೧೧. ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೬೯-೭೨. ಇದಾನಿ ಗತಿಪರಿವತ್ತನಮುಖೇನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಅನುಯೋಗೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ ‘‘ಸ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಂ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾನ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೩೩; ಇತಿವು. ೨೪) ಸುತ್ತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಲದ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವೋಹರತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ತಂ ಲದ್ಧಿಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತ್ಥ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಸಂಸರತಿ ಗಮನಾಗಮನಂ ಕರೋತಿ. ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಯೋ ಅನುಯೋಗೋಪಿ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಇತರಸ್ಸ. ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಸೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪನ ಅನುಯುತ್ತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಅಞ್ಞೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ. ಸೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಚಾತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ. ನೇವ ಸೋ ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ. ಪುನ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಞ್ಹೇ ಏಕತೋ ಪುಟ್ಠೋ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ಯಾನಿಸ್ಸ ಸುತ್ತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋಸನ್ಧಾವತೀತಿಆದಿಮಾಹ.

೭೬. ಪುನ ಸಕವಾದಿನಾ ‘‘ಯ್ವಾಯಂ ತವ ಲದ್ಧಿಯಾ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಕಿಂ ಸೋ ಅಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪರಸ್ಮಿಞ್ಚ ಲೋಕೇ ಏಕೋಯೇವಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಸ್ವೇವಾತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಪುಟ್ಠೋ ಸಸ್ಸತಭಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ತಥೇವ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋವ ನ ಅಞ್ಞೋ ಭಾವೋ, ‘‘ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇಧೂಪಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಮ್ಪಿ (ಪಾರಾ. ೧೨; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೫) ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸ್ವೇವ ಮನುಸ್ಸೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇವ ದೇವತ್ತಾಭಾವತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

೭೭. ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಅಹಂ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಸುನೇತ್ತೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೬ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಸಕವಾದೀ ದೇವಮನುಸ್ಸುಪಪತ್ತೀನಂ ನಾನತ್ತತೋ ವಚನಂ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಮನುಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾತಿಆದಿಮಾಹ.

೭೮. ತತ್ಥ ಹೇವಂ ಮರಣಂ ನ ಹೇಹಿತೀತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮರಣಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತೋ ಪರಂ ಯಕ್ಖೋ ಪೇತೋತಿ ಅತ್ತಭಾವನಾನತ್ತವಸೇನ ಅನುಯೋಗನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೮೨. ಖತ್ತಿಯೋತಿಆದೀನಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಚೇವ ಅಙ್ಗವೇಕಲ್ಲಾದಿವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಾನಿ.

೮೭. ಪುನ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ಪುಟ್ಠೋ ಇಧಟ್ಠಕಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಪರಲೋಕಸ್ಸ ಗಮನಾಭಾವತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ ಪುನ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವಾವಿಜಹನತೋ ದುತಿಯಪಟಿಞ್ಞಾಪಿ ತಸ್ಸೇವ. ಹಞ್ಚೀತಿಆದಿವಚನಂ ಪರವಾದಿಸ್ಸ.

೮೮. ಪುನ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ.

೮೯. ತತೋ ಪರಂ ಅನಞ್ಞೋ ಅವಿಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನಞ್ಞೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಏಕಸದಿಸೋ. ಅವಿಗತೋತಿ ಏಕೇನಾಪಿ ಆಕಾರೇನ ಅವಿಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹೇವನ್ತಿ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಭಾವಾಭಾವತೋ ಏವಮಾಹ.

೯೦. ಪುನ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಯುತ್ತೋ ‘‘ಸ್ವೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅನುಜಾನಾತಿ. ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನೋತಿಆದಿ ಆಕಾರವಿಗಮನದಸ್ಸನೇನ ಅವಿಗತೋ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಲದ್ಧಿಭಿನ್ದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಳಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಸ ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕಾ ಛಿನ್ನಾ. ಕಣ್ಡರಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಸ ಮಹಾನ್ಹಾರೂ ಛಿನ್ನಾ.

೯೧. ಸರೂಪೋತಿಆದೀಸು ಪಠಮೇ ಪಞ್ಹೇ ಇಮಿನಾ ರೂಪಕಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯೇ ಅನ್ತರಾಭವಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಯಾ ಸರೂಪೋವ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಪವಿಸತಿ. ಅಥಸ್ಸ ತಂ ರೂಪಂ ಭಿಜ್ಜತಿ. ತಂ ಜೀವನ್ತಿ ಯೇನ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಸರೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಿಮಸ್ಸ ತದೇವ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಪರವಾದೀ ಇಧ ಸರೀರನಿಕ್ಖೇಪಾ ಸುತ್ತವಿರೋಧಾ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

ಸವೇದನೋತಿಆದೀಸು ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತದಞ್ಞಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ತಂ ಜೀವನ್ತಿ ಯೇನ ವೇದನಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಸರೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಕಿಮಸ್ಸ ತದೇವ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ ಸರೀರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಪರವಾದೀ ಸುತ್ತವಿರೋಧಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

೯೨. ಅರೂಪೋತಿಆದೀಸು ಪಠಮೇ ಪಞ್ಹೇ ಅನ್ತರಾಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯೇ ಅರೂಪಾ ರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಅಞ್ಞಂ, ಜೀವನ್ತಿ ಯಂ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಸರೀರಂ ಪಹಾಯ ಅರೂಪೋ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಕಿಂ ತೇ ತಂ ಸರೀರಂ ಅಞ್ಞಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇತರೋ ಸುತ್ತವಿರೋಧಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

ಅವೇದನೋತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಞೀಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತದಞ್ಞಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಯಂ ವೇದನಾದಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸರೀರಂ ಪಹಾಯ ಅವೇದನೋ ಅವಿಞ್ಞಾಣೋ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಕಿಂ ತೇ ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇತರೋ ಸುತ್ತವಿರೋಧಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

೯೩. ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾವತೀತಿಆದೀಸು ಯೇ ರೂಪಾದಯೋ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ಕಿಂ ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸನ್ಧಾವನ್ತೇ ತಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಪರವಾದೀ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತ’’ನ್ತಿ ಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಸನ್ಧಾವನವಚನತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇ ವಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ಧಾವನ್ತೇ ತೇನಪಿ ರೂಪೇನ ಸನ್ಧಾವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೯೪. ರೂಪಂ ನ ಸನ್ಧಾವತೀತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಮಾ ತೇ ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಹೋತಿ, ಸ್ವೇವ ಚ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ವದೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಕಿಂ ತೇ ರೂಪಂ ನ ಸನ್ಧಾವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತರೋ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸನ್ಧಾವನ್ತೇ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಭೂತೇನ ರೂಪೇನ ಸನ್ಧಾವಿತುನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಸತ್ತಾನಞ್ಞೇವ ಸನ್ಧಾವನವಚನತೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಗಾಥಾನಂ ಪನ ಅಯಮತ್ಥೋ – ಆಯಸ್ಮತೋ ಮತೇನ ರುಕ್ಖಂ ಉಪಾದಾಯ ಛಾಯಾ ವಿಯ, ಇನ್ಧನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಚ, ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲೋ; ರೂಪಾದೀನಂ ಸನ್ಧಾವನೇ ಅಸತಿ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಭಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸೋ ತವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭಿಜ್ಜತಿ ಚೇ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಉಚ್ಛೇದಾ ಭವತಿ ದಿಟ್ಠಿ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ತೇ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕತರಾ ಯಾ ಬುದ್ಧೇನ ವಿವಜ್ಜಿತಾ ಅಕುಸಲದಿಟ್ಠಿ. ಯಾ ಪನ ‘‘ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯಭಾಸಿತಾ, ನ ತಂ ವದಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥಾಪಿ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಭಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಸ್ಸತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ. ತತೋ ಸೋ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಸಮಸಮೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಸಮಸಮೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಸಮೋ, ಸಮೇನ ವಾ ಸಮೋ, ಸಮಭಾವೇನೇವ ಸಮೋ. ಯಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ತೇ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ತೇನ ಸಮಸಮೋತಿ.

ಗತಿಪರಿವತ್ತನಮುಖೇನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಾನುಯೋಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ.