೩. ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯೧. ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ – ದುಸ್ಸೀಲೋತಿ ನಿಸ್ಸೀಲೋ. ಪಾಪಧಮ್ಮೋತಿ ಲಾಮಕಧಮ್ಮೋ. ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಕಾಯವಚೀಸಂವರಭೇದೇನ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಸೇಸಸಂವರಭೇದೇನ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಅಸುದ್ಧಪಯೋಗತಾಯ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಅಸುದ್ಧಾಸಯತಾಯ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಕುಸಲಸೀಲವಿರಹೇನ ದುಸ್ಸೀಲೋ; ಅಕುಸಲಸೀಲಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಅಸುಚೀತಿ ಅಸುಚೀಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೋತಿ ಸಙ್ಕಾಯ ಪರೇಹಿ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋ. ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಇದಂ ಇಮಿನಾ ಕತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಏವಂ ಪರೇಹಿ ಆಸಙ್ಕನೀಯಸಮಾಚಾರೋ, ಅತ್ತನೋಯೇವ ವಾ ಸಙ್ಕಾಯ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋ – ಸಾಸಙ್ಕಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಹಿ ದಿವಾಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಮನ್ತಯನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಇಮೇ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಕಚ್ಚಿ ನು ಖೋ ಮಯಾ ಕತಕಮ್ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಮನ್ತೇನ್ತೀ’ತಿ ಏವಂ ಸಾಸಙ್ಕಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತಿ.

ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಮ್ಮನ್ತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಸ್ಸಮಣೋ ಸಮಣಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ಅಸ್ಸಮಣೋ ಹುತ್ವಾವ ಸಮಣಪತಿರೂಪಕತಾಯ ‘ಸಮಣೋ ಅಹ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞೋ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ಅಞ್ಞೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಸುನಿವತ್ಥೇ ಸುಪಾರುತೇ ಸುಮ್ಭಕಪತ್ತಧರೇ ಗಾಮನಿಗಮಜನಪದರಾಜಧಾನೀಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತಾದಿಸೇನ ಆಕಾರೇನ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ‘ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಗ್ಗಾದೀನಿ ಪವಿಸನ್ತೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿಯೇವ, ತಥಾ ಸಙ್ಘಿಕಂ ಲಾಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ. ಅನ್ತೋಪೂತೀತಿ ಪೂತಿನಾ ಕಮ್ಮೇನ ಅನ್ತೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ, ನಿಗ್ಗುಣತಾಯ ವಾ ಗುಣಸಾರವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನ್ತೋಪೂತಿ. ಅವಸ್ಸುತೋತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ತಿನ್ತೋ. ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತರಾಗಾದಿಕಚವರೋ. ಅಥ ವಾ ಕಸಮ್ಬು ವುಚ್ಚತಿ ತಿನ್ತಕುಣಪಗತಂ ಕಸಟಉದಕಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಾಸನೇ ದುಸ್ಸೀಲೋ ನಾಮ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ ತಿನ್ತಕುಣಪಕಸಟಉದಕಸದಿಸೋ. ತಸ್ಮಾ ಕಸಮ್ಬು ವಿಯ ಜಾತೋತಿ ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋ.

ತಸ್ಸ ನ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ? ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅರಹತ್ತಂ ಲದ್ಧುಂ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಭಿನ್ನತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಚಣ್ಡಾಲಕುಮಾರಕಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾಪಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತಾ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಅಪಚ್ಚಾಜಾತತ್ತಾ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ವಿಯ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾಪಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಸೀಲವಾ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೇಯ’ನ್ತಿ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಹತ್ತಾಸಾಯ ಅಭಾವಾ ನಿರಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೯೨. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಥಿರತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಸುಜಾತಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತಾ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಾಜಾತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ, ಸೋ ಕುಮಾರೋ ವಿಯ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಏವಮೇವ ಸೀಲವತೋ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಥಿರತ್ತಾ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆಸಂಸೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಆಸಂಸತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಆಸಂಸೋ.

೯೩. ಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಾ ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಅರಹತ್ತವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಾಸಾ ಅಹೋಸಿ, ಸಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಭಿಸಿತ್ತಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ರಜ್ಜಾಭಿಸೇಕಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಾನಂ ಅಭಾವಾ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಕುಮಾರೋ ವಿಯ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಅರಹತ್ತಾನಂ ಅಭಾವಾ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಹತ್ತಾಸಾಯ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಗತಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೯೪. ಗಿಲಾನೂಪಮನಿದ್ದೇಸೇ – ಯಾಯ ಉಪಮಾಯ ತೇ ಗಿಲಾನೂಪಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ತಾವ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಯೋ ಗಿಲಾನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಪ್ಪಾಯಾನೀತಿ ಹಿತಾನಿ ವುದ್ಧಿಕರಾನಿ. ಪತಿರೂಪನ್ತಿ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ. ನೇವ ವುಟ್ಠಾತಿ ತಮ್ಹಾ ಆಬಾಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತೇಕಿಚ್ಛೇನ ವಾತಾಪಮಾರಾದಿನಾ ರೋಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತೋ ಗಿಲಾನೋ ಕಥಿತೋ. ವುಟ್ಠಾತಿ ತಮ್ಹಾ ಆಬಾಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಖಿಪಿತಕಚ್ಛುತಿಣಪುಪ್ಫಕಜರಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾಬಾಧೋ ಕಥಿತೋ.

ಲಭನ್ತೋ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ ನೋ ಅಲಭನ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಯೇಸಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನೇನ ಫಾಸುಕಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಆಬಾಧಾ ಕಥಿತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪತಿರೂಪೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ನಾಮ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ದಕ್ಖೋ ಅನಲಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋತಿ ‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ದಾತಬ್ಬೋ’ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಗಿಲಾನೇ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಯಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಚ ಸಾಮಣೇರೋ ಚ ಇಮಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಥಾ’ತಿ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಾ. ಯಾವ ಪನ ತೇ ತಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಿ, ತಾವ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಚ ತೇಸಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಯೇನತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸೇವ ಭಾರೋ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಗಿಲಾನಾ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾತಿ ಇತರೇಪಿ ದ್ವೇ ಗಿಲಾನಾ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಯೋಪಿ ಹಿ ನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಗಿಲಾನೋ, ಸೋ ಅನುಪಟ್ಠಿಯಮಾನೋ ‘ಸಚೇ ಮಂ ಪಟಿಜಗ್ಗೇಯ್ಯುಂ, ಫಾಸುಕಂ ಮೇ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಖೋ ಪನ ಮಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತೀ’ತಿ ಮನೋಪದೋಸಂ ಕತ್ವಾ ಅಪಾಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ. ಪಟಿಜಗ್ಗಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪನ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕತಂ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ಈದಿಸೋ’ತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಮೇತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಯೋ ಪನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ಬ್ಯಾಧಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಲಭನ್ತೋಪಿ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ವುಟ್ಠಾತಿಯೇವ, ತಸ್ಸ ವಿನಾಪಿ ಭೇಸಜ್ಜೇನ ವೂಪಸಮನಕಬ್ಯಾಧಿ ಭೇಸಜ್ಜೇ ಕತೇ ಖಿಪ್ಪತರಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ತತೋ ಸೋ ಬುದ್ಧವಚನಂ ವಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ವಾ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ. ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಗಿಲಾನಾ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ನೇವ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ನೇವ ಪವಿಸತಿ. ನಿಯಾಮಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮಗ್ಗನಿಯಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಮತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ಪದಪರಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಥಿತೋ. ದುತಿಯವಾರೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ಗಹಿತೋ ಸಾಸನೇ ನಾಳಕತ್ಥೇರಸದಿಸೋ. ಬುದ್ಧನ್ತರೇ ಏಕವಾರಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಓವಾದಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣೋ ಚ. ತತಿಯವಾರೇನ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಥಿತೋ. ನೇಯ್ಯೋ ಪನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತಿ.

ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಮಾಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠ ವಾರೇ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ. ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಪದಪರಮಸ್ಸ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನಾಗತೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯೋ ಪನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ಲಭನ್ತೋಪಿ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ಧಮ್ಮವಿನಯಞ್ಚ ಸವನಾಯ ಲಭನ್ತೋಪಿ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಸಮೇತಿ; ಸೋ ಅಲಭನ್ತೋ ನ ತಾವ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಲಭನ್ತೋ ಪನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಅಭಿಸಮೇಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸೇತಬ್ಬೋ. ತತಿಯಸ್ಸ ಪನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ದೇಸೇತಬ್ಬೋವ. ಕಾಯಸಕ್ಖಿದಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾಯೇವ.

೯೮. ಗೂಥಭಾಣೀಆದೀಸು – ಸಭಗ್ಗತೋತಿ ಸಭಾಯಂ ಠಿತೋ. ಪರಿಸಗ್ಗತೋತಿ ಗಾಮಪರಿಸಾಯ ಠಿತೋ. ಞಾತಿಮಜ್ಝಗತೋತಿ ದಾಯಾದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ. ಪೂಗಮಜ್ಝಗತೋತಿ ಸೇಣೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ. ರಾಜಕುಲಮಜ್ಝಗತೋತಿ ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಮಹಾವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠಿತೋ. ಅಭಿನೀತೋತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಾಯ ನೀತೋ. ಸಕ್ಖಿಪುಟ್ಠೋತಿ ಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ. ಏಹಮ್ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಆಲಪನಮೇತಂ. ಅತ್ತಹೇತು ವಾ ಪರಹೇತು ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಹೇತು ವಾ ಧನಹೇತು ವಾ. ಆಮಿಸಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖಹೇತು ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಮಿಸನ್ತಿ ಲಾಭೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ. ಅನ್ತಮಸೋ ತಿತ್ತಿರವಟ್ಟಕಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡನವನೀತಪಿಣ್ಡಾದಿಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸಾಪಿ ಲಞ್ಜಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಮುಸಾವಾದಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗೂಥಸದಿಸವಚನತ್ತಾ ಗೂಥಭಾಣೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಗೂಥಂ ನಾಮ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಅಕನ್ತಂ; ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಅಕನ್ತಂ.

೯೯. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಪ್ಫಸದಿಸವಚನತ್ತಾ ಪುಪ್ಫಭಾಣೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಫುಲ್ಲಾನಿ ವಸ್ಸಿಕಾನಿ ವಾ ಅಧಿಮುತ್ತಕಾನಿ ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿ ಕನ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಕನ್ತಂ.

೧೦೦. ನೇಲಾತಿ ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ. ನಾಸ್ಸಾ ಏಲನ್ತಿ ನೇಲಾ. ನಿದ್ದೋಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ನೇಲಙ್ಗೋ ಸೇತಪಚ್ಛಾದೋ’’ತಿ (ಉದಾ. ೬೫) ಏತ್ಥ ವುತ್ತನೇಲಂ ವಿಯ. ಕಣ್ಣಸುಖಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಧುರತಾಯ ಕಣ್ಣಾನಂ ಸುಖಾ. ಸೂಚಿವಿಜ್ಝನಂ ವಿಯ ಕಣ್ಣಸೂಲಂ ನ ಜನೇತಿ. ಅತ್ಥಮಧುರತಾಯ ಸಕಲಸರೀರೇ ಕೋಪಂ ಅಜನೇತ್ವಾ ಪೇಮಂ ಜನೇತೀತಿ ಪೇಮನೀಯಾ. ಹದಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಪ್ಪಟಿಹಞ್ಞಮಾನಾ ಸುಖೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವಿಸತೀತಿ ಹದಯಙ್ಗಮಾ. ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಪುರೇ ಭವಾತಿ ಪೋರೀ. ಪುರೇ ಸಂವಡ್ಢನಾರೀ ವಿಯ ಸುಕುಮಾರಾತಿಪಿ ಪೋರೀ. ಪುರಸ್ಸ ಏಸಾತಿಪಿ ಪೋರೀ. ನಗರವಾಸೀನಂ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಗರವಾಸಿನೋ ಹಿ ಯುತ್ತಕಥಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪಿತಿಮತ್ತಂ ಪಿತಾತಿ, ಮಾತಿಮತ್ತಂ ಮಾತಾತಿ, ಭಾತಿಮತ್ತಂ ಭಾತಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವರೂಪೀ ಕಥಾ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಕನ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಬಹುಜನಕನ್ತಾ. ಬಹುಜನಸ್ಸ ಕನ್ತಭಾವೇನೇವ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಚಿತ್ತವುದ್ಧಿಕರಾತಿ ಬಹುಜನಮನಾಪಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಧುಭಾಣೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮುದುಭಾಣೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಮಧುರವಚನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಚತುಮಧುರಂ ನಾಮ ಮಧುರಂ ಪಣೀತಂ; ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮಧುರಂ ಹೋತಿ.

೧೦೧. ಅರುಕೂಪಮಚಿತ್ತಾದೀಸು – ಅಭಿಸಜ್ಜತೀತಿ ಲಗ್ಗತಿ. ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಕೋಪವಸೇನ ಕುಪ್ಪತಿ. ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಕತಿಭಾವಂ ಪಜಹತಿ, ಪೂತಿಕೋ ಹೋತಿ. ಪತಿತ್ಥೀಯತೀತಿ ಥಿನಭಾವಂ ಥದ್ಧಭಾವಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕೋಪನ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಕೋಧಂ. ದೋಸನ್ತಿ ದುಸ್ಸನವಸೇನ ತತೋ ಬಲವತರಂ. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅತುಟ್ಠಾಕಾರಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ದುಟ್ಠಾರುಕೋತಿ ಪುರಾಣವಣೋ. ಕಟ್ಠೇನಾತಿ ದಣ್ಡಕಕೋಟಿಯಾ. ಕಠಲಾಯಾತಿ ಕಪಾಲೇನ. ಆಸವಂ ದೇತೀತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಸವತಿ. ಪುರಾಣವಣೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ಪುಬ್ಬಂ ಲೋಹಿತಂ ಯೂಸನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಸವತಿ, ಘಟ್ಟಿತೋ ಪನ ತಾನಿ ಅಧಿಕತರಂ ಸವತಿ. ಏವಮೇವಂ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ, ದುಟ್ಠಾರುಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಕೋಧನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸವನಂ ವಿಯ ಕೋಧನಸ್ಸಪಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಉದ್ಧುಮಾತಕಸ್ಸ ವಿಯ ಚಣ್ಡಿಕತಸ್ಸ ಚರಣಂ. ಕಟ್ಠೇನ ವಾ ಕಠಲಾಯ ವಾ ಘಟ್ಟನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಸವನಂ ವಿಯ ‘ಮಾದಿಸಂ ನಾಮ ಏಸ ಏವಂ ವದತೀ’ತಿ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಉದ್ಧುಮಾಯನಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರುಕೂಪಮಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪುರಾಣವಣಸದಿಸಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೨. ರತ್ತನ್ಧಕಾರತಿಮಿಸಾಯಾತಿ ರತ್ತಿಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಅನ್ಧಭಾವಕರಣೇ ಬಹಲತಮೇ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ. ಇಧಾಪಿ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಹಿ ಯೋಗಾವಚರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ವಿಜ್ಜುಸಞ್ಚರಣಂ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೋ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಾವತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ಪುನ ವಿಜ್ಜುಸಞ್ಚರಣಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಾವತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ಪುನ ವಿಜ್ಜುಸಞ್ಚರಣಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಜ್ಜೂಪಮಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತ್ತರಕಾಲೋಭಾಸೇನ ವಿಜ್ಜುಸದಿಸಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೩. ವಜಿರೂಪಮಚಿತ್ತತಾಯಪಿ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ವಜಿರಂ ವಿಯ ಹಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಮಣಿಗಣ್ಠಿಪಾಸಾಣಗಣ್ಠಿ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ವಜಿರಸ್ಸ ಮಣಿಗಣ್ಠಿಂ ವಾ ಪಾಸಾಣಗಣ್ಠಿಂ ವಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಗಮನಭಾವಸ್ಸ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವೋ. ವಜಿರೇನ ನಿಬ್ಬಿದ್ಧವೇಧಸ್ಸ ಪುನ ಅಪಟಿಪೂರಣಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಛಿನ್ನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಜಿರೂಪಮಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮೂಲಘಾತಕರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ವಜಿರೇನ ಸದಿಸಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೪. ಅನ್ಧಾದೀಸು ತಥಾರೂಪಂ ಚಕ್ಖು ನ ಹೋತೀತಿ ತಥಾಜಾತಿಕಂ ತಥಾಸಭಾವಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ನ ಹೋತಿ. ಫಾತಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಫೀತಂ ವಡ್ಢಿತಂ ಕರೇಯ್ಯ. ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೇತಿ ಸದೋಸನಿದ್ದೋಸೇ. ಹೀನಪ್ಪಣೀತೇತಿ ಅಧಮುತ್ತಮೇ. ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇತಿ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಬಾಹನತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಯೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ‘ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ, ಸಾವಜ್ಜಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇಸು ಪನ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮೇ ‘ಸುಕ್ಕಸುಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ’ತಿ, ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮೇ ‘ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ’ತಿ ಯೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಜಾನೇಯ್ಯ. ತಥಾರೂಪಮ್ಪಿಸ್ಸ ಚಕ್ಖು ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಭೋಗಸಂಹರಣಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಚ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥಸೋಧನಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಚ ಅಭಾವಾ ಅನ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದುತಿಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಭೋಗಸಂಹರಣಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಭಾವಾ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥಸೋಧನಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಪನ ಅಭಾವಾ ಏಕಚಕ್ಖೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತಿಯೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಭಾವಾ ದ್ವಿಚಕ್ಖೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೦೭. ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞಾದೀಸು ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ಉಪಾಸಕೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಪಹಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಆದಿಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಅನವಜ್ಜಂ ನಿದ್ದೋಸಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಆದೀತಿ ಪುಬ್ಬಪಟ್ಠಪನಾ. ಮಜ್ಝನ್ತಿ ಕಥಾವೇಮಜ್ಝಂ. ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ. ಇತಿಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಾ ಪುಬ್ಬಪಟ್ಠಪನೇಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಅನವಜ್ಜಮೇವ ಕತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಿ, ವೇಮಜ್ಝೇಪಿ, ಪರಿಯೋಸಾನೇಪಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥಿ ದೇಸನಾಯ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ, ಅತ್ಥಿ ಸಾಸನಸ್ಸ. ತತ್ಥ ದೇಸನಾಯ ತಾವ – ಚತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾಯ ಪಠಮಪದಂ ಆದಿ, ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಮಜ್ಝಂ, ಅವಸಾನಪದಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸುತ್ತಸ್ಸ – ನಿದಾನಂ ಆದಿ, ಅನುಸನ್ಧಿ ಮಜ್ಝಂ, ಇದಮವೋಚಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಅನೇಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ – ಪಠಮೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಆದಿ, ತತೋ ಪರಂ ಏಕೋ ವಾ ಅನೇಕಾ ವಾ ಮಜ್ಝಂ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಅಯಂ ತಾವ ದೇಸನಾಯ ನಯೋ.

ಸಾಸನಸ್ಸ ಪನ ಸೀಲಂ ಆದಿ, ಸಮಾಧಿ ಮಜ್ಝಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಸಮಾಧಿ ವಾ ಆದಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಜ್ಝಂ, ಮಗ್ಗೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಾ ಆದಿ, ಮಗ್ಗೋ ಮಜ್ಝಂ, ಫಲಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಆದಿ, ಫಲಂ ಮಜ್ಝಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಾ ಕರಿಯಮಾನೇ ಸೀಲಸಮಾಧಯೋ ಆದಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಾ ಮಜ್ಝಂ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಸಾತ್ಥನ್ತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಅಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನೂನಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೀತಿ ಏವಂ ದೇಸೇನ್ತಾ ಚ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಭೂತಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ. ನೇವ ಆದಿಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ನೇವ ಪುಬ್ಬಪಟ್ಠಪನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಕುಮ್ಭೋತಿ ಘಟೋ. ನಿಕ್ಕುಜ್ಜೋತಿ ಅಧೋಮುಖೋ ಠಪಿತೋ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಮ್ಭೋ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜೋ ವಿಯ ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉದಕಾಸಿಞ್ಚನಕಾಲೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಲದ್ಧಕಾಲೋ. ಉದಕಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟನಕಾಲೋ ವಿಯ ತಸ್ಮಿಂ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಕಾಲೋ. ಉದಕಸ್ಸ ಅಸಣ್ಠಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಧೋಮುಖಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೮. ಆಕಿಣ್ಣಾನೀತಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ. ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾ ಪಕಿರೇಯ್ಯಾತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿತಾಯ ವಿಕಿರೇಯ್ಯ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಚ್ಛಙ್ಗೋ ವಿಯ ಉಚ್ಛಙ್ಗಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನಾನಾಖಜ್ಜಕಾನಿ ವಿಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ. ಉಚ್ಛಙ್ಗೇ ನಾನಾಖಜ್ಜಕಾನಿ ಖಾದನ್ತಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ತಸ್ಮಿಂ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ. ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾ ವಿಕಿರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ತಸ್ಮಾ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಚ್ಛಙ್ಗಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಚ್ಛಙ್ಗಸದಿಸಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೯. ಉಕ್ಕುಜ್ಜೋತಿ ಉಪರಿಮುಖೋ ಠಪಿತೋ. ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಉಪರಿಮುಖೋ ಠಪಿತೋ ಕುಮ್ಭೋ ವಿಯ ಪುಥುಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉದಕಸ್ಸ ಆಸಿತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ದೇಸನಾಯ ಲದ್ಧಕಾಲೋ. ಉದಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ. ನೋ ವಿವಟ್ಟನಕಾಲೋ ವಿಯ ಉಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಥುಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿತ್ಥಾರಿಕಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೧೦. ಅವೀತರಾಗಾದೀಸು – ಯಥಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು, ತೀಸು ಚ ಭವೇಸು ಅವೀತರಾಗೋ. ಅದಬ್ಬತಾಯ ಪನ ನ ಗಹಿತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಛೇಕೋ ವಡ್ಢಕೀ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರತ್ಥಂ ವನಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಸಮ್ಪತ್ತರುಕ್ಖೇ ಛಿನ್ದತಿ, ಯೇ ಪನಸ್ಸ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೂಪಗಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಛಿನ್ದತಿ; ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭಗವತಾ ದಬ್ಬಜಾತಿಕಾ ಅರಿಯಾವ ಗಹಿತಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪನ ಅದಬ್ಬತಾಯ ನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ವೀತರಾಗೋ. ಭವೇಸು ಅವೀತರಾಗೋತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಅವೀತರಾಗೋ.

೧೧೩. ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮಾದೀಸು – ಅನುಸೇತೀತಿ ಅಪ್ಪಹೀನತಾಯ ಅನುಸೇತಿ. ನ ಖಿಪ್ಪಂ ಲುಜ್ಜತೀತಿ ನ ಅನ್ತರಾ ನಸ್ಸತಿ, ಕಪ್ಪುಟ್ಠಾನೇನೇವ ನಸ್ಸತಿ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕೋಧೋ ನ ಅನ್ತರಾ ಪುನದಿವಸೇ ವಾ ಅಪರದಿವಸೇ ವಾ ನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅದ್ಧನಿಯೋ ಪನ ಹೋತಿ. ಮರಣೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖಾ ವಿಯ ಕುಜ್ಝನಭಾವೇನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧೪. ಸೋ ಚ ಖ್ವಸ್ಸ ಕೋಧೋತಿ ಸೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಪಿ ಕಾರಣೇ ಸಹಸಾ ಕುದ್ಧಸ್ಸ ಕೋಧೋ. ನ ಚಿರನ್ತಿ ಅಚಿರಂ ಅಪ್ಪಹೀನತಾಯ ನಾನುಸೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಪಥವಿಯಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಕತಲೇಖಾ ವಾತಾದೀಹಿ ಖಿಪ್ಪಂ ನಸ್ಸತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಸಹಸಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಕೋಧೋ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಥವಿಯಂ ಲೇಖಾ ವಿಯ ಕುಜ್ಝನಭಾವೇನ ಅಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತೋ ಪಥವೀಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧೫. ಆಗಾಳ್ಹೇನಾತಿ ಅತಿಗಾಳ್ಹೇನ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೇನ ಥದ್ಧವಚನೇನ. ಫರುಸೇನಾತಿ ನ ಸೋತಸುಖೇನ. ಅಮನಾಪೇನಾತಿ ನ ಚಿತ್ತಸುಖೇನ. ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಏಕೀಭವತಿ. ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಘಟಯತಿ. ಸಮ್ಮೋದತೀತಿ ನಿರನ್ತರೋ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ – ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾದೀಸು ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಖೀರೋದಕಂ ವಿಯ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಠಾನಗಮನಾದೀಸು ಕಾಯಕಿರಿಯಾದೀಸು ಕಾಯೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಿಲತಣ್ಡುಲಾ ವಿಯ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮೋದತೀತಿ ಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀಸು ವಚೀಕಿರಿಯಾಸು ವಾಚಾಯ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ವಿಪ್ಪವಾಸಗತೋಪಿ ಪಿಯಸಹಾಯಕೋ ವಿಯ ಪಿಯತರಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ – ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಸು ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆದಿತೋವ ಏಕಕಿರಿಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸಂಸನ್ದತಿ. ಯಾವ ಮಜ್ಝಾ ಪವತ್ತನ್ತೋ ಸನ್ಧಿಯತಿ, ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅನಿವತ್ತನ್ತೋ ಸಮ್ಮೋದತೀತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉದಕಲೇಖಾ ವಿಯ ಖಿಪ್ಪಂ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಉದಕಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧೬. ಪೋತ್ಥಕೂಪಮೇಸು – ಯಾಯ ಉಪಮಾಯ ತೇ ಪೋತ್ಥಕೂಪಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ತಾವ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಯೋ ಪೋತ್ಥಕಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನವೋತಿ ನವವಾಯಿಮೋ. ಪೋತ್ಥಕೋತಿ ಸಾಣವಾಕಸಾಟಕೋ. ದುಬ್ಬಣ್ಣೋತಿ ವಿವಣ್ಣೋ. ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ಅಪ್ಪಗ್ಘೋತಿ ಅತಿಬಹುಂ ಅಗ್ಘನ್ತೋ ಕಹಾಪಣಗ್ಘನಕೋ ಹೋತಿ. ಮಜ್ಝಿಮೋತಿ ಪರಿಭೋಗಮಜ್ಝಿಮೋ. ಸೋ ಹಿ ನವಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಿಣ್ಣಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಮಜ್ಝೇ ಪರಿಭೋಗಕಾಲೇಪಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಚ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಚ ಅಪ್ಪಗ್ಘೋಯೇವ ಚ ಹೋತಿ. ಅತಿಬಹುಂ ಅಗ್ಘನ್ತೋ ಅಡ್ಢಂ ಅಗ್ಘತಿ. ಜಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಪನ ಅಡ್ಢಮಾಸಕಂ ವಾ ಕಾಕಣಿಕಂ ವಾ ಅಗ್ಘತಿ. ಉಕ್ಖಲಿಪರಿಮಜ್ಜನನ್ತಿ ಕಾಳುಕ್ಖಲಿಪರಿಪುಞ್ಛನಂ.

ನವೋತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಜಾತಿಯಾ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸೋಪಿ ನವೋಯೇವ. ದುಬ್ಬಣ್ಣತಾಯಾತಿ ಸರೀರವಣ್ಣೇನಪಿ ಗುಣವಣ್ಣೇನಪಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣತಾಯ. ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ನಿತ್ತೇಜತಾಯ ಸರೀರವಣ್ಣೋಪಿ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಗುಣವಣ್ಣೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯೇ ಖೋ ಪನಸ್ಸಾತಿ ಯೇ ಖೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ವಾ ಞಾತಿಮಿತ್ತಾದಯೋ ವಾ ಏತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸೇವನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಛ ಸತ್ಥಾರೇ ಸೇವನ್ತಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ವಿಯ, ದೇವದತ್ತಂ ಸೇವನ್ತಾನಂ ಕೋಕಾಲಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಚ ತಂ ಸೇವನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಹೋತಿ. ಮಜ್ಝಿಮೋತಿ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನವವಸ್ಸಕಾಲಾ ಮಜ್ಝಿಮೋ ನಾಮ. ಥೇರೋತಿ ದಸವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಥೇರೋ ನಾಮ. ಏವಮಾಹಂಸೂತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ತುಯ್ಹನ್ತಿ ತುಯ್ಹಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಭಣಿತೇನ ಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾರೂಪನ್ತಿ ತಥಾಜಾತಿಕಂ ತಥಾಸಭಾವಂ ಉಕ್ಖೇಪನೀಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ.

೧೧೭. ಕಾಸಿಕವತ್ಥೂಪಮೇಸು – ಕಾಸಿಕವತ್ಥಂ ನಾಮ ತಯೋ ಕಪ್ಪಾಸಂಸೂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕನ್ತಿತಸುತ್ತೇನ ವಾಯಿತಂ ಸುಖುಮವತ್ಥಂ. ತಂ ನವವಾಯಿಮಂ ಅನಗ್ಘಂ ಹೋತಿ. ಪರಿಭೋಗಮಜ್ಝಿಮಂ ವೀಸಮ್ಪಿ ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಗ್ಘತಿ. ಜಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಪನ ಅಟ್ಠಪಿ ದಸಪಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಗ್ಘತಿ.

ತೇಸಂ ತಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಸೇವನ್ತಾನಂ ವಿಯ ತಂ ಸೇವನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಞ್ಹಿ ಏಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ಮುಚ್ಚನಕಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ತಥಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೇ ಅವಸೇಸೇ ಚ ಅಸೀತಿಮಹಾಸಾವಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಗ್ಗಂ ಗತಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಪಟಿಪನ್ನಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿಯೇವ. ಆಧೇಯ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ತಂ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಂ ವಚನಂ ಯಥಾ ಗನ್ಧಕರಣ್ಡಕೇ ಕಾಸಿಕವತ್ಥಂ ಆಧಾತಬ್ಬತಂ ಠಪೇತಬ್ಬತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಉತ್ತಮಙ್ಗೇ ಸಿರಸ್ಮಿಂ ಹದಯೇ ಚ ಆಧಾತಬ್ಬತಂ ಠಪೇತಬ್ಬತಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೧೮. ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯಾದೀಸು – ಸುಖೇನ ಪಮೇತಬ್ಬೋತಿ ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಉದ್ಧತೋತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಉನ್ನಳೋತಿ ಉಗ್ಗತನಳೋ; ತುಚ್ಛಮಾನಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಪಲೋತಿ ಪತ್ತಮಣ್ಡನಾದಿನಾ ಚಾಪಲ್ಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಮುಖರೋತಿ ಮುಖಖರೋ. ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚೋತಿ ಅಸಂಯತವಚನೋ. ಅಸಮಾಹಿತೋತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾರಹಿತೋ. ವಿಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಭನ್ತಚಿತ್ತೋ, ಭನ್ತಗಾವೀಭನ್ತಮಿಗೀಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ. ಪಾಕಟಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ವಿವಟಿನ್ದ್ರಿಯೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪರಿತ್ತಸ್ಸ ಉದಕಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ; ಏವಮೇವ ಇಮೇಹಿ ಅಗುಣಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ. ತೇನೇಸ ‘ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೧೯. ದುಕ್ಖೇನ ಪಮೇತಬ್ಬೋತಿ ದುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ. ಅನುದ್ಧತಾದೀನಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ದುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ದುಕ್ಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ; ಏವಮೇವ ಇಮೇಹಿ ಗುಣಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ದುಕ್ಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ. ತಾದಿಸೋ ‘ಅನಾಗಾಮೀ ನು ಖೋ, ಖೀಣಾಸವೋ ನು ಖೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನೇಸ ‘ದುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೨೦. ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಮೇತುನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಆಕಾಸಸ್ಸ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ, ಏವಂ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ. ತೇನೇಸ ‘ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೨೧. ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಾದೀಸು – ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋತಿ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋ. ನ ಭಜಿತಬ್ಬೋತಿ ನ ಅಲ್ಲೀಯಿತಬ್ಬೋ. ನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬೋತಿ ನ ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸೀದನವಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಾಸಿತಬ್ಬೋ. ಹೀನೋ ಹೋತಿ ಸೀಲೇನಾತಿಆದೀಸು ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ರಕ್ಖತಿ, ಸೋ ದಸ ಸೀಲಾನಿ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಪನ ದಸ ಸೀಲಾನಿ ರಕ್ಖತಿ, ಸೋ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಅನುದ್ದಯಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅನುಕಮ್ಪಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನುದ್ದಯಞ್ಚ ಅನುಕಮ್ಪಞ್ಚ. ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಏವ ಹಿ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಅನುದ್ದಯಾನುಕಮ್ಪಾವಸೇನ ಪನ ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

೧೨೨. ಸದಿಸೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮಾನೋ ಹೋತಿ. ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತಾನಂ ಸತನ್ತಿ ಸೀಲೇನ ಸಮಾನಭಾವಂ ಗತಾನಂ ಸನ್ತಾನಂ. ಸೀಲಕಥಾ ಚ ನೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಸಮಾನಸೀಲಾನಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸೀಲಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಕಥಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸಾ ಚ ನೋ ಫಾಸು ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಾ ಚ ಸೀಲಕಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಸುಖವಿಹಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸಾ ಚ ನೋ ಪವತ್ತಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಾ ಚ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಥಾ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ. ದ್ವೀಸು ಹಿ ಸೀಲವನ್ತೇಸು ಏಕೇನ ಸೀಲಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಕಥಿತೇ ಇತರೋ ಅನುಮೋದತಿ; ತೇನ ತೇಸಂ ಕಥಾ ಫಾಸು ಚೇವ ಹೋತಿ, ಪವತ್ತಿನೀ ಚ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲೇ ಸತಿ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಸೀಲಕಥಾ ದುಕ್ಕಥಾತಿ ನೇವ ಸೀಲಕಥಾ ಹೋತಿ, ನ ಫಾಸು ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತಿನೀ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದ್ವೇ ಹಿ ಸಮಾಧಿಲಾಭಿನೋ ಸಮಾಧಿಕಥಂ, ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾ, ರತ್ತಿಂ ವಾ ದಿವಸಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ.

೧೨೩. ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಕ್ಕಾರಞ್ಚೇವ ಗರುಕಾರಞ್ಚ ಕರಿತ್ವಾ. ಅಧಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅತಿರೇಕೋ ಹೋತಿ. ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಸೀಲರಾಸಿಂ. ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಅತಿರೇಕಸೀಲಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅಪರಿಪೂರಂ ಸೀಲರಾಸಿಂ ಪರಿಪೂರಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯೇ ಅನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯೇ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೇವನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೨೪. ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾದೀಸು – ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಗೂಥಂ ವಿಯ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ಖೋ ನನ್ತಿ ಅಥ ಖೋ ಅಸ್ಸ. ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಥಾಸದ್ದೋ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗೂಥಕೂಪೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಗೂಥಕೂಪೇ ಪತಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಧಮನೀಅಹಿ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲಪುಗ್ಗಲೋ. ಗುಥಕೂಪತೋ ಉದ್ಧರಿಯಮಾನೇನ ತೇನ ಅಹಿನಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಆರುಳ್ಹೇನಾಪಿ ಅದಟ್ಠಭಾವೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲಂ ಸೇವಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಾರಣಭಾವೋ ಸರೀರಂ ಗೂಥೇನ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅಹಿನೋ ಗತಕಾಲೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲಂ ಸೇವಮಾನಸ್ಸ ಪಾಪಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಮನಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೨೫. ತಿನ್ದುಕಾಲಾತನ್ತಿ ತಿನ್ದುಕರುಕ್ಖಅಲಾತಂ. ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಚಿಚ್ಚಿಟಾಯತೀತಿ ತಞ್ಹಿ ಝಾಯಮಾನಂ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಪಪಟಿಕಾಯೋ ಮುಞ್ಚನ್ತಂ ಚಿಚ್ಚಿಟಾಯತಿ ಚಿಟಿಚಿಟಾತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ. ಘಟ್ಟಿತಂ ಪನ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಮೇವಂ ಕೋಧನೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಪಿ ಉದ್ಧತೋ ಚಣ್ಡಿಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಚರತಿ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪನ ವಚನಂ ವುತ್ತಕಾಲೇ ‘ಮಾದಿಸಂ ನಾಮ ಏವಂ ವದತೀ’ತಿ ಅತಿರೇಕತರಂ ಉದ್ಧತೋ ಚಣ್ಡಿಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಚರತಿ. ಗೂಥಕೂಪೋತಿ ಗೂಥಪುಣ್ಣಕೂಪೋ, ಗೂಥರಾಸಿಯೇವ ವಾ. ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕೋಧನೋ ಅತಿಸೇವಿಯಮಾನೋಪಿ ಅತಿಉಪಸಙ್ಕಮಿಯಮಾನೋಪಿ ಕುಜ್ಝತಿಯೇವ, ‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’ತಿ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಕುಜ್ಝತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಪಲಾಲಗ್ಗಿ ವಿಯ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯೋ ಹಿ ಪಲಾಲಗ್ಗಿಂ ಅತಿಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಝಾಯತಿ. ಯೋ ಅತಿಪಟಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಸ ಸೀತಂ ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ಅನುಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪಟಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ ತಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ಸೀತಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಕಾಯೋಪಿ ನ ಡಯ್ಹತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಲಾಲಗ್ಗಿ ವಿಯ ಕೋಧನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ, ನ ಭಜಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬೋ.

೧೨೬. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋತಿ ಸುಚಿಮಿತ್ತೋ. ಕಲ್ಯಾಣಸಹಾಯೋತಿ ಸುಚಿಸಹಾಯೋ. ಸಹಾಯೋತಿ ಸಹಗಾಮೀ ಸದ್ಧಿಂಚರೋ. ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣೇಸು ಸುಚಿಪುಗ್ಗಲೇಸು ಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ, ತನ್ನಿನ್ನತಪ್ಪೋಣತಪ್ಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೨೭. ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿಆದೀಸು – ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋತಿ ಏತೇ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿಭೂತಾನಿ, ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಿ, ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತೇಸಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನತೋ ಯಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾನತೋ ಸೀಲೇಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರಿಪೂರಂ ಸಮತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಮಾಧಿಪಾರಿಬನ್ಧಕಾನಂ ಪನ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ, ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಬನ್ಧಕಸ್ಸ ಚ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಸಮೂಹತತ್ತಾ, ಸಮಾಧಿಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವೇನ್ತಾಪಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಮತ್ತಸೋ ಪಮಾಣೇನ ಪದೇಸಮತ್ತಮೇವ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರಿನೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ನಯೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅಪರೋಪಿ ಸುತ್ತನ್ತನಯೋ –

‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ತಾನಿ ಆಪಜ್ಜತಿಪಿ, ವುಟ್ಠಾತಿಪಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ ಹಿ ಮೇತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ. ಯಾನಿ ಚ ಖೋ ತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸಾರುಪ್ಪಾನಿ, ತತ್ಥ ಧುವಸೀಲೋ ಚ ಹೋತಿ, ಠಿತಸೀಲೋ ಚ, ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು…ಪೇ… ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ, ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ, ಸಕದಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ; ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ…ಪೇ… ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ…ಪೇ… ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೮೭).

೧೩೦. ಸತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೇ – ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಪಹಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಜನೇಸು. ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ತೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸೋ ಸತ್ಥಾ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಲಾಭೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುತಿಯವಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸತ್ಥಾ ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ತೇನ ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಸತ್ಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ರೂಪಭವಂ ವಕ್ಖನ್ತಿ. ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ಅರೂಪಭವಂ ವಕ್ಖನ್ತಿ. ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ಅಸಞ್ಞಭವಂ ವಕ್ಖನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ‘ಏವಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯುಂ’, ನೋ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಹಾನಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ರೂಪವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಹಾನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಇಮೇ ತಯೋ ಸತ್ಥಾರೋತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಜನಾ ಬಾಹಿರಕಾ, ಏಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ತಯೋ ಸತ್ಥಾರೋ ನಾಮ.

೧೩೧. ದುತಿಯೇ ಸತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೇ – ದಿಟ್ಠೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಅತ್ತಾನಂ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ನಾಮೇಕೋ ಅತ್ಥಿ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಭೂತತೋ ಥಿರತೋ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯಞ್ಚಾತಿ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಏವಮೇವ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.