೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಇದಾನಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಮೂಲಯಮಕೇ ದೇಸಿತಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಏಕದೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಸಚ್ಚಯಮಕಾನನ್ತರಂ ದೇಸಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರಾದಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ, ಅನ್ತರವಾರಾದಯೋ ಚ ಅವಸೇಸಪಭೇದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ – ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೇ ತಾವ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ; ಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖಾಯತನಂ; ಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖುಧಾತು; ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ. ತಥಾ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪಠಮಂ ತಯೋಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ.

ತತ್ಥ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ. ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಿಕಾ, ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೩; ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೮ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ಹಿ ವಚನತೋ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಫಲಭೂತೋ ಏವ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಙ್ಖರಿಯತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ. ಕೇನ ಸಙ್ಖರಿಯತೀತಿ? ಕಾಯೇನ. ಅಯಞ್ಹಿ ವಾತೋ ವಿಯ ಭಸ್ತಾಯ ಕರಜಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರಿಯತೀತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ. ಕಾಯೇನ ಕತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೩; ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೮) ವಚನತೋ ಪನ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ. ಕಿಂ ಸಙ್ಖರೋತಿ? ವಚಿಂ. ವಚಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ. ವಚೀಭೇದಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೩; ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೮) ವಚನತೋಯೇವ ಪನ ತತಿಯಪದೇಪಿ ಸಙ್ಖರಿಯತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ. ಕೇನ ಸಙ್ಖರಿಯತಿ? ಚಿತ್ತೇನ. ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಪನ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨-೭. ಇದಾನಿ ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ. ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನಯೇ ತೀಣಿ, ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ತೀಣೀತಿ ಛ ಯಮಕಾನಿ. ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇ ಏಕೇಕಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಛ, ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಛಾತಿ ದ್ವಾದಸ ಯಮಕಾನಿ. ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರೇ ಪನ ಯಥಾ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರಾದೀಸು ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ರೂಪಂ; ಚಕ್ಖು ಆಯತನಂ, ಆಯತನಾ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಏವಂ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾಯೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಂ ಏಕನ್ತಿ ಅನುಲೋಮೇ ತೀಣಿ, ಪಟಿಲೋಮೇ ತೀಣೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸುದ್ಧಿಕವಾರೇ ಛ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ರೂಪಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಕ್ಖಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಆಯತನಾದೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ರೂಪಂ, ಚಕ್ಖು ಆಯತನಂ, ಆಯತನಾ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ. ಏವಮಿಧ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾಯೋ’’ತಿ ನತ್ಥಿ. ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಪನ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಏಕೋವ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಸ್ಸಾಸೋ ವಾ ಪಸ್ಸಾಸೋ ವಾತಿ ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾಯೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತಮ್ಪಿ ಕಾಯವಚೀಚಿತ್ತಪದೇಹಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರೋ ಹೇಸ. ಪದಸೋಧನೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಅತ್ಥೇನ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ತತ್ಥ ಸೋ ನಯೋ ಗಹಿತೋವ. ಇಧ ಪನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾದೀಹಿ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾದೀಹಿ, ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಚ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದೀಹಿ, ಅಞ್ಞತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಏಕೇಕಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಛ ಯಮಕಾನಿ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ತೀಣೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನುಲೋಮನಯೇ ತೀಣಿ, ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ತೀಣೀತಿ ಛ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ನ ಗಹಿತೋತಿ. ಏವಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸವಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೮-೧೮. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪನಸ್ಸ ಅನುಲೋಮೇ ತಾವ ಯಸ್ಮಾ ನ ಕಾಯಾದಯೋವ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ನೋತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ. ಪಟಿಲೋಮೇ ನ ಕಾಯೋ ನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಯೋ ನ ಕಾಯೋ ಸೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಕಾಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋಯೇವ ಪನೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಸೇಸನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸೇಸಸಙ್ಖಾರದ್ವಯಮೇವ. ಕಾಯಸಙ್ಖಾರವಿನಿಮುತ್ತಂ ಪನ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಪಣ್ಣತ್ತಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನೇವ ಕಾಯೋ, ನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ.