೧. ಕುಸಲತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಟಿಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ

(೧.) ವಿಭಙ್ಗವಾರೋ

೫೩. ಇದಾನಿ ಯಾ ಏತಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ನಯಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪುಚ್ಛಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಲಭನ್ತಿ. ತಾ ಪಹಾಯ ಯಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಾಯೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ಅಯಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಸಚೇ ಇಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಂ ಪುಚ್ಛಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ? ನನು ಯಾ ಲಭನ್ತಿ, ತಾಯೇವ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ? ಆಮ, ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ. ತಥಾ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಾ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸು ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ, ದುಕೇ, ದುಕತಿಕೇ, ತಿಕದುಕೇ, ತಿಕತಿಕೇ, ದುಕದುಕೇ ಚ ಸಙ್ಖೇಪಂ ಅಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾಯೇವ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಯಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಲಭನ್ತಿ, ನ ತಾಯೇವ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸು. ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕಪೀತಿತ್ತಿಕಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಬ್ಬಾಪೇತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ಯತ್ತಕಾಹಿ ಪುಚ್ಛಾಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸಿತಾ. ಏವಂ ದಸ್ಸಿತಾಸು ಹಿ ಯಾ ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ತಾ ಪಹಾಯ ಯಾ ಲಭನ್ತಿ, ತಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ವಿಜಾನಿತುನ್ತಿ ಸುಖೇನ ವಿಜಾನನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸಿತಾ. ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ತಾ ಪಹಾಯ ಯಾ ಲಭನ್ತಿ, ತಾಯೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದಂ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಸದಿಸಭಾವೇನ ಪತ್ವಾ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸುಯೇವ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ನಿರೋಧಗಮನಾ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜತಿ, ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತಾನಂ ಲಭತಿ, ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ತಯೋಪಿ ಖಣೇ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕುಸಲಹೇತುನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನ.

ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಖನ್ಧವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏಕನ್ತಿ ವೇದನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ. ತಯೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ, ತಂ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ. ತಯೋ ಖನ್ಧೇತಿ ವೇದನಾದೀಸು ಯೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಗಹಿತೋ, ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸೇ ತಯೋ. ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇತಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾದುಕಾದೀಸು ಛಸು ದುಕೇಸು ಯೇಕೇಚಿ ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ. ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾತಿ ಯೇ ಯೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ, ತೇ ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ ಕುಸಲಹೇತುನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಏಕಸ್ಸೇವ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ವಾ, ದ್ವೇ ವಾ ಪನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ, ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ, ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಸ್ಸ ಸಹಜಾತತ್ಥತ್ತಾ ಯಂ ಕುಸಲೇನ ಸಹಜಾತಞ್ಚೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಲಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಪರತೋಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಯಮೇವ ನಯೋ.

ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ ಅಹೇತುಕಂ, ರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಞ್ಚ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇತಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ಇದಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಗಹಿತೇಪಿ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ.

ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತನ್ತಿಆದಿ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಏಕಂ ಖನ್ಧನ್ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಮ್ಹಿ ಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇತರದ್ವಯಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯಞ್ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಂ ನ ಕೇವಲಂ ಖನ್ಧೇಯೇವ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತೇಯೇವ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪಿ. ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಉಭಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ.

ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಚ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾವ ಮಹಾಭೂತಾ ಗಹಿತಾ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಭೂತರೂಪಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾರೂಪಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ. ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಹಿ ಭೂತರೂಪಮ್ಪಿ ಖನ್ಧೇ ಚ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಮ್ಪಿ. ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ನವ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ. ಏತಾಯೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸೇಸಾ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಮೋಘಪುಚ್ಛಾತಿ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕಮೇವ ವಿಚಾರಯಿಸ್ಸಾಮ.

೫೪. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ತಾವ ರೂಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ತಾಸು ನವಸು ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾ ಪಹಾಯ ತಿಸ್ಸೋವ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ. ತೇನೇವ ಚ ಕಾರಣೇನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೫೫. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ನ ಗಹಿತಂ. ಸೇಸಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸದಿಸಮೇವ.

೫೬. ಅನನ್ತರಸಮನ್ತರೇಸುಪಿ ರೂಪಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ವಿಯ ತಿಸ್ಸೋವ ಪುಚ್ಛಾ.

೫೭. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಆಗತಂ ತಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನನ್ತಿ. ಅಪಿಚ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೦೮) ವಚನತೋ ಓಕ್ಕನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾವೇತಂ ನಾಮಂ. ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಸಬ್ಬಭವಸಾಧಾರಣಂ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪಟಿಸನ್ಧಿಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸಾ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸಪಿ ಅರೂಪಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಹೋತೀತಿ ಗಹಿತಾ. ಬಾಹಿರಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತನ್ತಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಸು ಪಥವೀಪಾಸಾಣಾದೀಸು ಮಹಾಭೂತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಞ್ಚ ಬಾಹಿರಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಗಹಿತಂ. ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ ಹಿ ಸಾ. ಅಯಂ ಪನ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬಾಹಿರಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ದ್ವಿಸನ್ತತಿಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ.

೫೮. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋ ವತ್ಥುನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ.

೫೯. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಹಜಾತತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗವಾರೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಸಾ ಗಹಿತಾ. ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಹಿ ಪುರೇಜಾತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇಧ ಸಹಜಾತಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸದಿಸೋ’’ತಿ.

೬೦. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾಭಾವಾ ತೀಣೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ಯೇ ಪನ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೬೧. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾತಿ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥುನಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ವತ್ಥು ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾಜನಿಯತ್ತಾ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯೇಪಿ ಕುಸಲಾದಯೋ ಆರುಪ್ಪೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾಜನಿಯತೋಯೇವ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಪನ ನಿಯಮತೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನ ಲಭತಿ. ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂಯೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತಂ. ಖನ್ಧವಸೇನ ಹಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ, ನ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ. ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಚ ಸಬ್ಬಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಗಹಿತಾ, ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದಯೋ ಏವಾತಿ.

ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋವ ನ ಜನಕೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಕತಂ.

೬೨. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬಾ ಕಿರಿಯಾ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಪನ ‘‘ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಜವನಕಿರಿಯಾವೇತ್ಥ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೬೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಏಕಕ್ಖಣಿಕೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತೇ. ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೇ ಪನ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕೋಪಿ, ತಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮಹಾಭೂತಾನಂ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪನ ಏಕಕ್ಖಣಿಕೋ. ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕೋವ ತಥಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತರೂಪಾನಂ. ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಪನೇತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸೇಸಂ ನ ಏಕನ್ತತೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಇಧ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

೬೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಿರಿಯಞ್ಚ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಬ್ಯಾಕತವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ. ಕಟತ್ತಾರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಞ್ಚ ವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚ. ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ತದವಸೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಕಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ.

೬೫. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅರೂಪಾಹಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮಹಾಭೂತಾನಂ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಭವಙ್ಗಾದಿಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ. ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗವಾರೇ ಆಹಾರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಇಧ ಪನ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪಠಮಂ ಅರೂಪಾಹಾರಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೬೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಇಧ ಪನ ಕುಸಲಾದಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪಠಮಂ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಾದೀಸು ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಭೂತರೂಪೇಸುಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ.

೬೭. ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸದಿಸಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೬೮. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಗತಿಕಂ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೬೯. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ, ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖನ್ಧೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ, ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ. ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಖನ್ಧೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸುಪಿ ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೇ ಚೇತ್ಥ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತನ್ತಿಆದಿ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ.

೭೦. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಬ್ಬಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಗತಿಕಂ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೭೧-೭೨. ನತ್ಥಿವಿಗತಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಗತಿಕಾ, ಅವಿಗತಂ ಸಹಜಾತಗತಿಕಂ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸಂ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾತಿ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಾಸಂ ವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಸ್ಸ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

(೨.) ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾರೋ

೭೩. ಇದಾನಿ ಯೇ ಏತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಾರಾ ಲದ್ಧಾ, ತೇ ಗಣನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಯಾ ನವಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಹೇತುಯಾ ನವಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ನವ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಂ, ಕುಸಲೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ; ಅಕುಸಲೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಅಕುಸಲೇನ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ, ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ.

ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣೀತಿ ಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ಅಧಿಪತಿಯಾ ನವಾತಿ ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಸದಿಸಾವ. ದ್ವಾದಸಸು ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು ನವ ನವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸದಿಸಾನೇವ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸೋ. ದಸಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ತೀಣಿ ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಸದಿಸಾನೇವ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸೋ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ರೂಪಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇ ವಿಪಾಕಾನಿ ಚೇವ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ವಿಪಾಕೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇವ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನವ ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಿ, ತಿವಿಧೋವ ವಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ದ್ವಾದಸ ನವಕಾ, ದಸ ತಿಕಾ, ಏಕಂ ಏಕಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ತೇವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಂ ವಾರಸತಂ ಹೋತಿ, ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಾಸತಂ. ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸತನ್ತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ.

೭೪. ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಕೇ ಏಕಮೂಲಕೇ ಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇತೋ ಪರೇಸು ದುಮೂಲಕಾದೀಸು ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕೇ ದಸ್ಸಿತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನಗಣನಞ್ಞೇವ ಆದಾಯ ವಾರಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದುಮೂಲಕೇ ತಾವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ರಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ – ಬಹುಗಣನೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಬಹುಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುತ್ತೋ ತೇನ ಸಮಾನಗಣನೋವ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣೀ’’ತಿ. ಹೇತುಆರಮ್ಮಣದುಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತಾನಿ ತೀಣೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾನಗಣನೋ ಪನ ಸಮಾನಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುತ್ತೋ ಅಪರಿಹೀನಗಣನೋವ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಯಾ ನವಾ’’ತಿ. ಹೇತಾಧಿಪತಿದುಕೇ ನವೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಾಕೇ ಏಕನ್ತಿ ಹೇತುವಿಪಾಕದುಕೇ ವಿಪಾಕೇ ವುತ್ತಂ ಏಕಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏವಂ ತಾವ ದುಮೂಲಕೇ ವಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೭೫. ತಿಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಇದಮೇವ ಲಕ್ಖಣಂ. ತೇನೇವಾಹ – ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣೀತಿ. ಹೇತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ತಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತಾನಿ ತೀಣೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ.

೭೬-೭೯. ದ್ವಾದಸಮೂಲಕೇ ಪನ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀತಿ ವತ್ವಾ ವಿಪಾಕಂ ಅಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ಆಹಾರೇ ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇರಸಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇ ಪನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೋವೇತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸೋ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ – ಸಾಸೇವನೋ ವಾ ಸವಿಪಾಕೋ ವಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ಸಾಸೇವನೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ತೀಣೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಲಭತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಗತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ. ಸವಿಪಾಕೋ ಪನ ಆಸೇವನಂ ನ ಲಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಹಾಯ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಗಣನಾಯ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನನ್ತರಾಯೇವ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ ಆಹಾರೇ ಏಕ’’ನ್ತಿ ಏಕಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೋವ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏತೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ. ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಪನೇತೇ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಾತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇಸು ಸಾಸೇವನೇ ಆಸೇವನಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತೀಣೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ಸವಿಪಾಕೇ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಏಕಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಗಣನಾ.

ಯಂ ಪನೇತಂ ಹೇತುಮೂಲಕಾನನ್ತರಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಠಿತೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತೀಣೇವ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕೇಪಿ ದುಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪದೇ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಯೋಜನಾಸು ಚ ಯತ್ಥ ನವಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತತ್ಥ ತಯೋವ ಪಞ್ಹಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ವಿಪಾಕಪದೇ ಪನ ವಿಪಾಕಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಯೋಜನಾಸು ಚ ಏಕೋವ ಪಞ್ಹೋ ಹೋತೀತಿ. ಇತಿ ಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೋಚುಮ್ಹ ‘‘ಬಹುಗಣನೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಬಹುಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುತ್ತೋ ತೇನ ಸಮಾನಗಣನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಂ ಸುವುತ್ತಮೇವ.

೮೦-೮೫. ಇದಾನಿ ಯೇ ಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಏಕಮೂಲಕಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ, ತೇಸು ಏಕಮೂಲಕೋ ತಾವ ಹೇತುಏಕಮೂಲಕೇನೇವ ಸದಿಸೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪನ ದುಮೂಲಕೇ ಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣಿ, ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣಿ…ಪೇ… ಅವಿಗತೇ ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣಿ…ಪೇ… ಅವಿಗತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಯೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಬಹುಗಣನಾ, ತೇಸಂ ಊನತರಗಣನೇಹಿ ಚ ಸಮಾನಗಣನೇಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಯಾ ಗಣನಾ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಪಚ್ಛಿಮಭಾಗೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇತಂ ಆವಿ ಕರೋತಿ – ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಯೇನ ಯೇನ ಬಹುತರಗಣನೇನ ವಾ ಸಮಾನಗಣನೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದುಕತಿಕಾದಿಭೇದಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ತೀಣೇವ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಏಕಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾದಿಕಾಯ ಗಣನಾಯ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತಂ. ಯಾ ಚೇಸಾ ದುಮೂಲಕೇ ಗಣನಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಿಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸಾವ ಗಣನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ತಿಮೂಲಕಾದಯೋ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ.

ಇದಾನಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ದುಮೂಲಕಾದೀಸು ಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ನವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿವೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ನವ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಹೇತುನಾ ಸಮಾನಗಣನಾಸು ನವೇವ. ಇತಿ ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ತೇನ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನಗಣನಾನಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಿತಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಣನಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಊನತರಗಣನಾನಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಊನತರಗಣನಾನಂಯೇವ ವಸೇನ ಗಣನಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಏವಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯವಸೇನಾಪಿ ತತೋ ಪರೇಸಂ ಅನನ್ತರಾದೀನಂ ವಸೇನಾಪಿ ತಿಮೂಲಕಾದಯೋ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ. ತಸ್ಮಾ ದುಮೂಲಕೇ ದಸ್ಸಿತಗಣನಾವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೇಕಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಮೂಲಕಂ ಕಾತುನ ಸಜ್ಝಾಯಮಗ್ಗೇನ ಗಣೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ.

ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೮೬-೮೭. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಕುಸಲಪದೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ಮೋಹೋತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಚ ಸಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಸೇಸೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಹೇತುಕಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ.

೮೮. ನಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಂ ಅಧಿಪತಿಪಿ ಅತ್ತನಾ ಸದ್ಧಿಂ ದುತಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿನೋ ಅಭಾವಾ ನಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ಯಥಾ ಪನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ಮೋಹೋ ಅಹೇತುಕೋ, ನ ತಥಾ ಅಧಿಪತಯೋ ಏವ ನಿರಾಧಿಪತಿ. ಛನ್ದಾದೀಸು ಪನ ಅಞ್ಞತರಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಅಕತ್ವಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾದಯೋ ನಿರಾಧಿಪತಿನೋ. ತಸ್ಮಾ ಮೋಹಂ ವಿಯ ವಿಸುಂ ಅಧಿಪತಿಮತ್ತಮೇವ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನ ಏಸಾ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೮೯. ನಾನನ್ತರನಸಮನನ್ತರೇಸು ನಾರಮ್ಮಣೇ ವಿಯ ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಹೀನೋ. ಯಥಾ ಚೇಸ, ತಥಾ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾಪಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಏತೇಹಿ ವಿನಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಏಕೋಪಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪರಿಹೀನಾ.

೯೦. ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುವಜ್ಜಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೯೧. ನಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಞ್ಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ನ ಲಭತಿ. ಅರೂಪಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ನ ಲಭೇಯ್ಯ, ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಮುತ್ತಕಂ ಪನ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ.

೯೨. ನಪುರೇಜಾತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪನ್ತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

೯೩. ನಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸದಿಸಾ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿ, ಸಾ ನಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾತಿ ಇಧ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾ. ನಾಸೇವನಪಚ್ಚಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಪಠಮಜವನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ. ಪಾಳಿ ಪನ ಇಧಾಪಿ ನಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ನಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ನಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ.

೯೪-೯೭. ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ವಿಪಾಕಚೇತನಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತೀತಿ ನ ಗಹಿತಾ. ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಏಕಚ್ಚಂ ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಥಾ ನಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ.

೯೮. ನಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮಾ ಚೇವ ಏಕಚ್ಚಞ್ಚ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವೇದನಾ ಚ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಚ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ನ ಗಹಿತಾ.

೯೯-೧೦೨. ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯಞ್ಚೇವ ಏಕಚ್ಚಞ್ಚ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ. ನಸಮ್ಪಯುತ್ತನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತೇಸು ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ.

೧೦೩. ನಹೇತುಯಾ ದ್ವೇತಿ ಏಕಮೂಲಕಗಣನಾಯ ಯಥಾಪಾಳಿಮೇವ ನಿಯ್ಯಾತಿ.

೧೦೪. ದುಮೂಲಕೇ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣೇ ಏಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಬಹುಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಊನತರಗಣನಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನೇ ಊನತರಗಣನವಸೇನ ನಹೇತುಯಾ ವಿಯ ದ್ವೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ನಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬೇಸು ಏಕಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದ್ವೇತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪನ ನಹೇತುಯಾ ಲದ್ಧವಸೇನ ವಾರದ್ವಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೦೫-೧೦೬. ತಿಮೂಲಕಾದೀಸು ಪನ ಸಬ್ಬೇಸು ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಪರಿಹೀನತ್ತಾ ಏಕಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಗಣನಾ.

೧೦೭-೧೩೦. ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ಪನ ಏಕಮೂಲಕೇ ತಾವ ಪುರಿಮೇನ ಸದಿಸತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ನ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ. ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ದುಮೂಲಕೇ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ, ನಹೇತುಯಾ ಏಕನ್ತಿ ನಹೇತುದುಮೂಲಕೇ ವುತ್ತಮೇವ. ನಾಧಿಪತಿಯಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಲದ್ಧವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಂಸನ್ದನೇಸು ಊನತರಗಣನಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಚ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪವಿಸತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ. ನಾನನ್ತರನಸಮನನ್ತರನಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಉಪನಿಸ್ಸಯನಾಹಾರನಇನ್ದ್ರಿಯನಸಮ್ಪಯುತ್ತನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪವಿಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಾಹಾರನಇನ್ದ್ರಿಯನಝಾನನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ. ನಸಹಜಾತಾದಿಚತುಕ್ಕಂ ಇಧಾಪಿ ಪರಿಹೀನಮೇವಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ. ಇಮಿನಾ ಪನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಬ್ಬೇಸು ದುಮೂಲಕಾದೀಸು ‘‘ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಮೂಲಂ, ಅಯಮೇತ್ಥ ದುಮೂಲಕೋ, ಅಯಂ ತಿಮೂಲಕೋ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೋ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಊನತರಗಣನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೩೧-೧೮೯. ಇದಾನಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣೇ ಪಞ್ಚಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಹೇತಾಧಿಪತಿಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇಸು ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಪಚ್ಚಯಾ, ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಲಭನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಆರಮ್ಮಣಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಪನ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇಸು ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ನ ಲಭನ್ತಿ. ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಪನ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾಯೇವ, ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕೇ ಅಲಭನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇಸು ಯೇ ಚ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಯೇ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ದುಮೂಲಕಾದೀಸು ನಯೇಸು ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಊನತರಗಣನಾನಂಯೇವ ವಸೇನ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೧೯೦. ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ದ್ವೇತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಧಿಪತಿಂ ಅವಸೇಸಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಪನ ಅನುಲೋಮತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಯೇ ನವ ಪಚ್ಚಯಾ ‘‘ಅರೂಪಾನಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ ಆಸೇವನಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಸು ಸತ್ತಸು ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಸು ಸೇಸಾ ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಯೋ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಸೋ ಅನನ್ತರಾದಯೋ ಲಭತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕೋ ಪನ ಪುರೇಜಾತತೋ, ಸಬ್ಬವಿಪಾಕೋ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಆಸೇವನತೋ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಅನನ್ತರಾದಯೋ ಲಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ ಆಸೇವನಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಆಸೇವನವಿಪಾಕವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಸು ಏಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಂ ಅವಸೇಸಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕೇ ಚೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಕಮ್ಮಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಇತರೇ ಯುಜ್ಜಮಾನಕವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ. ಹೇತಾಧಿಪತಿಆಸೇವನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಹೇತಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಏವಂ ತೇಸು ತೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಸು ಯೇ ಯೇ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಞತ್ವಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಊನತರಗಣನಾನಂ ವಸೇನ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೧೯೧-೧೯೫. ದುಮೂಲಕಾದೀಸು ಚ ನಯೇಸು ಯಂ ಯಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯೇ ಯೇ ದುಕಾದಯೋ ದಸ್ಸಿತಾ, ತೇ ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಯಥಾ ಯಥಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಥಾ ತಥಾ ಸಾಧುಕಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಯಂ ನಹೇತುವಸೇನ ದುಮೂಲಕಾದಯೋ ನಯೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ನಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಾವ ಆಸೇವನಾ ಸಬ್ಬಂ ಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ, ‘‘ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಸಹಜಾತೇ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನ ‘‘ನಕಮ್ಮೇ ಗಣಿತೇ ಪಞ್ಚ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಲಿಖಿತಂ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏವಂ ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಘಟಿತೇ ಸಹಜಾತೇ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ದಸ್ಸಿತಾ ಪಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇತಿ. ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋಯೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏವರೂಪಞ್ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅತ್ತನೋ ಸಞ್ಞಾನಿಬನ್ಧನತ್ಥಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ ಸಕಸಕಭಾಸಾಯ ಲಿಖಿತಂ.

ಅಪಿಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ. ಸೋ ಅಸಞ್ಞೇಸು ಚೇವ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪವತ್ತೇ ಚ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮೋ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ. ಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಜಾತಮೋಹವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮೋ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ. ಸೋ ಮನೋಧಾತುಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯತ್ಥ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ತತ್ಥ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹೇತಾಧಿಪತಿವಿಪಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಪಚ್ಚನೀಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಅಹೇತುಕೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಗಣನವಾರೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ದ್ವೇತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಅಹೇತುಕಮೋಹೋ ಚೇವ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲೇನಾಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತ್ಥ ದ್ವೇತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಆಸೇವನೇ ಪನ ವಿಪಾಕಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು. ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನೇತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಪಾಕೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇವ. ಮಗ್ಗೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಕುಸಲೇನ ಅಕುಸಲಮೇವ.

೧೯೬-೧೯೭. ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ರೂಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಬ್ಬಪಞ್ಚಕೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಏಕನ್ತಿ ಭೂತರೂಪಾನಿ ಚೇವ ವತ್ಥುಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಾನಿ ಹಿ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಿಮೂಲಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೯೮-೨೦೨. ನಾಧಿಪತಿಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ನವಾತಿ ಅನುಲೋಮೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾನೇವ. ತೀಣೀತಿಆದೀನಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನುಲೋಮೇ ವುತ್ತಸದಿಸಾನೇವ. ತಿಮೂಲಕೇ ದ್ವೇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತಸದಿಸಾನೇವ.

೨೦೩-೨೩೩. ನಪುರೇಜಾತಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ಸತ್ತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಆರುಪ್ಪೇ ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುರೇಜಾತೇ ದಸ್ಸಿತಾನೇವ. ಸಬ್ಬಸತ್ತಕೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಕಮ್ಮಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿಆದೀಸು ಚೇತನಾವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ. ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ‘‘ಏಕಂ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಪಞ್ಚ ಸತ್ತ ನವಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಛ ಅಟ್ಠಾ’’ತಿ ಇಮಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಗಣನಾ ನತ್ಥೇವಾತಿ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

೨. ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೩೪-೨೪೨. ಸಹಜಾತವಾರೇ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವಸಾನೇ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚತ್ತಂ ನಾಮ ಸಹಜಾತತ್ತಂ, ಸಹಜಾತತ್ತಂ ನಾಮ ಪಟಿಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏತೇಸಂ ವಾರಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಏತೇ ದ್ವೇಪಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಅಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಂ, ಸಹಜಾತವಾರೇನ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಭಾವಂ ನಿಯಮೇತುಂ ಉಭೋಪೇತೇ ವುತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪಭೇದಜಾನನವಸೇನ ಚಾಪಿ ಏತೇ ಉಭೋಪಿ ವುತ್ತಾತಿ.

ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೪೩. ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥು ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ಸಹಜಾತಟ್ಠತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಏಸ ನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಸಹಜಾತಮೇವ ವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಞ್ಚ ವತ್ಥುಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚಾತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಚ ಮಹಾಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ನಾನತ್ತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಸಹಜಾತಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತರಸ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾ ಚೇವ ಭೂತಾ ಚ ಸಹಜಾತವಸೇನ, ವತ್ಥು ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತವಸೇನ ಗಹಿತಂ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪನ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ನವೇವ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ. ಯೇ ಪನೇತೇ ಏತ್ಥ ಸತ್ತರಸ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ, ತೇಸು ಏಕಾದಿಕೇ ಏಕಾವಸಾನೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕುಸಲಾದೀಸು ಏಕಪಚ್ಚಯತೋ ಏಕೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ. ಏಕಾದಿಕೇ ದುಕಾವಸಾನೇ ಏಕಪಚ್ಚಯತೋ ನಾನಾಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ. ದುಕಾದಿಕೇ ಏಕಾವಸಾನೇ ನಾನಾಪಚ್ಚಯತೋ ಏಕೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ. ದುಕಾದಿಕೇ ದುಕಾವಸಾನೇ ನಾನಾಪಚ್ಚಯತೋ ನಾನಾಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ.

೨೪೮-೨೫೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪ್ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಂ ಪನೇತಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ. ಪುನ ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪವತ್ತೇ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಸಹಜಾತಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾ ಸಹಜಾತವಸೇನ, ವತ್ಥು ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತವಸೇನ, ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಪುರೇಜಾತವಸೇನೇವ ಗಹಿತಾನಿ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪನ ಸಹಜಾತವಸೇನೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತಯೋವ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ.

೨೫೩-೨೫೪. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾ ರೂಪಾಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಸದಿಸಾ. ಪರತೋ ಆಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೨೫೫. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ. ಇದಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಞ್ಞೇವ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ.

೨೫೬-೨೫೭. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಏವನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸಮತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪನ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ.

೨೫೮. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸನ್ತಿ ರೂಪಾಭಾವತೋಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸಮತಾಯಪಿ ವುತ್ತಂ.

೨೫೯-೨೬೦. ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀನಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

೨೬೧-೨೬೬. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ತೀಣೀತಿ ಕುಸಲಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ತೀಣಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಕುಸಲೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೨೬೭-೨೬೮. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ಖನ್ಧೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಖನ್ಧೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨೬೯-೨೭೬. ಇದಾನಿ ಯಥಾಲದ್ಧಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಗಣನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಯಾ ಸತ್ತರಸಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಹೇತುಯಾ ಸತ್ತರಸಾತಿ ಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಂ, ಕುಸಲೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಕುಸಲವಸೇನ ಏಕಾದಿಕಾನಿ ಏಕಾವಸಾನಾನಿ ದ್ವೇ, ದುಕಾವಸಾನಂ ಏಕನ್ತಿ ತೀಣಿ ವುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಕುಸಲವಸೇನ. ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ತೇನೇವ ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲಂ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ; ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ; ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಸತ್ತರಸ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಆರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾತಿ ಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಂ; ಅಕುಸಲೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲಂ; ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇನ ಕುಸಲಂ; ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಏವಂ ಸತ್ತ.

ವಿಪಾಕೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇವ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸತ್ತರಸ, ಸತ್ತ, ಏಕನ್ತಿ ತಯೋ ವಾರಪರಿಚ್ಛೇದಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ದ್ವಾದಸ ಸತ್ತರಸಕಾ, ದಸ ಸತ್ತಕಾ, ಏಕಂ ಏಕಕನ್ತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಾಧುಕಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪರತೋ ದುಕತಿಕಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಸಂಸನ್ದನೇ ಊನತರಗಣನಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ಇಮಾಯ ಗಣನಾಯ ದುಕಮೂಲಾದೀಸು ವಾರಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಜಾನಿತುನ್ತಿ ಪುನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಗಣನವಸೇನೇವ ವಾರಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ. ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಚ್ಚಯಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಲದ್ಧವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಅನುಲೋಮೇ ನಯೋ.

೨೭೭-೨೮೫. ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪನ ಕುಸಲಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಕುಸಲಮೇವ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಆರದ್ಧಂ. ತಂ ಯಥಾಪಾಳಿಮೇವ ನಿಯ್ಯಾತಿ. ಯಞ್ಹೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ವುತ್ತಮೇವ.

೨೮೬-೨೮೭. ಯಂ ಪನೇತಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಲದ್ಧವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಗಣನತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಹೇತುಯಾ ಚತ್ತಾರೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ, ಸತ್ತರಸ, ಸತ್ತ, ಪಞ್ಚ, ತೀಣಿ, ಏಕನ್ತಿ ಛ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ. ತೇಸಂ ವಸೇನ ದುಕತಿಕಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯಸಂಸನ್ದನೇ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಸತ್ತರಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಲಭತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸದಿಸಸಂಸನ್ದನೇ ಸತ್ತರಸ, ಊನತರಸಂಸನ್ದನೇ ಸೇಸಾ ಛಪಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅಧಿಕಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಮಸಮಾ ಊನತರಾ ಚ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿಕತರಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ನಿಯಮೋ. ಸಮಸಮಾ ಪನ ಊನತರಾ ಚ ಅತ್ಥಾ ವಿರೋಧೇ ಸತಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತೇನೇತ್ಥ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣೇ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ನಹೇತುಯಾ ಚತುನ್ನಂ, ನಾರಮ್ಮಣೇ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆಗತತ್ತಾ ನಹೇತುವಸೇನ ಚತ್ತಾರೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನಾರಮ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿತತ್ತಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೋ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಕುಸಲೋ, ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಕುಸಲೋತಿ ತೀಣಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಪರಿಹೀನಾನಿ. ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋತಿ ರೂಪವಸೇನ ಏಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿರುದ್ಧಾವಿರುದ್ಧಂ ಞತ್ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಇದಂ ನಯಮತ್ತದಸ್ಸನಂ. ನಾಧಿಪತಿಯಾ ಚತ್ತಾರೀತಿ ನಹೇತುಯಾ ಲದ್ಧಾನೇವ. ಸೇಸಚತುಕ್ಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ನಾನನ್ತರೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚೇವ ಸೇಸರೂಪಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸು ಏಕಕೇಸು ಯುಜ್ಜಮಾನಕರೂಪಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ನಪುರೇಜಾತೇ ದ್ವೇತಿ ಇಧಾಪಿ ನಹೇತುವಸೇನ ಚತ್ತಾರೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನಪುರೇಜಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿತತ್ತಾ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಕುಸಲೋ, ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಕುಸಲೋತಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತವಸೇನ ದ್ವೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಪರಿಹೀನಾನಿ. ಆರುಪ್ಪೇ ಪನ ಅಹೇತುಕಮೋಹಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದ್ವೇ ವುತ್ತಾನಿ. ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ದ್ವೇತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಹೇತುಕಾಕುಸಲಕಿರಿಯವಸೇನ ದ್ವೇ. ನೋನತ್ಥಿ ನೋವಿಗತೇಸು ಏಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಿಕಾದೀಸು ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ.

೨೮೮. ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಪನ ನಅಧಿಪತಿಯಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ನಾರಮ್ಮಣೇ ಲದ್ಧಾನೇವ. ನಕಮ್ಮೇ ಏಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸೇಸರೂಪವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨೮೯-೨೯೬. ನಾಧಿಪತಿಮೂಲಕೇ ನಪುರೇಜಾತೇ ಸತ್ತಾತಿ ನಪುರೇಜಾತೇ ಲದ್ಧಾನೇವ. ನಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಸತ್ತರಸಾತಿ ಇಮಾನಿಪಿ ತತ್ಥ ಲದ್ಧಾನಿ ಸತ್ತರಸೇವ. ನಾನನ್ತರನಸಮನನ್ತರನಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಉಪನಿಸ್ಸಯನಸಮ್ಪಯುತ್ತನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತಮೂಲಕಾನಿ ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕಸದಿಸಾನೇವ. ಇಮಿನಾವ ನಯಮತ್ತದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಆಗತಾನಾಗತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨೯೭-೩೨೮. ಇಮಿನಾಯೇವ ಪನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಅನುಲೋಮಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಚ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಆಗತಾನಾಗತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೨೯-೩೩೭. ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವಸಾನೇ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ನಾಮ ನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ, ನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏತೇಸಂ ವಾರಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಏತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಾ ವಿಯ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದೀಸು ಹಿ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ವತ್ತಮಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಮ್ಪಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ ಠಿತಕಟ್ಠಾದೀಸು ಚ ಏಕಂ ಏಕಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಮಹಾಭೂತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿಯೇವ. ಇತಿ ಪಚ್ಚಯವಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಯವಾರೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಭಾವಂ ನಿಯಮೇತುಂ ಉಭೋಪೇತೇ ವುತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಜಾನನವಸೇನ ಚಾಪಿ ಏತೇ ಉಭೋಪಿ ವುತ್ತಾತಿ.

ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ.

೫. ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೩೮-೩೪೬. ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಪಯೋಗಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ. ಯಥಾ ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ, ತಥಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ, ಕೇವಲಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇ ಏಕಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ.

೩೪೭-೩೫೦. ಇದಾನಿ ಯಥಾಲದ್ಧಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಗಣನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತಿಕೇಸು ಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ನಿಯಮೋ. ಏಕಕೇ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಬಾವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ತೀಣಿ, ವಿಪಾಕೇ ಏಕನ್ತಿ ದ್ವೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ. ಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಅನುಲೋಮಂ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಿ ಇಮೇಸಞ್ಞೇವ ವಸೇನ ದುಕತಿಕಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯಸಂಸನ್ದನೇ ಯತ್ಥ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ಪವಿಸತಿ; ತತ್ಥ ಏಕಂ, ಸೇಸೇಸು ತೀಣೀತಿ ಏವಂ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಅನುಲೋಮೇ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

೩೫೧-೩೫೪. ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪನ ಕುಸಲಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಕುಸಲಮೇವ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ, ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

೩೫೯. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಗಣನತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಹೇತುಯಾ ದ್ವೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಿ ತಯೋ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ. ತೇಸಂ ವಸೇನ ದುಕತಿಕಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯಸಂಸನ್ದನೇ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಧಾಪಿ ಅಧಿಕತರಗಣನಾನಂ ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನೇ ಊನತರಗಣನಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ಸಮಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಗಣನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ನಹೇತುನಾಧಿಪತಿನಪುರೇಜಾತನಪಚ್ಛಾಜಾತನಾಸೇವನನಕಮ್ಮನವಿಪಾಕನಝಾನನಮಗ್ಗನವಿಪ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ದಸೇವ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೇಸಾ ಚುದ್ದಸ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಯೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇಸುಪಿ ವಿಪಾಕೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ ನಕಮ್ಮನವಿಪಾಕಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ.

೩೬೦-೩೬೮. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾಧಿಪತಿಯಾ ದ್ವೇತಿ ನಹೇತುಯಾ ಲದ್ಧಂ ದ್ವಯಮೇವ. ಸೇಸದ್ವಯೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಕಮ್ಮೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಚೇತನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ನವಿಪಾಕೇ ದ್ವೇತಿ ಅಹೇತುಕಮೋಹಕಿರಿಯವಸೇನ ದ್ವೇ. ನಝಾನೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಮಗ್ಗೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಸಂಸನ್ದನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

೩೬೯-೩೮೩. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ನಹೇತುಆದಯೋ ದಸೇವ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಸೇಸಾ. ಯೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇಸು ಹೇತುಮ್ಹಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ ಝಾನಮಗ್ಗಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

೩೮೪-೩೯೧. ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ಸೇಸಾ ನ ಲಭನ್ತಿ. ನಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ಅಟ್ಠಾಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕನ್ತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಚೇತನಾವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಯಞ್ಚ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ.

೬. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೯೨-೪೦೦. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವಸಾನೇ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಸಂಸಟ್ಠತ್ತಂ ನಾಮ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಂ ನಾಮ ಸಂಸಟ್ಠತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏತೇಸಂ ವಾರಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಏತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಾ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಯ ಚ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಸಂಸಟ್ಠಾ ಯೋಜಿತಾ ಹಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೭೦) ಹಿ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಂಸಟ್ಠನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಯಾ ಸಾ ವೀಮಂಸಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಹಗತಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೮೩೨) ಅಸಂಸಟ್ಠಂ ವೋಕಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ. ಇತಿ ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇನ ಏಕುಪ್ಪಾದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇನ ಚ ಸಂಸಟ್ಠಸ್ಸ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವಂ ನಿಯಮೇತುಂ ಉಭೋಪೇತೇ ವುತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಜಾನನವಸೇನ ಚಾಪಿ ಏತೇ ಉಭೋಪಿ ವುತ್ತಾತಿ.

ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ.

ಏತೇಸು ಪನ ಛಸು ವಾರೇಸು ಅತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಏಕನ್ತಂ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಚ್ಚನೀಕತೋವ ತಿಟ್ಠತಿ; ಅತ್ಥಿ ಏಕನ್ತಂ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅನುಲೋಮತೋವ ತಿಟ್ಠತಿ; ಅತ್ಥಿ ಅನೇಕನ್ತಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಚಾತಿ ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಪಞ್ಹೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ, ದುತಿಯೋ ಮಹಾಚತುಕ್ಕಸ್ಸ, ತತಿಯೋ ಯುಜ್ಜಮಾನಕಾನಂ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

೭. ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೦೧-೪೦೩. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಪುಚ್ಛಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲೋ ಚ ನಾಮೇಸ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಞ್ಚ ವಿಪಾಕಞ್ಚ ಸೇಸೇಹಿ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಸೇಸೇಹಿ ವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತತ್ಥ ಯಾ ಏಸಾ ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗವಾರೇ ವಿಯ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ತಸ್ಸಾ ಏವ ಕರಣೇ ಇದಂ ಪಯೋಜನಂ – ತತ್ಥ ಹಿ ಸುಞ್ಞಟ್ಠಂ ದೀಪೇತುಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ರಾಸಿತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಏಕೇಕತೋತಿ ರಾಸಟ್ಠಂ ದೀಪೇತುಂ ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ವಾ ಖನ್ಧವಸೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನದೇಸನಾ ಆರುಳ್ಹಾತಿ ತೇನೇವಾನುಕ್ಕಮೇನ ಇಧಾಪಿ ಆರುಳ್ಹಾತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇಸು ಏವಂ ಆರುಳ್ಹಾತಿ? ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ‘‘ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಹಿ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅಸುಕಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸುಕಧಮ್ಮಾತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ ಚ ಜಾನಿತುಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಾ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾ ಸಿಯುಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ಆರುಳ್ಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಕುಸಲೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹೇತೂನಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗತಂ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪೦೪. ದಾನಂ ದತ್ವಾತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಚಜಿತ್ವಾ. ಯಾಯ ವಾ ಚೇತನಾಯ ಸೋ ದಿಯ್ಯತಿ, ಸಾ ಚೇತನಾ ದಾನಂ. ದತ್ವಾತಿ ತಂ ಚೇತನಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ. ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ನಿಚ್ಚಸೀಲಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ. ಇಮಿನಾ ಸಮಾದಾನವಿರತಿಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾ. ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿಯೋ ಪನ ಲೋಕೇ ಸೀಲನ್ತಿ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ತತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿ ಸೇಕ್ಖಾನಂಯೇವ ಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೇಸಂ. ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಪಾಣಂ ನ ಹನೇ, ನ ಚಾದಿನ್ನಮಾದಿಯೇ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೧) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇಸು ಅಟ್ಠಙ್ಗಉಪೋಸಥಕಿರಿಯಂ ಕತ್ವಾ. ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ತಂ ಕುಸಲಂ ಸೇಕ್ಖೋಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಅರಹಾಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೇವ. ಅರಹತೋಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಂ ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಮೇವ, ಯೇನ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತಂ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನೀತಿ ‘‘ದತ್ವಾ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಹಿ ಆಸನ್ನೇ ಕತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಇಮಾನಿ ನ ಆಸನ್ನೇ ಕತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ದಾನಾದೀಹಿ ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ. ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಳಿ. ಸೇಕ್ಖಾ ಗೋತ್ರಭುನ್ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಗೋತ್ರಭುಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ವೋದಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವೋದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಭವಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ, ಸುದ್ಧಮಗ್ಗತೋಯೇವ ಪನ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ಕುಸಲಂ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನೂಪಗಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಕುಸಲಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ. ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನಾತಿ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿಆದೀಹಿ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಮೇವ. ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಾತಿಆದೀಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಪುನ ವುತ್ತಂ.

೪೦೫. ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇಹಿ ಅನುಭವತಿ ಚೇವ ರಜ್ಜತಿ ಚ. ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾವಸೇನ ನನ್ದತಿ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯ ವಾ ಅಭಿನನ್ದತಿ. ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ಇದಂ ಅಟ್ಠಪಿ ಲೋಭಸಹಗತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಅತ್ತನಿಯನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಚತೂಹಿಪಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಗತಸ್ಸ ಪನೇತ್ಥ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವಿಕ್ಖೇಪಗತಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿನೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ತಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ತಾನಿ ಸುಚಿಣ್ಣಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬಹುವಚನಸ್ಸ ಹೇಸ ಏಕವಚನಾದೇಸೋ, ಜಾತಿವಸೇನ ವಾ ಏಕವಚನಮೇವೇತಂ.

೪೦೬. ಅರಹಾ ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಫಲಾನನ್ತರಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಚಿತ್ತಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ. ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೇಕ್ಖಾ ವಾತಿಆದಿಮಾಹ. ಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಜವನವೀಥಿಯಾ ಪಚ್ಛಿನ್ನಾಯ. ವಿಪಾಕೋತಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ. ತದಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯ, ತಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ವಿಪಸ್ಸಿತಕುಸಲಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿವಸೇನಾಪಿ. ವಿಪಾಕೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣೋ ಹೋತಿಯೇವ, ಸೋ ಪನ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಕುಸಲಂ ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿಆದಿ ಅಕುಸಲಜವನಾವಸಾನೇ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಅಸಮಾಪನ್ನಪುಬ್ಬೇ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೇ ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಏಕನ್ತರಿಕವಸೇನ ವಾ ಸಮಾಪನ್ನಕಿರಿಯಾಯ. ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸಾತಿಆದೀನಿ ಪರತೋ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಯಾ ಏತೇಸಂ ಆವಜ್ಜನಾ, ತಸ್ಸಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

೪೦೭-೪೦೯. ರಾಗನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ರಾಗಂ. ಅತ್ತನೋ ರಾಗವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ವಣ್ಣನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದೀಸು ಪನ ತೀಸು ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತಾಯ ಅಭಾವೇನ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿ ಪನೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ ಆಗತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ನ ವುತ್ತಾ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದೀಸುಯೇವ ತಂ ತಂ ಸಭಾಗಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ವುತ್ತಾ. ಇಮೇಸು ಚ ಪನ ರಾಗಾದೀಸು ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಅಕ್ಖನ್ತಿವಸೇನ ವಾ, ‘‘ಕತಂ ಪಾಪಂ ಕತಂ ಲುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿವಸೇನ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೧೦. ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಓಳಾರಿಕಾಯತನಾನಿ ವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏಕಾದಸ ರೂಪಾನಿ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಗಹಿತಾನಿ. ಪುನ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಗಹಿತಾನಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯವಸೇನ ದೇಸನಾ, ನ ಧಾತುವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಧಾತು ನ ಗಹಿತಾ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಹಿತಾಗಹಿತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೪೧೧. ಫಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ.

೪೧೩-೪೧೬. ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಥಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿನಿದ್ದೇಸೇ. ಅರಹತೋ ಉತ್ತಮಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಕುಸಲೇಸು ಗರುಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋವ ದಸ್ಸಿತೋ.

೪೧೭. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಏಕಭೂಮಕಾಪಿ ನಾನಾಭೂಮಕಾಪಿ ಕುಸಲಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ, ಅನುಲೋಮಂ ವೋದಾನಸ್ಸಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣವಸೇನ. ಗೋತ್ರಭು ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ವೋದಾನಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ನಾನಾಭೂಮಿವಸೇನ. ಕುಸಲಂ ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕುಸಲನ್ತಿ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಂ. ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಂ. ತೇಹಿ ಕುಸಲಜವನವೀಥಿತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಭವಙ್ಗಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಮಹಗ್ಗತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಮೇವ. ಮಗ್ಗೋ ಫಲಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಂ ಜವನವೀಥಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಂ. ಅನುಲೋಮಂ ಸೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾಯ ಕುಸಲಂ ಅನನ್ತರಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾಪಿ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ. ಅಕುಸಲೇ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಲಬ್ಭತಿ. ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಂಯೇವ, ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಂಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಭವಙ್ಗಂ ಆವಜ್ಜನಾಯಾತಿಆದಿ ವೋಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿರಿಯಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾ. ಸಾ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಮಹಗ್ಗತಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸೇವ. ಇತಿ ಯೇ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತ ವಾರಾ ದಸ್ಸಿತಾ; ತೇಸಂ ವಸೇನ ಇಧ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ವಿಭತ್ತೋ.

ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇತ್ಥ –

ದಸಧಾ ಸತ್ತರಸಧಾ, ಸಮಸಟ್ಠಿವಿಧೇನ ಚ;

ಬಹುಧಾಪಿ ಚ ನಿದ್ದೇಸಂ, ಸಾಧುಕಂ ಉಪಲಕ್ಖಯೇ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ನ ಕೇವಲಂ ಸತ್ತಧಾವ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭತಿ, ಕುಸಲಂ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ; ಅಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ; ವಿಪಾಕಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಸ್ಸ; ಕಿರಿಯಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ದಸಧಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ದಸಧಾಯೇವ, ಕುಸಲಂ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ; ಅಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ; ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಸ್ಸ; ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಸ್ಸ; ಕಿರಿಯಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಸತ್ತರಸಧಾ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭತಿ.

ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸತ್ತರಸಧಾವ ಸಮಸಟ್ಠಿವಿಧೇನಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭತೇವ. ಕಥಂ? ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಞ್ಹಿ ಭೂಮಿಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಂ ಸಕಸಕಭೂಮಿಕಸ್ಸೇವಾತಿ ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ; ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ; ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಅರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ; ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ದ್ವಾದಸವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಅಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ತಿವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಂ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಏವಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ತೇರಸಧಾಪಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿಪಾಕಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪಞ್ಚದಸವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ, ತಥಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ, ತಥಾ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ, ತಥಾ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಞ್ಚಾತಿ ವಿಪಾಕಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ.

ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಾನಞ್ಞೇವಾತಿ ಕಿರಿಯಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚೇವ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ, ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪೀತಿ ಕಿರಿಯಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಏಕಾದಸವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ದುವಿಧೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸಮಸಟ್ಠಿವಿಧೇನಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭತಿ.

ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸಮಸಟ್ಠಿವಿಧೇನೇವ, ಬಹುವಿಧೇನಾಪಿ ಲಭತೇವ. ಕಥಂ? ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಮಹಾಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಅತ್ತನೋ, ಚತುನ್ನಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನಂ ಪಾದಕಯೋಗೇನ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಲೋಕುತ್ತರಾನನ್ತಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಚ ಕುಸಲಾನಂ, ಜವನಪರಿಯೋಸಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣಭವಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ, ಭವಙ್ಗವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾನಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಕುಸಲಾನಂ; ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ತೇಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಚಿತ್ತಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ದುತಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತಂ. ತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪರಿಭೂಮಕಕುಸಲಾನಿ ಚ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾನಿ ಚ ಸೇಸಏಕವೀಸತಿಚಿತ್ತಾನಂ. ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಚ, ನವನ್ನಞ್ಚ ಉಪರಿಭೂಮಕಉಪೇಕ್ಖಾಕುಸಲಾನಂ, ತೇವೀಸತಿಯಾ ಚ ವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ತೇತ್ತಿಂಸಾಯ. ಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮಾನಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾವ.

ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನಂ, ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಞ್ಚಾತಿ ದಸನ್ನಂ. ಏತೇನೇವ ಚ ನಯೇನ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲೇಸು ಪಠಮಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ, ದುತಿಯಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ, ತತಿಯಂ ತೇರಸನ್ನಂ, ಚತುತ್ಥಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚಾತಿ ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ. ಅಟ್ಠಸು ಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಏಕೇಕಂ ಅಕುಸಲಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ನವನ್ನಂ, ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾ. ದ್ವೇ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತದ್ವಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಹೇತುಕವಿಪಾಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ನವನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾ.

ಕುಸಲವಿಪಾಕಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ, ಮನೋಧಾತು ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ. ತಾಸು ದ್ವೀಸು ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ದಸನ್ನಂ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಭವಙ್ಗಭೂತಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಪನ ಆವಜ್ಜನಮನೋಧಾತುಯಾ ದ್ವಿಟ್ಠಾನಿಕಾಯ ಆವಜ್ಜನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ದಸನ್ನಞ್ಚ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನನ್ತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಮೇವ. ತಿಹೇತುಕಮಹಾವಿಪಾಕಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಹೇತುಕವಜ್ಜಾನಂ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಏಕವೀಸತಿಯಾ, ದುಹೇತುಕವಿಪಾಕಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕೇ ಸೇಸಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ. ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲವಿಪಾಕಸಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಂ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೇಸು ಪಠಮಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಂ, ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ ಚಾತಿ ನವನ್ನಂ. ದುತಿಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮವಿಪಾಕಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ, ತತಿಯಂ ದ್ವೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸತ್ತನ್ನಂ, ಚತುತ್ಥಂ ತೀಣಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಛನ್ನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾನಿ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಂ ತೇರಸನ್ನಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ.

ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ, ಮನೋಧಾತು ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ. ಸಾ ತದಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚುತಿಕಾಲೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾನಂ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ನವನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪರಿತ್ತಕಿರಿಯಾನಞ್ಚಾತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ. ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ದಸನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ನವನ್ನಂ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಂ, ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತವಿಪಾಕಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ತೇರಸನ್ನಂ. ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿರಿಯಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಂ ದಸನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾನಂ, ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ.

ಕಾಮಾವಚರತಿಹೇತುಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯದ್ವಯಂ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ತೇರಸನ್ನಂ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತವಿಪಾಕಾನಂ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾನಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ದುಹೇತುಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯದ್ವಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ತೇರಸನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ. ಕಾಮಾವಚರತಿಹೇತುಕಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕಿರಿಯದ್ವಯಂ ತೇಸಂಯೇವ ತೇರಸನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಾನಂ, ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಿಪಾಕಾನಂ, ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾಯ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾನಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಚತುವೀಸತಿಯಾ. ದುಹೇತುಕಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕಿರಿಯದ್ವಯಂ ತೇಸಂಯೇವ ತೇರಸನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಾನಂ ಛನ್ನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ. ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯೇಸು ಏಕೇಕಂ ನವನ್ನಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ತಿಹೇತುಕಭವಙ್ಗಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ದಸನ್ನಂ. ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯೇಸು ಪಠಮಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ನವನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಾನಂ, ಚತುವೋಕಾರೇ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ಏಕಾದಸನ್ನಂ. ದುತಿಯಂ ಚತುವೋಕಾರೇ ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಲಭತಿ. ತತಿಯಂ ತೀಣಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಞ್ಚಾತಿ ತೇಸು ಏಕೇಕಂ ಯಥಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ತೇರಸನ್ನಂ ಪಞ್ಚದಸನ್ನಞ್ಚ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಬಹುವಿಧೇನಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ದಸಧಾ ಸತ್ತರಸಧಾ, ಸಮಸಟ್ಠಿವಿಧೇನ ಚ;

ಬಹುಧಾಪಿ ಚ ನಿದ್ದೇಸಂ, ಸಾಧುಕಂ ಉಪಲಕ್ಖಯೇ’’ತಿ.

ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ.

೪೨೩. ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಾದೀಸು ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಹೇಟ್ಠಾಪಥವಿಯಂ ಉದಕಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಪಥವಿಂ ಖನತಿ, ಏವಂ ಸದ್ಧೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ದಾನಾದೀನಂ ಫಲಞ್ಚ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ದಾನಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸೀಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೀಲವಾ ಹಿ ಸೀಲಾನುಭಾವೇಸು ಸೀಲಾನಿಸಂಸೇಸು ಚ ಕುಸಲೋ ಸೀಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಉಪರೂಪರಿ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ಅಖಣ್ಡಂ, ಚಾತುದ್ದಸೀಆದೀಸು ಪಕ್ಖದಿವಸೇಸು ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಸೀಲಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾನಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಬಹುಸ್ಸುತೋಪಿ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ದಾನಾದೀನಞ್ಚ ಸಙ್ಕಿಲೇಸವೋದಾನಾದಿಭೇದಂ ಸುತಮಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಸುತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇತಿ. ಚಾಗವಾಪಿ ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚಾಗಸಮ್ಪದಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲವನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತೋ ಝಾನಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಪಞ್ಞವಾಪಿ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಹಿತಞ್ಚೇವ ಲೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯಞ್ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಸಕ್ಕಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಇಧಲೋಕಹಿತಮ್ಪಿ ಪರಲೋಕಹಿತಮ್ಪಿ ಲೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮನೂಪಾಯಞ್ಚ ಸಮ್ಪಾದೇತು’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಸದ್ಧಾದಯೋ ದಾನಾದೀನಂಯೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ, ಅತ್ತನೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸದ್ಧಾದೀನಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಸುತಂ ಚಾಗೋ ಪಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಾಯ ಸೀಲಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸ ಚಾಗಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅನನ್ತರಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಮೇವ, ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಿಸುಂ ನತ್ಥಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸೇವ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣಾನಿ ಏತಾನಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಇಜ್ಝಮಾನೇ ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಸಹಿತಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಕಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಏತಾನಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಸಮಗತಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಭವಿತಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇನಾತಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾತಿ ದೂರೇ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ತೇಸಂ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಸೋತಧಾತುವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ. ತೇಸಂ ಪನ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತುಕಾಮತಾದಿವಸೇನ ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತು ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕಭಾವವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಮಗ್ಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಿಥಿಲೀಕತಪಾರಿಪನ್ಥಕತ್ತಾ ಪಹೀನಪಾರಿಪನ್ಥಕತ್ತಾ ಚ ತಂ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ. ವಿಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉಪರೂಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಿ. ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಾತಿಆದಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭೇನೇವ ಇಜ್ಝನತೋ ವುತ್ತಂ. ಏವಂಇದ್ಧಾನಞ್ಚ ಪನೇತಾಸಂ ಪಚ್ಛಾ ತೇಸು ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗೋವ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇತೀತಿ ಅಹಮಸ್ಮಿ ಸದ್ಧೋ ಪಸನ್ನೋತಿ ಮಾನಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಸದ್ಧಾವಸೇನೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಂ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೀಲಂ ಸುತಂ ಚಾಗಂ ಪಞ್ಞನ್ತಿ ಅಹಮಸ್ಮಿ ಸೀಲವಾ ಸುತವಾ ಚಾಗೀ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇತಿ. ಸೀಲಸುತಚಾಗಪಞ್ಞಾಸು ಪನ ಮಾನಮಞ್ಞನಂ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ರಾಗಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಸದ್ಧಾದಿಸಮ್ಪದಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಕಾಲೇ ತೇಸು ಏಕೇಕೋ ಧಮ್ಮೋ ರಾಗಸ್ಸ, ಪರವಮ್ಭನಕಾಲೇ ದೋಸಸ್ಸ, ಉಭಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ, ಸದ್ಧಾದಿಸಮ್ಪದಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಭವಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಪತ್ಥನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಞ್ಞೇವ ದಸ್ಸಿತಂ. ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪನ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಉತ್ತಮಂ ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನಂ. ತಸ್ಮಾ ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಅನ್ಧಕಾರತಮಾನಂ ನ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಗಹಿತಂ.

ಆತಾಪೇತೀತಿಆದಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಸದ್ಧೋ ಹಿ ಸದ್ಧಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತಿಸೀತಂ ಅತಿಉಣ್ಹನ್ತಿ ಅನೋಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಿ ನವಕಮ್ಮವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಆತಾಪೇತಿ ಪರಿತಾಪೇತಿ, ಭೋಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ. ಸೀಲವಾಪಿ ಸೀಲಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕತ್ತಾದಿವಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಆತಾಪೇತಿ ಪರಿತಾಪೇತಿ, ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ. ಸುತವಾಪಿ ಬಾಹುಸ್ಸಚ್ಚಾನುರೂಪಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಆತಾಪೇತಿ ಪರಿತಾಪೇತಿ, ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ. ಚಾಗವಾಪಿ ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಯಾಪನಮತ್ತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ, ಅಙ್ಗಾದಿಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ವಾ ಪನ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಆತಾಪೇತಿ ಪರಿತಾಪೇತಿ, ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ. ಪಞ್ಞವಾಪಿ ಉಪರೂಪರಿ ಪಞ್ಞಂ ವಡ್ಢೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಪ್ಪಞ್ಞತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀತುಣ್ಹಾದೀನಿ ಅಗಣೇತ್ವಾ ಸಜ್ಝಾಯಮನಸಿಕಾರೇಸು ಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಆತಾಪೇತಿ ಪರಿತಾಪೇತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೇ ಆದೀನವಂ ಸಮ್ಮಾಜೀವೇ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಆಜೀವೇನ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ.

ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ಧಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಸುಖೋಪಕರಣಾನಿ ಪರಿಭುಞ್ಜನಕಾಲೇ ಸದ್ಧಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟಕಾಯಸ್ಸ ಚ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಮೂಲಕಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಫುಟಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ತೇಸಂ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನವಿಪಾಕಸುಖಕಾಲೇ ಚ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಸಹಮಾನೇಹಿ ಪಯುತ್ತವಧಬನ್ಧನಾದಿಕಾಲೇ ಚ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಸದ್ಧಾದಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಿತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಪನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಏತೇಸು ಏಕೇಕೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಸಲಚೇತನಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ, ಸಾ ಪನ ಬಲವಚೇತನಾವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ದುಬ್ಬಲಾ. ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕಾ ಕಿರ ಇತ್ಥೀ ಉಬ್ಬನ್ಧಿತುಕಾಮಾ ರುಕ್ಖೇ ರಜ್ಜುಂ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ಸಂವಿಧಾತಬ್ಬಂ ಸಂವಿದಹತಿ. ಅಥೇಕೋ ಚೋರೋ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ತಂ ಗೇಹಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಾಯ ರಜ್ಜುಯಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸತ್ಥೇನ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಉಪಗತೋ. ಅಥ ಸಾ ರಜ್ಜು ಆಸೀವಿಸೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಸೂತಿ ಅಕಾಸಿ. ಚೋರೋ ಭೀತೋ ಅಪಸಕ್ಕಿ. ಇತ್ಥೀ ಅತ್ತನೋ ನಿವೇಸನಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ರಜ್ಜುಪಾಸೇ ಗೀವಂ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಉಬ್ಬನ್ಧಾ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ಏವಂ ಬಲವಚೇತನಾ ಅನ್ತರಾಯೇ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ. ನ ಪನೇತಂ ಏಕನ್ತತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಕತೋಕಾಸಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಏವ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ವಿಪಾಕಜನಕಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚತುಭೂಮಕಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಪನ ಪರತೋ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಚೇತನಾವಸೇನ. ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ – ಯೋ ಕೋಚಿ ವಿಪಾಕಜನಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ.