೩. ತತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ಬಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೫೪. ಇದಾನಿ ಬಲಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಅನುರುದ್ಧಸಂಯುತ್ತೇ ‘‘ಇಮೇಸಞ್ಚ ಪನಾಹಂ, ಆವುಸೋ, ಚತುನ್ನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಬಹುಲೀಕತತ್ತಾ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೯೧೩) ದಸಸುತ್ತಾನಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಥಾಗತಬಲಂ ಸಾವಕಸಾಧಾರಣ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಲದ್ಧಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ತಥಾಗತಬಲಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ಸಾವಕೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ಅಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ. ತತ್ಥ ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ಞಾಣಂ ಸಾಧಾರಣಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಞಾಣಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ. ಸೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ಅಸಾಧಾರಣಞ್ಚ. ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಹಿ ಸಾವಕಾ ಪದೇಸೇನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾಗತಾ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ. ಇತಿ ತಾನಿ ಉದ್ದೇಸತೋ ಸಾಧಾರಣಾನಿ, ನ ನಿದ್ದೇಸತೋ. ಅಯಂ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಆಹ. ತಮೇನಂ ತತೋ ವಿವೇಚೇತುಂ ತಥಾಗತಬಲಂ ಸಾವಕಬಲನ್ತಿ ಪುನ ಅನುಯೋಗೋ ಆರದ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರವಿಸಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ಉದ್ದೇಸತೋ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಮತ್ತಾದಿಜಾನನವಸೇನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ತಞ್ಞೇವಾತಿಆದಿಪಞ್ಹೇಸು ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತಾಯ ಅಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ಚ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಚ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಪಞ್ಹೇ ಏಕದೇಸೇನ ಸಾಧಾರಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಾವಕವಿಸಯೇ ಪಟಿಜಾನಾತಿ.

೩೫೫. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಉದ್ದೇಸತೋ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಸಾವಕೋ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾವಕಸ್ಸ ತಥಾ ಜಾನನಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ತೇನ ಜಾನನಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞೇನ ತೇಸಂ ಸಾವಕಸಾಧಾರಣತ್ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಾವಕೋ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿಆದಯೋ ಪರವಾದಿಪಞ್ಹಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಞಾಣಂ ಛನ್ನಂ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರನ್ತಿ ನ ಗಹಿತಂ. ಆಸವಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಆಸವಕ್ಖಯನ್ತಿ ಯಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಾವಕಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ನಾನಾಕರಣಂ, ತಂ ನತ್ಥಿ. ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಾ ವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

೩೫೬. ಇದಾನಿ ಯಂ ಸಕವಾದಿನಾ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ಞಾಣಂ ಸಾಧಾರಣ’’ನ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಪುನ ಆಸವಾನಂ ಖಯೇತಿಆದಯೋ ಪರವಾದಿಪಞ್ಹಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಕವಾದಿನಾ ಆಸವಕ್ಖಯೇ ವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ತಂ ಞಾಣಂ ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ. ಇತರೇಸುಪಿ ವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ಪುನ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಆಸವಕ್ಖಯೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಅಸಾಧಾರಣಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸೇವ. ತತ್ಥ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೇಸೇಸು ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಅಸಾಧಾರಣಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ಸಾ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತಥಾಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತೇ ಪಟಿಞ್ಞಾ, ಸೇಸೇಸು ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತೋ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ಸಾಪಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾವ ದಸ್ಸಿತಾ. ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಸೇಸೇಸು ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸಾತಿ.

ಬಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೨. ಅರಿಯನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೫೭. ಇದಾನಿ ಅರಿಯನ್ತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಮೇವ ಅರಿಯಂ, ಅಥ ಖೋ ಪುರಿಮಾನಿಪಿ ನವ ಬಲಾನಿ ಅರಿಯಾನಿ’’ಚ್ಚೇವ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಅರಿಯನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಪುನ ಯದಿ ತಂ ಅರಿಯಂ, ಮಗ್ಗಾದೀಸು ತೇನ ಅಞ್ಞತರೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಇತರಸ್ಸ.

ಪುನ ಸುಞ್ಞತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಸುಞ್ಞತಾ – ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಸುಞ್ಞತಾ ಚ. ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಸತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ಸಙ್ಖಾರಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸುಞ್ಞಂ ವಿವಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತತ್ಥ ಪರವಾದೀ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಪುಟ್ಠೋಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ತತೋ ಸಕವಾದಿನಾ ‘‘ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದಿಮನಸಿಕಾರೋ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೋ, ಸುಞ್ಞತಮನಸಿಕಾರೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ’’ತಿ ಇಮಂ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸಮೋಧಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಲೇಸೋಕಾಸಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಅನಿಮಿತ್ತಾಪಣಿಹಿತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸತ್ತನಿಮಿತ್ತಾಭಾವತೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾ. ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಠಪೇತಬ್ಬಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ಪಣಿದಹಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಪಣಿಹಿತಸಙ್ಖಂ ಗತೇನ ಸತ್ತಪಣಿಧಿನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ಖನ್ಧಾ. ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿನಾ ತಣ್ಹಾಯ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಪಣಿಧಿನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಚ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೫೮. ತತೋ ‘‘ಯಥಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಅರಿಯಾ ಚೇವ ಸುಞ್ಞತಾದಿಆರಮ್ಮಣಾ ಚ, ಕಿಂ ತೇ ಏವಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬೇ ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸೇವ. ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ಸೇಸಞಾಣೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಸೇಸಾನಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅವಸಾನೇ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಮೇವ ವಿಭತ್ತಂ. ತತೋ ಪರಂ ಸಕಸಮಯೇಪಿ ‘‘ಅರಿಯ’’ನ್ತಿ ಸಿದ್ಧೇನ ಆಸವಾನಂ ಖಯಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಸೇಸಞಾಣಾನಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಚ ಅರಿಯಭಾವಪುಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಾ ಸಬ್ಬಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತೇ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಠಮನವಮಾನೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾನೀತಿ.

ಅರಿಯನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೩. ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೬೩. ಇದಾನಿ ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ವೀತರಾಗಚಿತ್ತಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿಪಯೋಜನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಪನ ಮಲೀನಂ ವತ್ಥಂ ಧೋವಿಯಮಾನಂ ಮಲಾ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ರಾಗತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಸರಾಗನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ತತೋ ರಾಗಸಹಗತನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ನಾಮ. ತದಾ ಚ ಏವರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

ಸಫಸ್ಸನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಟ್ಠೋಪಿ ಯಥಾ ಫಸ್ಸೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಉಭೋ ರಾಗತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ರಾಗಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಅಪಸ್ಸಮಾನೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸದೋಸಾದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೪. ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೬೬. ಇದಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ಝಾನೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವಿಮುತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ.

ಪುನ ಏಕದೇಸನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತ್ಥ ಏಕದೇಸನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ. ಯಥಾ ವಿಮುತ್ತಂ, ಏಕದೇಸೇನ ವಾ ಏಕದೇಸೇ ವಾ ಅವಿಮುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಕಿಂ ಏವಂ ಏಕದೇಸಂ ವಿಮುತ್ತಂ, ಏಕದೇಸಂ ಅವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ಏವಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ? ‘‘ವಿಮುತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಕರಿಯಮಾನಾ ಕಟಾದಯೋ ವಿಪ್ಪಕತತ್ತಾ ಏಕದೇಸೇನ ಕತಾ ಏಕದೇಸೇನ ಅಕತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಇದಮ್ಪಿ ಏಕದೇಸಂ ವಿಮುತ್ತಂ ಏಕದೇಸಂ ಅವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಪರವಾದೀ ಕಟಾದೀನಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕದೇಸಾಭಾವಾ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುತಿಯೇ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಅಪರಿನಿಟ್ಠಿತವಿಮುತ್ತಿತಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನ ಹಿ ತಂ ತದಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ. ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ತಞ್ಹಿ ತದಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತೇಕದೇಸೇನ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನನ್ತಿಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ. ತತೋ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಯದಿ ತೇ ಏಕಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಏಕದೇಸಂ ವಿಮುತ್ತಂ ಏಕದೇಸಂ ಅವಿಮುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯೋ ಏಕೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ತೇ ಏಕದೇಸಂ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಏಕದೇಸಂ ನ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ಏಕದೇಸಂ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಇತರೋ ತಂ ವಿಧಾನಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಪಞ್ಹೇ ಯದಿ ಏಕಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತಞ್ಚ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಞ್ಚ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ವಿಮುತ್ತಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕಿಂ ತೇ ಏವರೂಪಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೬೭. ಸುತ್ತಸಾಧನೇ ಪಠಮಸುತ್ತಂ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ತತ್ರಾಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಪ್ಪಕತನಿದ್ದೇಸೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಏವಂ ಜಾನತೋ ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಏತೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ. ದುತಿಯಸುತ್ತಂ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತ್ರಾಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ತೇ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನತೋ ವಿಮುತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ, ಇಧ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಾಭಾವತೋ ವಿಮುತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ, ನ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಯಥಾ ತೇ ವಿಪ್ಪಕತವಿಮುತ್ತಿತಾಯ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ, ಕಿಂ ಏವಂ ವಿಪ್ಪಕತರಾಗಾದಿತಾಯ ರಜ್ಜಮಾನಾದೀನಿಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ಪುನ ಅತ್ಥಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಪರವಾದಿನಾಪಿ ತಥಾರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಅಥ ನಂ ಸಕವಾದೀ ‘‘ದ್ವೇಯೇವ ಕೋಟಿಯೋ, ತತಿಯಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅನುಬೋಧೇನ್ತೋ ನನು ರತ್ತಞ್ಚೇವ ಅರತ್ತಞ್ಚಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ನನು ಭದ್ರಮುಖ, ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ರತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅರತ್ತನ್ತಿ ದ್ವೇವ ಕೋಟಿಯೋ, ರಜ್ಜಮಾನಂ ನಾಮ ತತಿಯಾ ಕೋಟಿ ನತ್ಥೀತಿ? ದುಟ್ಠಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಥ ನಂ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತಂ. ವಿಮುತ್ತಿಪಕ್ಖೇಪಿ ದ್ವೇಯೇವ ಕೋಟಿಯೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹಞ್ಚಿ ರತ್ತಞ್ಚೇವಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಿ ಏತಾ ದ್ವೇ ಕೋಟಿಯೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಸಿ, ಅವಿಮುತ್ತಞ್ಚೇವ ವಿಮುತ್ತಞ್ಚಾ ತಿ ಇಮಾಪಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛ. ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿಮುತ್ತಂ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತಂ. ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ನಾಮಾತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ತತಿಯಾ ಕೋಟಿ ನತ್ಥೀತಿ.

ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೫. ಅಟ್ಠಮಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೬೮. ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಮಕಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುದಾಚಾರಾಭಾವತೋ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದ್ವೇ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ಪಹೀನಾತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಞ್ಚೇವ ಸಮ್ಮಿತಿಯಾನಞ್ಚ; ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ತತೋ ಯಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿ ನಾಮೇಸಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಪಹೀನಾ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಮಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಪಞ್ಹೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅನುಸಯಪಞ್ಹೇ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅನುಸಯೋತಿ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ.

ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಪಞ್ಹೇಪಿ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಪರಿಯುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೋಹಾರಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮೇವಸ್ಸ ಪಹೀನನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ.

೩೬೯. ಮಗ್ಗೋ ಭಾವಿತೋತಿ ಪಞ್ಹೇ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಭಾವೇತಿ, ನ ಭಾವಿತೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಅಮಗ್ಗೇನಾತಿಆದಿಅನುಯೋಗೇ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಪಹೀನಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಯದಿ ಹಿ ಅಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯೇಥ, ಗೋತ್ರಭುಪುಗ್ಗಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಹೀಯೇಥಾತಿ ಆಪಜ್ಜನತೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಅಟ್ಠಮಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೬. ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೭೧. ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ಅಟ್ಠಮಕೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಟಿಲಭತಿ ನಾಮ, ನೋ ಚಸ್ಸ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ನತ್ಥಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ನತ್ಥಿ ಸದ್ಧಾತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಪನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಸದ್ಧಾಯ ನಾನತ್ತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ಪನ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಮನೋ, ತಸ್ಸ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ; ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿಪೀತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ಅತ್ಥಿ ಮನೋ ಅತ್ಥಿ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಸುತ್ತಸಾಧನೇನಾತಿ.

ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೭. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೭೩. ಇದಾನಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಧಮ್ಮೂಪತ್ಥದ್ಧಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಞ್ಚೇವ ಸಮ್ಮಿತಿಯಾನಞ್ಚ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಮಂಸಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ.

ಪುನ ‘‘ಮಂಸಚಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಮಂಸಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ತಂ ಮತ್ತಮೇವ ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಯಾದಿಸನ್ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಸುಪಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕಸಭಾವಾಭಾವೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

ವಿಸಯೋತಿಆದೀಸು ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ರೂಪಾಯತನಮೇವ ವಿಸಯೋ. ಮಂಸಚಕ್ಖು ಪನ ಆಪಾಥಗತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ಇತರಂ ಅನಾಪಾಥಗತಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಾದಿಗತಮ್ಪಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಚ ಅತಿಸುಖುಮಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಗೋಚರೋ, ನ ತಾದಿಸಂ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ಆನುಭಾವಗೋಚರಾ ಅಸದಿಸಾ.

ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಂ ಹೋತೀತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ಮಂಸಚಕ್ಖು ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಂ, ನ ಚ ಮಂಸಚಕ್ಖುಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯಂ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಮಂಸಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಮಗ್ಗೋ ದಿಬ್ಬಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನೋ’’ತಿ ವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಚ್ಚಯಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪಸಾದೋತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಕಾಮಾವಚರಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಪುಟ್ಠೋಪಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಮಂಸಚಕ್ಖುಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯಂ ಪುಟ್ಠೋ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ರೂಪಾವಚರಂ ನಾಮ ಜಾತನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ.

ರೂಪಾವಚರಂ ಹುತ್ವಾ ಅರೂಪಾವಚರನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋಪಿ ತತೋ ಪರಂ ಭಾವನಾಯ ಅರೂಪಾವಚರಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯಂ ಪುಟ್ಠೋ ಅರೂಪಾವಚರಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪಸಾದೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವಂ ಪನಸ್ಸ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿಯೇವ.

೩೭೪. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ಧಮ್ಮುಪತ್ಥದ್ಧನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ ಹುತ್ವಾ. ಪುನ ಧಮ್ಮುಪತ್ಥದ್ಧನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇನ ಉಪತ್ಥದ್ಧಂ. ದ್ವೇವ ಚಕ್ಖೂನೀತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಧಮ್ಮುಪತ್ಥದ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಭಾವಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಮಂಸಚಕ್ಖು ಧಮ್ಮುಪತ್ಥದ್ಧಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೮. ದಿಬ್ಬಸೋತಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೭೫. ಇದಾನಿ ದಿಬ್ಬಸೋತಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಏಕಂಯೇವ ಸೋತನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಯಸ್ಮಾ ತದೇವ ಧಮ್ಮುಪತ್ಥದ್ಧಂ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ.

ದಿಬ್ಬಸೋತಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೯. ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೭೭. ಇದಾನಿ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ಇತಿ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನ…ಪೇ… ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೦೬) ಸುತ್ತಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಪುನ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞ್ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣದ್ವಯಾಭಾವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯಂ ಪುಟ್ಠೋ ನಾನಾಚಿತ್ತವಸೇನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಪುನ ಲೇಸೋಕಾಸಂ ಅದತ್ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಇತಿ ಯಥಾ ಇಮಿನಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಪದೇನ, ಏವಮೇವ ಇಮೇ ವತ ಭೋನ್ತೋ, ಸತ್ತಾತಿಆದಿಪದೇಹಿಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೭೮. ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಂ ಞಾಣಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ಸಕವಾದೀ ಯಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಿ ನ ವಳಞ್ಜೇತೀತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪನಸ್ಸ ನೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಅಲಾಭೀ ಥೇರೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ‘‘ಅತ್ಥಾಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಪರತೋ ಪುಟ್ಠೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯಂ ಪುಟ್ಠೋ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಾವಕೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಥೇರೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಕವಾದೀ ನನು ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮಞ್ಹಿ ಗಾಥಂ ಥೇರೋ ವಳಞ್ಜನಪಣಿಧಿಯಾ ಏವ ಅಭಾವೇನ ಆಹ, ನ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ. ಪರವಾದೀ ಪನ ಅಭಾವೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಯಾ ಥೇರಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಮೇವ ಅತ್ಥಿ, ನೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಹಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂ’’ತಿ.

ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೧೦. ಸಂವರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೭೯. ಇದಾನಿ ಸಂವರಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ತಾವತಿಂಸೇ ದೇವೇ ಉಪಾದಾಯ ತತುತ್ತರಿ ದೇವೇಸು ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಪಞ್ಚ ವೇರಾನಿ ನ ಸಮಾಚರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಂವರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಲದ್ಧಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ವೇರಸಮುದಾಚಾರಂ ಅಪಸ್ಸತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ತತೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಂವರೋ ನಾಮ ಸಂವರಿತಬ್ಬೇ ಅಸಂವರೇ ಸತಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಂವರಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ದೇವೇಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಇತರಸ್ಸ.

ಅತ್ಥಿ ಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿಆದಿ ಸಂವರೇ ಸತಿ ಅಸಂವರಸ್ಸ ಅಸಂವರೇ ಚ ಸತಿ ಸಂವರಸ್ಸ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ.

೩೮೦. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀತಿ ಆದಿಪಞ್ಹೇಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಅಸಮಾಚರಣವಸೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ನತ್ಥಿತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಟಿಲೋಮಪಞ್ಹಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ.

ಅವಸಾನೇ ನತ್ಥಿ ದೇವೇಸು ಸಂವರೋತಿಪಞ್ಹೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಪುನ ತತೋ ಸಂವರಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತೋ ಛಲವಸೇನ ಯದಿ ಸಂವರೋ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇ ದೇವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನೋತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ದೇವಾನಂ ವೇರಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ನಹೇವನ್ತಿ ವಚನಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಲದ್ಧಿಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಪನ ಲದ್ಧಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾವ ಹೋತೀತಿ.

ಸಂವರಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೧೧. ಅಸಞ್ಞಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೮೧. ಇದಾನಿ ಅಸಞ್ಞಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ವಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾ ಚ ಪನ ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚವನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ತತೋ ನಂ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಕಿಂ ತೇ ತಂ ಠಾನಂ ಸಞ್ಞಾಭವೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಚೋದೇತುಂ ಸಞ್ಞಾಭವೋ ಸಞ್ಞಾಗತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಪಾಳಿನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಅಸಞ್ಞಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೧೨. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೮೪. ಇದಾನಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ಪಾಳಿನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

ತತಿಯೋ ವಗ್ಗೋ.