇಜಾತೇ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪನ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ.

ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸಸ್ಸ ದಾನೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾಹ – ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ತೇ ಏವ ವಿಗತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾಹ – ಸಮನನ್ತರವಿಗತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಗತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಏವ ಅವಿಗತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಪನ ತಥಾ ವಿನೇತಬ್ಬವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ವಾ ಅಯಂ ದುಕೋ ವುತ್ತೋ; ಸಹೇತುಕದುಕಂ ವತ್ವಾಪಿ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ವಿಯಾತಿ.

ಇಮೇಸು ಪನ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ –

ಧಮ್ಮತೋ ಕಾಲತೋ ಚೇವ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ;

ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ ಚೇವ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮತೋತಿ – ಇಮೇಸು ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ತಾವ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನಾಮಧಮ್ಮೇಕದೇಸೋ. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ನಾಮಧಮ್ಮೇಕದೇಸೋ, ತಥಾ ಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ. ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಾ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ. ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಛಾಜಾತಆಸೇವನವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಧಮ್ಮಾವ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನಾಮಧಮ್ಮೇಕದೇಸೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪೇಕದೇಸೋ. ಸೇಸಾ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಧಮ್ಮತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಕಾಲತೋತಿ –

ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾವ ಹೋನ್ತೇತ್ಥ, ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ ಪಞ್ಚ ಚ;

ಅತೀತಾ ಏವ ಪಞ್ಚೇಕೋ, ತೇ ಕಾಲೇ ದ್ವೇಪಿ ನಿಸ್ಸಿತೋ;

ತಯೋ ತಿಕಾಲಿಕಾ ಚೇವ, ವಿಮುತ್ತಾ ಚಾಪಿ ಕಾಲತೋತಿ.

ಏತೇಸು ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕಆಹಾರಇನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ್ನರಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಸಮನನ್ತರಆಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಅತೀತಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕೋ ಪನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತೇ ದ್ವೇಪಿ ಕಾಲೇ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಸೇಸಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ತೇಕಾಲಿಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಾಪೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಕಾಲತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತೀತಿ.

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಭಾಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪದುದ್ಧಾರೋ. ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಪಠಮಂ ಭಾಜೇತಬ್ಬಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಯೋ ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸತೋ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇಸು ಭಾಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾಪನತೋ. ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯವವತ್ಥಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ. ಅಥಾಪಿ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾವ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಹೇತುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಯೇವ, ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ. ತತ್ಥ ಅಯಂ ಹೇತು ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವವತ್ಥಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಹೇತು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕೋ, ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಹೇತುನೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಹೇತು ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ. ತತ್ರಾಸ್ಸ ಯ್ವಾಯಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಯೇನ ತೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ನಾಮ ಸೋತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ಅಪಾಕಟೋ. ತಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ಸರೂಪತೋವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಂ-ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ. ತೇಸಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ, ಹೇತುತೋ ಚೇವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಚಿತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ? ಆಮ, ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಕಭಾವತೋ ತಥಾವಿಧಂ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವಾಹ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಯದಿ ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ. ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಗತಂ’’. ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ಇಧ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಅಜನಯಮಾನಾಪಿ ತೇ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ. ತೇಸಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಜಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಹೇತು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ? ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಪವತ್ತಿ, ಚಿತ್ತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಾನಿಪಿ ವಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ಠಾತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೯). ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧಾವ ಪವತ್ತಿ, ನ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ. ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ? ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತಾಯ ಚೇವ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತವತ್ಥುತಾಯ ಚ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ. ತಞ್ಹಿ ತದಾ ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅಪುರೇಜಾತವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಚ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತವತ್ಥುಕನ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಪಾತೇ ಪತಿತಮತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಪ್ಪಂ ಕಾತುಂ ವಿಯ ರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ; ಕಮ್ಮಜರೂಪಮೇವ ಪನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಞ್ಚ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸೇವ ಬೀಜಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಕಮ್ಮಂ ಪನಸ್ಸ ಖೇತ್ತಸದಿಸಂ, ಕಿಲೇಸಾ ಆಪಸದಿಸಾ. ತಸ್ಮಾ ಸನ್ತೇಪಿ ಖೇತ್ತೇ ಆಪೇ ಚ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಬೀಜಾನುಭಾವೇನ ರುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಾನುಭಾವೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಬೀಜೇ ಪನ ವಿಗತೇಪಿ ಪಥವೀಆಪಾನುಭಾವೇನ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪರೂಪರಿ ಪವತ್ತಿ ವಿಯ; ವಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮತೋವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಖೇತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಬೀಜಂ ತಣ್ಹಾ ಸ್ನೇಹೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೭).

ಅಯಞ್ಚ ಪನತ್ಥೋ ಓಕಾಸವಸೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತಯೋ ಹಿ ಓಕಾಸಾ – ನಾಮೋಕಾಸೋ, ರೂಪೋಕಾಸೋ, ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೋತಿ. ತತ್ಥ ಅರೂಪಭವೋ ನಾಮೋಕಾಸೋ ನಾಮ. ತತ್ರ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥುಮತ್ತಮ್ಪಿ ರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಸಞ್ಞಭವೋ ರೂಪೋಕಾಸೋ ನಾಮ. ತತ್ರ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೋ ನಾಮ. ತತ್ರ ಹಿ ವತ್ಥುರೂಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ವಿನಾ ಕಮ್ಮಜಾಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಯುಗನದ್ಧಾವ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಸ್ಸಾಮಿಕೇ ಸರಾಜಕೇ ಗೇಹೇ ಸದ್ವಾರಪಾಲಕೇ ರಾಜಾಣತ್ತಿಂ ವಿನಾ ಪಠಮಪ್ಪವೇಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಆಣತ್ತಿಂ ಪುರಿಮಾಣತ್ತಿಆನುಭಾವೇನೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣರಾಜಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಂ ವಿನಾ ರೂಪಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನುಭಾವಂ ಪುರಿಮಾನುಭಾವವಸೇನ ಲದ್ಧಪ್ಪವೇಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮತೋ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಅಸಞ್ಞಭವೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅರೂಪೋಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿನಾವ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅಸಞ್ಞೋಕಾಸತ್ತಾ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ಅಸ್ಸಾಮಿಕೇ ಸುಞ್ಞಗೇಹೇ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹೇ ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪವೇಸೋ ವಿಯ. ಅರೂಪಭವೋಪಿ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪೋಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿನಾವ ರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞೋಕಾಸತ್ತಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ಪನ ರೂಪಾರೂಪೋಕಾಸೋತಿ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ. ಇತಿ ಅಯಂ ಹೇತು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ.

ನನು ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಗಹಿತನ್ತಿ? ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಬಾಹನತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಯಾನಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಹೇತುನಾ ಸಹ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಚೇವ ಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಚ ಜಾಯನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಸೋ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಬಾಹನತ್ಥಮೇತಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತೇಸು ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಹೇತು ನಾಮ ಜಾತಿತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಹೇತು ಭೂಮನ್ತರತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಅಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಾವಚರೋವ ವಿಪಾಕಹೇತು ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಕಿರಿಯಹೇತು ಕಾಮಾವಚರೋ ರೂಪಾವಚರೋ ಅರೂಪಾವಚರೋತಿ ತಿವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ನಾಮತೋ ಅಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ. ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಹೇತೂಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಕುಸಲಹೇತು ಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ. ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಹೇತೂ ಪನ ಅಲೋಭಾದಿವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ತಂತಂಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಹೇತೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದೋಯೇವಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಇಮೇಸಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಾವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅರೂಪಭವೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ. ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸುಯೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಹೇತು ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಹೇತುಸದಿಸೋವ. ತಥಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು, ತಥಾ ಅಕುಸಲಹೇತು. ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ಪನ ಕಾಮಭವಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ರೂಪಭವೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಹೇತು ಅರೂಪಭವೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನವಿಪಾಕಹೇತು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅರೂಪಭವೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಕಿರಿಯಹೇತೂಸು ಪನ ತೇಭೂಮಕೇಸುಪಿ ಕುಸಲಹೇತುಸದಿಸೋವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ.

ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಾಯತನನ್ತಿ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಆಯತನಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಧಾತುಯಾ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ತಾಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮನೋಧಾತುಯಾತಿ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಯ ತಿವಿಧಾಯಪಿ ಮನೋಧಾತುಯಾ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನೋ ಚ ಖೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ. ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತಾನಿ ಚ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ ಇಮಾ ಛ ಧಾತುಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾಯ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯೇ ಏತೇ ಏತಾಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಏವಂ ಹೋನ್ತಾಪಿ ಚ ನ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಯಂ ಯಂ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತೇ ತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿಪಿ ದೀಪೇತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ನಜ್ಜೋ ಸನ್ದನ್ತಿ, ಪಬ್ಬತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಸಙ್ಗಹವಸೇನ, ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನ ಯೇಪಿ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು, ಯೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸರೂಪತೋ ನಿದಸ್ಸನಂ. ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇ ತೇ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ. ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾನಂ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ.

ಇದಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅವಸೇಸಂ ಭೂಮಿತೋ ಕಾಮಾವಚರಂ…ಪೇ… ಅಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯರೂಪಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಂ; ರೂಪಾವಚರಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯತೋ ತಿವಿಧಂ, ತಥಾ ಅರೂಪಾವಚರಂ, ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯರೂಪನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದತೋ ಸತ್ತವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ, ಅಕುಸಲಂ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ, ವಿಪಾಕಂ ಚತುಭೂಮಕಂ, ಕಿರಿಯಂ ತಿಭೂಮಕಂ, ರೂಪಂ ಏಕಭೂಮಕಂ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ, ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಏಕಭೂಮಕಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭೂಮಿವಿನಿಮುತ್ತಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ ತೇಸು ಛಸು ರಾಸೀಸು ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕವಜ್ಜಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅರೂಪಾವರಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ, ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರತೋ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಇಮೇಸಂಯೇವ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಞ್ಞೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಂ ಇಮೇಸು ಛಸು ರಾಸೀಸು ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕವಜ್ಜಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಂ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ ಕೇಚಿ ನಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಿತೋ ಉಪಧಾರೇತಬ್ಬಂ. ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ನವನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ತೇ ತೇ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ.

ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಛನ್ದಾಧಿಪತೀತಿ ಛನ್ದಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಪತಿ. ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧ ‘‘ಅಧಿಪತೀ ಅಧಿಪತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ? ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ. ಪುರಿಮನಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಏಕಕ್ಖಣೇಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಮೂಲಟ್ಠೇನ. ಉಪಕಾರಕಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಜಹನತೋ. ಅಧಿಪತಿ ಪನ ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ, ನ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಬಹೂ ಜೇಟ್ಠಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ ಇಧ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ.

ಏವಂ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಂ. ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಗರುಕಾರಚಿತ್ತೀಕಾರವಸೇನ ವಾ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ವಾ ಗರುಂ ಭಾರಿಯಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಅವಿಜಹಿತಬ್ಬಂ ಅನವಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ. ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇ ತೇ ಗರುಕಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ. ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಗರುಕಾರಕಧಮ್ಮಾನಂ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಪತಿ ನಾಮ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಸಹಜಾತೋ ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತೇಸು ಏಕೇಕೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಭೂಮಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯವಸೇನ ತಿವಿಧೋ. ಅಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ ಪನೇತ್ಥ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೋ ಕುಸಲಕಿರಿಯವಸೇನ ದುವಿಧೋ, ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಕುಸಲವಿಪಾಕವಸೇನ ದುವಿಧೋ. ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಪನ ಜಾತಿಭೇದತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ತಾವ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಪತಿ ದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಛನ್ದಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ಪನ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ನ ಹಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಂ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಪನ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ರೂಪಾವಚರಅಧಿಪತಿಸದಿಸೋವ ಚತುವೋಕಾರೇ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ತತ್ಥುಪ್ಪನ್ನೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾಧಿಪತಿ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಕುಸಲತೋಪಿ ವಿಪಾಕತೋಪಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ. ಅಕುಸಲೋ ಕಾಮಭವೇ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಚಿತ್ತೇಸು ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅನಿಯತೋ ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪತಿಕಾಲೇ ತೇಸಞ್ಞೇವ. ಅರೂಪಭವೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ನಯೋ.

ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರೇಪಿ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಸ್ಸ ಚೇವ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅಕುಸಲೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ನಾಮ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಕಾಮಾವಚರೋ ಪನ ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ. ಲೋಕುತ್ತರೋ ಪನ ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಞ್ಞೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದತೋ ಪನ ತಿವಿಧೋಪಿ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಿರಿಯಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ.

ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಮನೋಧಾತುಯಾತಿ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಾಯ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಜವನತದಾರಮ್ಮಣಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ತಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾ. ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಕೇ ಚ ಛಟ್ಠನಯೇ ತಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿಪಿ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಅನನ್ತರಾತೀತಾ ಕುಸಲಜವನಧಮ್ಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನನ್ತಿ ಅನನ್ತರಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಞ್ಞೇವ. ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಸದಿಸಕುಸಲಾನಂ. ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಭವಙ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಕುಸಲಮೂಲಕೇ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಾನಞ್ಞೇವ. ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕೇ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಜವನವಸೇನ ವಾ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಕಿರಿಯವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಯಾವ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ತಾವ ಪವತ್ತೇಸು ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತೇವ. ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನನ್ತರಾನಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನಾನ್ತರಾನಂ ಪಠಮಜವನಕುಸಲಾನಂ. ಅಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯೇಸಂ ಯೇಸನ್ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ. ಸಙ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಚತುಭೂಮಕೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮರಾಸಿಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯತೋ ಚತುಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ, ಅಕುಸಲೋ ಕಾಮಾವಚರೋವ ವಿಪಾಕೋ ಚತುಭೂಮಕೋ, ಕಿರಿಯಾನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ತೇ ಭೂಮಕೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸೇವ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಪನ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೋ ಚ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರಕುಸಲೋ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲೋ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ವಿಸೇಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲೋ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲೋ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅಕುಸಲೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚೇವ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ. ವಿಸೇಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಕುಸಲೋ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿಪಾಕೋ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಸಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ತಿಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೋ ತಿಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ನವನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಂ ತಿಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಂ ತಿಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ.

ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೫. ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೫. ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನಗತಿಕೋವ. ಇಮೇ ಪನ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಮಹಾವಿತ್ಥಾರಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ತೇಸಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ. ಇಮಿನಾ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ. ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಓಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಯ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತಂ ವಿಯ ಪರಲೋಕತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಖಣೋ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಞ್ಹಿ ನಾಮಸ್ಸ, ನಾಮಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ಫರತಿ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ನ ಫರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾ ಭೂತಾನಂ. ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥು ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಅಯಂ ಪನ ‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’ತಿ ಏವಂ ಛಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಠಿತೋ. ತತ್ಥ ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ತಯೋ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನ. ತತ್ಥ ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ, ದುತಿಯೇ ರೂಪಮೇವ, ತತಿಯೇ ನಾಮರೂಪಂ, ಚತುತ್ಥೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಅರೂಪಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ; ಪಞ್ಚಮೇ ಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ರೂಪಮೇವ; ಛಟ್ಠೇ ಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಅರೂಪನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲೋ ವಿಪಾಕೋ ಕಿರಿಯಂ ರೂಪನ್ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಭೂಮಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ, ಅಕುಸಲೋ ಏಕವಿಧೋವ ವಿಪಾಕೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ತಿವಿಧೋ, ರೂಪಂ ಏಕವಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಏವಂ ಭಿನ್ನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಭೂಮಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಂ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅರೂಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ. ಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚಾಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ. ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಾನಞ್ಞೇವ. ಕಾಮಾವಚರಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಾನಞ್ಞೇವ. ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ ಏಕನ್ತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ತಿಣ್ಣಂ, ತೀಣಿ ಏಕಸ್ಸ, ದ್ವೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ, ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುರೂಪಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಪನ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ.

ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೭. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೭. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ. ತಸ್ಸಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಸದಿಸಾವ ವಣ್ಣನಾತಿ ಪುನ ನ ಗಹಿತಾ. ಅಯಮ್ಪಿ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲೋ ವಿಪಾಕೋ ಕಿರಿಯಂ ರೂಪನ್ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿನ್ನೋ. ತತ್ಥ ಕುಸಲೋ ಭೂಮಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.