೨. ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಇದಾನಿ ಯಥಾಠಪಿತಂ ಮಾತಿಕಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ – ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಕಾಲೇನ ಕಾಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಮಯೇನ ಸಮಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ತಾಸಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ನಾಮಂ. ಕಾಯೇನಾತಿ ವಿಮೋಕ್ಖಸಹಜಾತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನ. ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಇರಿಯತಿ. ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಪನೇಸ ಕಾಲೇ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ? ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಹಿ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅಕಾಲೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಪಾತೋವ ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಕಾಲೋ, ವತ್ತಕರಣಕಾಲೋ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಕಾಲೋ ನಾಮ. ಸರೀರಂ ಪನ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತ್ವಾ ವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಯಾವ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಮನಕಾಲೋ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ನಾಮ.

ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಮನಕಾಲಂ ಪನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಚೇತಿಯವನ್ದನಕಾಲೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಮಾಳಕೇ ಠಾನಕಾಲೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಮನಕಾಲೋ ಗಾಮೇ ಚರಣಕಾಲೋ; ಆಸನಸಾಲಾಯ ಯಾಗುಪಾನಕಾಲೋ ವತ್ತಕರಣಕಾಲೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಕಾಲೋ ನಾಮ. ಆಸನಸಾಲಾಯ ಪನ ವಿವಿತ್ತೇ ಓಕಾಸೇ ಸತಿ ಯಾವ ಭತ್ತಕಾಲೋ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಏತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅನ್ತರೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ನಾಮ. ಭತ್ತಂ ಪನ ಭುಞ್ಜನಕಾಲೋ, ವಿಹಾರಗಮನಕಾಲೋ, ಪತ್ತಚೀವರಪಟಿಸಾಮನಕಾಲೋ, ದಿವಾವತ್ತಕರಣಕಾಲೋ, ಪರಿಪುಚ್ಛಾದಾನಕಾಲೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಕಾಲೋ ನಾಮ. ಯೋ ಅಕಾಲೋ, ಸ್ವೇವ ಅಸಮಯೋ. ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ, ಸಮಯೇ ಸಮಯೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಸಹಜಾತನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ, ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಪಿಚೇಸ ಸಫಸ್ಸಕೇಹಿ ಸಹಜಾತನಾಮಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಫುಸತಿಯೇವ ನಾಮ, ಉಪಚಾರೇನ ಅಪ್ಪನಂ ಫುಸತಿಯೇವ ನಾಮ. ಪುರಿಮಾಯ ಅಪ್ಪನಾಯ ಅಪರಂ ಅಪ್ಪನಂ ಫುಸತಿಯೇವ. ಯೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾ, ತೇನ ತೇ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಫಸ್ಸೇನಾಪಿ ಫುಟ್ಠಾಯೇವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಉಪಚಾರಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪನಾಯ ಪಟಿಲಾಭಕಾರಣಮೇವ, ತಥಾ ಪುರಿಮಾ ಅಪ್ಪನಾ ಅಪರಅಪ್ಪನಾಯ. ತತ್ರಾಸ್ಸ ಏವಂ ಸಹಜಾತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾನಂ ಫುಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಪಠಮಜ್ಝಾನಞ್ಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸೇಸಾ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಿಮೋಕ್ಖಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ. ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಹಿ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ, ತತಿಯಂ ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಹಿ ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ಚತುತ್ಥಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಹಿ ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ತಥಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸೇಸಾ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿವಿಮೋಕ್ಖಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ.

ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ. ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢಾ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದಿವಜ್ಝಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ಖೀಣಾ ಆಸವಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ನ ಗಹಿತೋ. ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಖೀಣಾಸವೋಪಿ ತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾಸವಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ನ ಗಹಿತೋ. ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮೀನಂಯೇವೇತಂ ನಾಮನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨. ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ – ಪುರಿಮಸದಿಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ ಪನೇತ್ಥ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಚ ಖೀಣಾಸವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ದುಕಮುತ್ತಕಪುಗ್ಗಲಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತೇ ಚ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಚ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕೇಹಿ ತನ್ತಿಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅರಿಯೇ ವಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯೇತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ ಲೋಕುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖೇ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಬಾಹಿರಾನಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸಮಯೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ಅಸಮಯೋಪಿ. ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಸಮಯೋ ವಾ ಅಸಮಯೋ ವಾ ನತ್ಥಿ. ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧಾ ಬಲವತೀ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಆರದ್ಧಾ, ತಸ್ಸ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ತಿಟ್ಠನ್ತಸ್ಸ ನಿಸೀದನ್ತಸ್ಸ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಖಾದನ್ತಸ್ಸ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಫಲಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ನತ್ಥಿ. ಇತಿ ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಸಮಯೋ ವಾ ಅಸಮಯೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತೇ ಚ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಚ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕಂ ತನ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಇಮಾಯಪಿ ತನ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗಹಿತೋವ. ಭಜಾಪಿಯಮಾನೋ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ಭಜೇಯ್ಯ.

೩. ಕುಪ್ಪಧಮ್ಮಾಕುಪ್ಪಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇಸು – ಯಸ್ಸ ಅಧಿಗತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಕುಪ್ಪತಿ ನಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ. ರೂಪಸಹಗತಾನನ್ತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ರೂಪೇನ ಸಹಗತಾನಂ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪವತ್ತಾನಂ ನ ವಿನಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅರೂಪಸಹಗತಾನನ್ತಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಂ, ನ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಂ. ಅರೂಪೇನ ಸಹಗತಾನಂ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪವತ್ತಾನಂ ನ ವಿನಾ ಅರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಾಕಾರೇನ ಅಲದ್ಧತ್ತಾ ನ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ. ಅಪ್ಪಗುಣಸಮಾಪತ್ತಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೀತಿ ಕಿಚ್ಛಲಾಭೀ ದುಕ್ಖಲಾಭೀ. ಯೋ ಆಗಮನಮ್ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಉಪಚಾರಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸಂ ಲಭನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಿಚ್ಛೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ತಂ ಸಮ್ಪದಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ನ ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೀ ನಾಮ. ನ ಅಕಸಿರಲಾಭೀತಿ ಅವಿಪುಲಲಾಭೀ. ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಫರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಏಕಂ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತವಾರೇ ವತ್ತೇತ್ವಾ ಸಹಸಾವ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯತ್ಥಿಚ್ಛಕನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತುಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಯದಿಚ್ಛಕನ್ತಿ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಂ ವಾ ಆನಾಪಾನಜ್ಝಾನಂ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಜ್ಝಾನಂ ವಾ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಂ ವಾತಿ ಯಂ ಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತುಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಯಾವತಿಚ್ಛಕನ್ತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಯತ್ತಕಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾತುಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಂ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ತತ್ತಕಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾತುಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಚನ್ದಂ ವಾ ಸೂರಿಯಂ ವಾ ಉಲ್ಲೋಕೇತ್ವಾ ‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚನ್ದೇ ವಾ ಸೂರಿಯೇ ವಾ ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಗತೇ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವುಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅನ್ತರಾವ ವುಟ್ಠಾತಿ; ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯಾತಿ.

ಪಮಾದಮಾಗಮ್ಮಾತಿ ಪಮಾದಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವಂವಿಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇದಂ ಪನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾಮಂ. ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಬನ್ಧಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾರಿಬನ್ಧಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ, ನ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತಾ, ತೇನ ತೇಸಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ ನಸ್ಸತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಸಾ ಚ ಖೋ ನೇವ ಸೀಲಭೇದೇನ, ನಾಪತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮೇನ. ನ ಗರುಕಮೋಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ಪನೇಸ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನಪಿ ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇನ ವಾ ವತ್ತಭೇದಮತ್ತಕೇನ ವಾ ನಸ್ಸತಿ.

ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ಥೇರೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ವಳಞ್ಜೇತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಾಮಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ದಾರಕಾ ಪರಿವೇಣೇ ಕೀಳಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು. ಥೇರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘ಪರಿವೇಣಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ನಿಸೀದಿ. ಸೋ ಅಪ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ, ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಆವರಣ’ನ್ತಿ ಸೀಲಂ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅದಿಸ್ವಾ ‘ವತ್ತಭೇದೋ ನು ಖೋ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಪರಿವೇಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮಟ್ಠಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸೀದನ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇನ್ತೋವ ನಿಸೀದಿ.

೪. ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಚೇವ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾಮಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಬನ್ಧಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾರಿಬನ್ಧಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತಾ; ತೇನ ತೇಸಂ ಭಸ್ಸಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮಾದಿಕಿಚ್ಚೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪಮಾದೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ನ ಕುಪ್ಪತಿ, ನ ನಸ್ಸತಿ. ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಖೀಣಾಸವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ; ದುಕಮುತ್ತಕಪುಗ್ಗಲಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತೇ ಚ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಚ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ದುಕೇ ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕೇಹಿ ತನ್ತಿಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಕುಪ್ಪನಂ ನಸ್ಸನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ಸಕಿಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಕುಪ್ಪನಂ ನಸ್ಸನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ.

೫. ಪರಿಹಾನಧಮ್ಮಾಪರಿಹಾನಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಾಪಿ ಕುಪ್ಪಧಮ್ಮಾಕುಪ್ಪಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಮಾದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇದಂ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಾದಿಸಮೇವ.

೭. ಚೇತನಾಭಬ್ಬನಿದ್ದೇಸೇ – ಚೇತನಾಭಬ್ಬೋತಿ ಚೇತನಾಯ ಅಪರಿಹಾನಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಅನುಸಞ್ಚೇತೇತೀತಿ, ಸಚೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಸಮಾಪತ್ತಿಞ್ಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅನುಸಞ್ಚೇತೇತಿ ನಾಮ. ಸೋ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಇತರೋ ಪರಿಹಾಯತಿ.

೮. ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬನಿದ್ದೇಸೇ – ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬೋತಿ ಅನುರಕ್ಖಣಾಯ ಅಪರಿಹಾನಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಅನುರಕ್ಖತೀತಿ ಸಚೇ ಅನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಪಹಾಯ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೇವನ್ತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅನುರಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸೋ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಇತರೋ ಪರಿಹಾಯತಿ.

ಇಮೇ ದ್ವೇಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಠಪೇತುಂ ಥಾವರಂ ಕಾತುಂ ಪಟಿಬಲಾ. ಚೇತನಾಭಬ್ಬತೋ ಪನ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬೋವ ಬಲವತರೋ. ಚೇತನಾಭಬ್ಬೋ ಹಿ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರೇ ಧಮ್ಮೇ ನ ಜಾನಾತಿ. ಅಜಾನನ್ತೋ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ನುದತಿ ನೀಹರತಿ, ಅನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೇವತಿ. ಸೋ ತೇ ಸೇವನ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬೋ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರೇ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತಿ. ಜಾನನ್ತೋ ಅನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ನುದತಿ ನೀಹರತಿ, ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೇವತಿ. ಸೋ ತೇ ಸೇವನ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವೇ ಖೇತ್ತಪಾಲಾ ಏಕೋ ಪಣ್ಡುರೋಗೇನ ಸರೋಗೋ ಅಕ್ಖಮೋ ಸೀತಾದೀನಂ, ಏಕೋ ಅರೋಗೋ ಸೀತಾದೀನಂ ಸಹೋ. ಸರೋಗೋ ಹೇಟ್ಠಾಕುಟಿಂ ನ ಓತರತಿ, ರತ್ತಾರಕ್ಖಂ ದಿವಾರಕ್ಖಂ ವಿಜಹತಿ. ತಸ್ಸ ದಿವಾ ಸುಕಮೋರಾದಯೋ ಖೇತ್ತಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಸಾಲಿಸೀಸಂ ಖಾದನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಮಿಗಸೂಕರಾದಯೋ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಖಲಂ ತಚ್ಛಿ ತಂ ವಿಯ ಛೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪಮತ್ತಕಾರಣಾ ಪುನ ಬೀಜಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ. ಇತರೋ ರತ್ತಾರಕ್ಖಂ ದಿವಾರಕ್ಖಂ ನ ವಿಜಹತಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾರಣಾ ಏಕಕರೀಸತೋ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಅಟ್ಠಪಿ ಸಕಟಾನಿ ಲಭತಿ.

ತತ್ಥ ಸರೋಗಖೇತ್ತಪಾಲೋ ವಿಯ ಚೇತನಾಭಬ್ಬೋ, ಅರೋಗೋ ವಿಯ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸರೋಗಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾದೇನ ಪುನ ಬೀಜಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅಲಭನಂ ವಿಯ ಚೇತನಾಭಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಉಪಕಾರೇ ಪಹಾಯ ಅನುಪಕಾರೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಹಾನಂ. ಇತರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಏಕಕರೀಸಮತ್ತತೋ ಚತುಅಟ್ಠಸಕಟಉದ್ಧರಣಂ ವಿಯ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರೇ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಿತ್ವಾ ಅನುಪಕಾರೇ ಪಹಾಯ ಉಪಕಾರೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಚೇತನಾಭಬ್ಬತೋ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬೋವ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಥಾವರಂ ಕಾತುಂ ಬಲವತರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೯. ಪುಥುಜ್ಜನನಿದ್ದೇಸೇ – ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಂಯೋಜನಾನಿ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಹೀನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಧಮ್ಮಾನಂ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ಪಹಾನಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ನ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋ ಥೂಲಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನೋವ ಇಧ ಕಥಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೦. ಗೋತ್ರಭುನಿದ್ದೇಸೇ – ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪರೋಪಣ್ಣಾಸಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ. ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ. ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಾತುಭಾವೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇನ ಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸಙ್ಖಂ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಂ ಪುಥುಜ್ಜನಮಣ್ಡಲಂ ಪುಥುಜ್ಜನಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅರಿಯಸಙ್ಖಂ ಅರಿಯಗೋತ್ತಂ ಅರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಅರಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಓಕ್ಕಮನತೋ ಗೋತ್ರಭೂಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧. ಭಯೂಪರತನಿದ್ದೇಸೇ – ಭಯೇನ ಉಪರತೋತಿ ಭಯೂಪರತೋ. ಸತ್ತಪಿ ಸೇಕ್ಖಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಚ ಭಾಯಿತ್ವಾ ಪಾಪತೋ ಓರಮನ್ತಿ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ, ವಟ್ಟಭಯಂ, ಕಿಲೇಸಭಯಂ, ಉಪವಾದಭಯನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭಯಾನಿ ಭಾಯನ್ತಿ. ತೇಸು ಭಾಯಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ದುಗ್ಗತಿಯೇವ ಭಯಂ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ‘ಸಚೇ ತ್ವಂ ಪಾಪಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ ಮುಖಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಠಿತಚ್ಛಾತಅಜಗರಸದಿಸಾ, ತೇಸು ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ಕಥಂ ಭವಿಸ್ಸಸೀ’ತಿ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ ಭಾಯಿತ್ವಾ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ. ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರವಟ್ಟಂಯೇವ ಪನ ವಟ್ಟಭಯಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಂ ಕಿಲೇಸಭಯಂ ನಾಮ. ಗರಹಾ ಪನ ಉಪವಾದಭಯಂ ನಾಮ. ತಾನಿಪಿ ಭಾಯಿತ್ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ ಪನ ತಯೋ ಸೇಕ್ಖಾ ದುಗ್ಗತಿಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಸೇಸಾನಿ ತೀಣಿ ಭಯಾನಿ ಭಾಯಿತ್ವಾ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ಮಗ್ಗಟ್ಠಕಸೇಕ್ಖಾ ಆಗಮನವಸೇನ ವಾ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಭಯತ್ತಾ ವಾ ಭಯೂಪರತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಖೀಣಾಸವೋ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಭಯೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ನ ಭಾಯತಿ. ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಭಯೋ; ತಸ್ಮಾ ಅಭಯೂಪರತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಸೋ ಉಪವಾದಮ್ಪಿ ನ ಭಾಯತೀತಿ? ನ ಭಾಯತಿ. ಉಪವಾದಂ ಪನ ರಕ್ಖತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ದೋಣುಪ್ಪಲವಾಪಿಗಾಮೇ ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರೋ ವಿಯ.

೧೨. ಅಭಬ್ಬಾಗಮನನಿದ್ದೇಸೇ – ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಾಗಮನಸ್ಸ ಅಭಬ್ಬೋತಿ ಅಭಬ್ಬಾಗಮನೋ. ಕಮ್ಮಾವರಣೇನಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮೇನ. ಕಿಲೇಸಾವರಣೇನಾತಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ. ವಿಪಾಕಾವರಣೇನಾತಿ ಅಹೇತುಕದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ. ಅಸ್ಸದ್ಧಾತಿ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘೇಸು ಸದ್ಧಾರಹಿತಾ. ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಾತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದರಹಿತಾ. ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಇತರದೀಪತ್ತಯವಾಸಿನೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇಸು ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಭಾವಂ ಪವಿಟ್ಠಾ ನಾಮ. ದುಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾರಹಿತಾ. ಅಭಬ್ಬಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಫಲೂಪನಿಸ್ಸಯಾ. ನಿಯಾಮನ್ತಿ ಮಗ್ಗನಿಯಾಮಂ, ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ. ಓಕ್ಕಮಿತುನ್ತಿ ಏತಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಪವಿಸಿತುಂ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ.

೧೩. ಭಬ್ಬಾಗಮನನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಮಿಮಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ಯೇ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪಞ್ಚಾನನ್ತರಿಯಕಾ, ಯೇ ಚ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ, ಯೇಹಿ ಚ ಅಹೇತುಕದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಗಹಿತಾ, ಯೇ ಚ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ನ ಸದ್ದಹನ್ತಿ, ಯೇಸಞ್ಚ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ನತ್ಥಿ, ಯೇ ಚ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾ, ಯೇಸಞ್ಚ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ, ವಿಪರೀತಾ ಭಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಾ.

೧೪. ನಿಯತಾನಿಯತನಿದ್ದೇಸೇ – ಆನನ್ತರಿಕಾತಿ ಆನ್ತರಿಕಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿನೋ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾತಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಮಙ್ಗಿನೋ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹೇತೇ ನಿರಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ನಿಯತತ್ತಾ ನಿಯತಾ ನಾಮ. ಅಟ್ಠ ಪನ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮ್ಮಾಭಾವಾಯ ಉಪರೂಪರಿಮಗ್ಗಫಲತ್ಥಾಯ ಚೇವ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಚ ನಿಯತತ್ತಾ ನಿಯತಾ ನಾಮ. ಅವಸೇಸಪುಗ್ಗಲಾ ಪನ ಅನಿಬದ್ಧಗತಿಕಾ. ಯಥಾ ಆಕಾಸೇ ಖಿತ್ತದಣ್ಡೋ ಪಥವಿಯಂ ಪತನ್ತೋ ‘ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಮಜ್ಝೇನ ವಾ ಮೂಲೇನ ವಾ ಪತಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ಞಾಯತಿ; ಏವಮೇವ ‘ಅಸುಕಗತಿಯಾ ನಾಮ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ನಿಯಮಾಭಾವಾ ಅನಿಯತಾ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಾ ಪನ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ನಿಯತಗತಿಕತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಸಾ ನಿಯತಧಮ್ಮವಸೇನ. ಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಧಮ್ಮಾಯೇವ ಹಿ ನಿಯತಾ ನಾಮ. ತೇಸಞ್ಚ ವಸೇನಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲನಿಯಮೋ ಕಥಿತೋತಿ.

೧೫. ಪಟಿಪನ್ನಕನಿದ್ದೇಸೇ – ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಕಪುಗ್ಗಲಾ. ತೇ ಹಿ ಫಲತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಪನ್ನಕಾ ನಾಮ. ಫಲಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ಫಲಪಟಿಲಾಭಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಫಲಸಮಙ್ಗಿನೋ. ಫಲಪಟಿಲಾಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ತೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಸಮಾಪನ್ನಾಪಿ ಫಲೇ ಠಿತಾಯೇವ ನಾಮ.

೧೬. ಸಮಸೀಸೀನಿದ್ದೇಸೇ – ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಅಪುರೇ ಅಪಚ್ಛಾ, ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಯಾದಾನನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖಯೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಪನೇಸ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ – ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ, ರೋಗಸಮಸೀಸೀ, ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ ಪದುಮತ್ಥೇರೋ ವಿಯ; ಠಿತಕೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತಕೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ ಕೋಟಪಬ್ಬತವಿಹಾರವಾಸೀತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ; ನಿಸಿನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ನಿಪನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ – ಅಯಂ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ.

ಯೋ ಪನ ಏಕಂ ರೋಗಂ ಪತ್ವಾ ಅನ್ತೋರೋಗೇಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ತೇನೇವ ರೋಗೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ – ಅಯಂ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ.

ಕತರೋ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ? ‘‘ಸೀಸನ್ತಿ ತೇರಸ ಸೀಸಾನಿ – ಪಲಿಬೋಧಸೀಸಞ್ಚ ತಣ್ಹಾ, ವಿನಿಬನ್ಧನಸೀಸಞ್ಚ ಮಾನೋ, ಪರಾಮಾಸಸೀಸಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಸೀಸಞ್ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಸೀಸಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸೀಸಞ್ಚ ಸದ್ಧಾ, ಪಗ್ಗಹಸೀಸಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ, ಉಪಟ್ಠಾನಸೀಸಞ್ಚ ಸತಿ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಸೀಸಞ್ಚ ಸಮಾಧಿ, ದಸ್ಸನಸೀಸಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾ, ಪವತ್ತಸೀಸಞ್ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಗೋಚರಸೀಸಞ್ಚ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಸಙ್ಖಾರಸೀಸಞ್ಚ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೭). ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಸೀಸಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ. ಯಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸೀಸದ್ವಯಂ ಸಮಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ.

ಕಥಮಿದಂ ಸಮಂ ಹೋತೀತಿ? ವಾರಸಮತಾಯ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ – ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ಇಮಾಯ ವಾರಸಮತಾಯ ಇದಂ ಉಭಯಸೀಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಸಮಂ ಹೋತಿ ನಾಮ. ತೇನಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಮೇವ ಚ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

೧೭. ಠಿತಕಪ್ಪೀನಿದ್ದೇಸೇ – ಠಿತೋ ಕಪ್ಪೋತಿ ಠಿತಕಪ್ಪೋ, ಠಿತಕಪ್ಪೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಠಿತಕಪ್ಪೀ. ಕಪ್ಪಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಡ್ಡಯ್ಹನವೇಲಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಝಾಯನಕಾಲೋ ಭವೇಯ್ಯ. ನೇವ ತಾವಾತಿ ಯಾವ ಏಸ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ನ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ನೇವ ತಾವ ಕಪ್ಪೋ ಝಾಯೇಯ್ಯ. ಝಾಯಮಾನೋಪಿ ಅಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾವ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ. ಕಪ್ಪವಿನಾಸೋ ಹಿ ನಾಮ ಮಹಾವಿಕಾರೋ ಮಹಾಪಯೋಗೋ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಝಾಯನವಸೇನ ಮಹಾಲೋಕವಿನಾಸೋ. ಅಯಮ್ಪಿ ಏವಂ ಮಹಾವಿನಾಸೋ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ವಾತಿ ವದತಿ. ಸಾಸನೇ ಪನ ಧರಮಾನೇ ಅಯಂ ಕಪ್ಪವಿನಾಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇ ಸಾಸನಂ ನತ್ಥಿ. ಗತಕೋಟಿಕೇ ಹಿ ಕಾಲೇ ಕಪ್ಪವಿನಾಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸತ್ಥಾ ಅನ್ತರಾಯಾಭಾವಂ ದೀಪೇತುಂ ಇದಂ ಕಾರಣಂ ಆಹರಿ – ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪನ ಫಲಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತು’’ನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಪ್ಪಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಕಿತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಠಪೇಯ್ಯಾತಿ? ಯಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇನ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ತೀಣಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ಏಕಂ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಂ, ಏಕಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ದ್ವೇ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನೀತಿ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಠಪೇಯ್ಯ. ಇಮಂ ಪನತ್ಥಂ ಬಾಹಿರಾಯ ಆಗನ್ತುಕೂಪಮಾಯಪಿ ಏವಂ ದೀಪಯಿಂಸು. ಸಚೇ ಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೂಪರಿ ಯೋಜನಿಕಂ ಏಕಗ್ಘನಸೇಲಂ ತಿವಟ್ಟಾಯ ರಜ್ಜುಯಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬೇಯ್ಯ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಟ್ಟೇ ಛಿನ್ನೇ ದ್ವೀಹಿ ಓಲಮ್ಬೇಯ್ಯ, ದ್ವೀಸು ಛಿನ್ನೇಸು ಏಕೇನ ಓಲಮ್ಬೇಯ್ಯೇವ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಛಿನ್ನೇ ಅಬ್ಭಕೂಟಂ ವಿಯ ಆಕಾಸೇ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ನ ತ್ವೇವ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ. ಅಯಂ ಪನ ದೀಪನಾ ಪರಿತ್ತಾ, ಪುರಿಮಾವ ಮಹನ್ತಾ. ನ ಕೇವಲಂ ಪನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠೋವ ಕಪ್ಪಂ ಠಪೇತಿ, ಇತರೇ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋಪಿ ಠಪೇನ್ತಿಯೇವ. ತೇನ ಭಗವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಇಮಂ ತನ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ – ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಠಿತಕಪ್ಪಿನೋ’’ತಿ.

೧೮. ಅರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ – ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯಾ. ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯತ್ತಾ ಅರಿಯಾ. ಅರಿಯಟ್ಠೋ ನಾಮ ಪರಿಸುದ್ಧಟ್ಠೋತಿ ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾಪಿ ಅರಿಯಾ. ಸೇಸಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ಅನರಿಯಾ.

೧೯. ಸೇಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೇ – ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ, ಫಲಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚ ಫಲಕ್ಖಣೇ, ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾ. ಅರಹತಾ ಪನ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖಿತಾ. ಪುನ ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾ. ಇತಿ ಸತ್ತ ಅರಿಯಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಸೇಕ್ಖಾ. ಖೀಣಾಸವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸೀಲಾದೀನಂ ಸಿಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಿತಅಸೇಕ್ಖಾ ನಾಮ. ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಸಯಮ್ಭೂತತಾಯ ಅಸಿಕ್ಖಿತಅಸೇಕ್ಖಾ ನಾಮ. ಸೇಸಪುಗ್ಗಲಾ ನೇವ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ ನ ಸಿಕ್ಖಿತಾತಿ ನೇವಸೇಕ್ಖಾನಾಸೇಕ್ಖಾ.

೨೦. ತೇವಿಜ್ಜನಿದ್ದೇಸೇ – ಪಠಮಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋಪಿ, ಪಠಮಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣನಿಬ್ಬತ್ತಕೋಪಿ ತೇವಿಜ್ಜೋಯೇವ ನಾಮ. ಸುತ್ತನ್ತಕಥಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಆಗಮನೀಯಮೇವ ಧುರಂ. ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಂ ದ್ವೇ ವಿಜ್ಜಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಛಳಭಿಞ್ಞೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೨೨. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ – ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಸ್ಸುತಪುಬ್ಬೇಸು. ತತೋ ಪುರಿಮಪುರಿಮೇಸು ಪನ ಭವೇಸು ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗತಪಚ್ಚಾಗತವತ್ತಂ ಆರುಯ್ಹ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಪೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಭವಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅನಾಚರಿಯಕಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ತದಾ ಹಿ ತಥಾಗತೋ ಪೂರಿತಪಾರಮಿತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಾಮಂ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ… ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೇನ ಞಾಣೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ.

ತತ್ಥ ಚಾತಿ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಚತುಸಚ್ಚಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚೇವ ಬಲೇಸು ಚ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚೇವ ದಸಬಲಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಪನ ಉಭತೋಸುಜಾತಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರಸ್ಸ ಅಭಿಸೇಕಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘ಇದಂ ನಾಮ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಅನಾಗತ’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಂ ಆಗತಮೇವ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘ಅಯಂ ನಾಮ ಗುಣೋ ನ ಆಗತೋ, ನ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಾ ಆಗತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವಂ ಪಾರಮೀಪೂರಣಸಿದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೨೩. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧನಿದ್ದೇಸೇಪಿ – ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ಪದೇ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸಿಕಞಾಣೇನೇವ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚೇವ ಬಲೇಸು ಚ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ.

೨೪. ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ – ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಹಜಾತನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಆಸವಾ ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ. ತತ್ರಾಯಂ ಥೇರವಾದೋ – ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ತಾವ ಆಹ – ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ. ತಿಪಿಟಕಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ‘‘ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ –

‘‘ಅಚ್ಚೀ ಯಥಾ ವಾತವೇಗೇನ ಖಿತ್ತಾ, (ಉಪಸೀವಾತಿ ಭಗವಾ;)

ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖಂ;

ಏವಂ ಮುನೀ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ,

ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೮೦);

ವತ್ವಾ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘‘ನಾಮಕಾಯತೋ ಚ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ಸುವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ ವಿಮುತ್ತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ. ಇಮೇ ಪನ ತಯೋಪಿ ಥೇರಾ ಪಣ್ಡಿತಾ, ‘ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಾದೇ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಾದಂ ತನ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಯಿಂಸು.

ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗೇನ ನಾಮಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭೋಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ. ಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಏಕೇಕತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಚ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಸೀಸಂ ನಿರೋಧಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ ನಾಮ. ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಅನಾಗಾಮೀ ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ನಾಮ. ನನು ಚ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಹಿ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ರೂಪಕಾಯತೋ ಅವಿಮುತ್ತತ್ತಾ. ತಞ್ಹಿ ಕಿಲೇಸಕಾಯತೋವ ವಿಮುತ್ತಂ, ನ ರೂಪಕಾಯತೋ; ತಸ್ಮಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ನಾಮಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತಂ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚಾತಿ ತದೇವ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೨೫. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ – ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ. ಸೋ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚತೂಹಿ ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಏತೇಸು ಹಿ ಏಕೋಪಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ ನ ಹೋತಿ. ತೇನೇವ ನ ಹೇವ ಖೋ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇತಿಆದಿಮಾಹ. ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

೨೬. ಕಾಯಸಕ್ಖಿನಿದ್ದೇಸೇ – ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗತ್ತಯವಜ್ಝಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ. ಝಾನಫಸ್ಸಂ ಪಠಮಂ ಫುಸತಿ, ಪಚ್ಛಾ ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ. ಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಟ್ಠಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ.

೨೭. ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ – ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ದುಕ್ಖಂ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’ನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಪಜಾನಾತಿ. ತಣ್ಹಾ ಪನ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಪಭಾವೇತಿ, ತತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದೇತಿ; ತಸ್ಮಾ ನಂ ಅಯಂ ‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ನಂ ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಅರಿಯೋ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ, ತಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತಿ; ತೇನ ತಂ ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣೇ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಇದಾನಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾತಿ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ನಿಸೀದತ್ವಾ ತಥಾಗತೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ವಿದಿತಾ ಪಾಕಟೀಕತಾ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ. ವೋದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸುದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ. ವೋಚರಿತಾತಿ ಸುಚರಿತಾ. ತೇಸು ಅನೇನ ಪಞ್ಞಾ ಸುಟ್ಠು ಚರಾಪಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋ. ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸುಖೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತಿ. ದಿಟ್ಠಂ ವಿದಿತಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಪಸ್ಸಿತಂ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತೋ. ಅಯಮ್ಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ವಿಯ ಛಬ್ಬಿಧೋವ ಹೋತಿ.

೨೮. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ – ನೋ ಚ ಖೋ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ, ನ ಏವಂ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ಪನ ನೇಸಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ? ನತ್ಥಿ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ? ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನ. ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತೋ ಹಿ ಆಗಮನಮ್ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಪನ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಅಪಿಚ ನೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥಿಯೇವ. ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ತಿಕ್ಖಂ ಸೂರಂ ಪಸನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನೋ ತಿಕ್ಖಂ ಸೂರಂ ಪಸನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವೀಸು ತರುಣೇಸು ಸಿಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ತಿಖಿಣೋ ಅಸಿ, ಏಕಸ್ಸ ಕುಣ್ಠೋ. ತಿಖಿಣೇನ ಅಸಿನಾ ಕದಲೀ ಛಿಜ್ಜಮಾನಾ ಸದ್ದಂ ನ ಕರೋತಿ. ಕುಣ್ಠೇನ ಅಸಿನಾ ಛಿಜ್ಜಮಾನಾ ‘ಕಟಕಟಾ’ತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ತಿಖಿಣೇನ ಅಸಿನಾ ಸದ್ದಂ ಅಕರೋನ್ತಿಯಾ ಏವ ಕದಲಿಯಾ ಛೇದನಂ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ತಿಖಿಣಸೂರವಿಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೋ. ಕುಣ್ಠೇನ ಅಸಿನಾ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿಯಾಪಿ ಕದಲಿಯಾ ಛೇದನಂ ವಿಯ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಅತಿಖಿಣಅಸೂರಅಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಂ ಪನ ನಯಂ ‘ನೋ’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತಂ.

ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏತೇಸು ಹಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಓಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ. ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ಅದನ್ಧಂ ತಿಖಿಣಂ ಸೂರಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನಾಮ ಅತಿಖಿಣೇನ ಅಸಿನಾ ಕದಲಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ನ ಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಅಸಿ ನ ಸೀಘಂ ವಹತಿ, ಸದ್ದೋ ಸುಯ್ಯತಿ, ಬಲವತರೋ ವಾಯಾಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ; ಏವರೂಪಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಭಾವನಾ. ಯಥಾ ಪನ ಸುನಿಸಿತೇನೇವ ಅಸಿನಾ ಕದಲಿಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಅಸಿ ಸೀಘಂ ವಹತಿ, ಸದ್ದೋ ನ ಸುಯ್ಯತಿ, ಬಲವವಾಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತಿ; ಏವರೂಪಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ. ಅಯಮ್ಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ವಿಯ ಛಬ್ಬಿಧೋವ ಹೋತಿ.

೨೯. ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀನಿದ್ದೇಸೇ – ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅಧಿಮತ್ತನ್ತಿ ಬಲವಂ. ಪಞ್ಞಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಾಹೀ. ಪಞ್ಞಾ ಇಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಹತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಾಹೀತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಪಞ್ಞಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸರತಿ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮಂ. ಫಲೇ ಪನ ಪತ್ತೇ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

೩೦. ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀನಿದ್ದೇಸೇಪಿ – ಸದ್ಧಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಸದ್ಧಾವಾಹೀ. ಸದ್ಧಾ ಇಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಹತೀತಿ ಸದ್ಧಾವಾಹೀತಿಪಿ ವುತ್ತಮೇವ. ಸದ್ಧಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಸದ್ಧಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಸರತಿ. ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮಂ. ಫಲೇ ಪನ ಪತ್ತೇ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಾನಂ ದ್ವೇ ಧುರಾನಿ ನಾಮ, ದ್ವೇ ಅಭಿನಿವೇಸಾ ನಾಮ, ದ್ವೇ ಸೀಸಾನಿ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಧುರಂ ಪಞ್ಞಾಧುರನ್ತಿ – ದ್ವೇ ಧುರಾನಿ ನಾಮ. ಏಕೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಮಥಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ, ಏಕೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೇನಾತಿ – ಇಮೇ ದ್ವೇ ಅಭಿನಿವೇಸಾ ನಾಮ. ಏಕೋ ಚ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ – ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸೀಸಾನಿ ನಾಮ. ಯೇ ಕೇಚಿ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮೇ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಠಾನೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ತೇಸು ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪಞ್ಞಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಥವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ನಾಮ. ಪರತೋ ಪನ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ನಾಮ. ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪತ್ತೇ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ.

ಅಪರೋ ಪಞ್ಞಮೇವ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ನಾಮ. ಪರತೋ ಪನ ಛಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ. ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ. ಇಧ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಅಪುಬ್ಬಾನಿ, ತಾನಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಅಪರೋ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಸದ್ಧಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ – ಅಯಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ನಾಮ. ಪರತೋ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಕಾಯಸಕ್ಖೀಯೇವ ನಾಮ. ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ. ಇಧ ಏಕಮೇವ ನಾಮಂ ಅಪುಬ್ಬಂ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಛ ಹೋನ್ತಿ. ಅಪರೋ ಸದ್ಧಮೇವ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಅಯಮ್ಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ನಾಮ. ಪರತೋ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ. ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಏಕಮೇವ ನಾಮಂ ಅಪುಬ್ಬಂ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪುರಿಮಾನಿ ಛ ಸತ್ತ ಹೋನ್ತಿ. ಇಮೇ ಸತ್ತ ಪುಗ್ಗಲಾ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾ ನಾಮಾತಿ.

೩೧. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮನಿದ್ದೇಸೇ – ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಸತ್ತವಾರೇ. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾ ಭವೂಪಪತ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ಅಸ್ಸ, ತತೋ ಪರಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ನಾದಿಯತೀತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ. ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸೋತೋ ಸೋತೋತಿ ಹಿದಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವುಚ್ಚತಿ. ಕತಮೋ ನು ಖೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸೋತೋತಿ? ಅಯಮೇವ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸೋತೋ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ, ಹಿದಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವುಚ್ಚತಿ. ಕತಮೋ ನು ಖೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ? ಯೋ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಇಮಿನಾ ಅರಿಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋ ಇತಿ ವಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೦೧).

ಏವಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಮಗ್ಗೇನ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋತಿ ವಿನಿಪಾತಸಙ್ಖಾತಂ ಅಪಾಯಂ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಅನಾಗಮನಸಭಾವೋ. ನಿಯತೋತಿ ಮಗ್ಗನಿಯಾಮೇನ ನಿಯತೋ. ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋತಿ ಬುಜ್ಝನಕಭಾವಪರಾಯಣೋ. ಸೋ ಹಿ ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗೇನ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ. ಉಪರಿ ತೀಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಅವಸ್ಸಂ ಬುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ. ದೇವೇ ಚ ಮನುಸ್ಸೇ ಚಾತಿ ದೇವಲೋಕಞ್ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಞ್ಚ. ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಗನ್ತ್ವಾ. ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪರಿವಟುಮಂ ಕರೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಕಾಲೇನ ದೇವಲೋಕಸ್ಸ ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಮಿಸ್ಸಕಭವೇನ ಕಥಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೨. ಕೋಲಂಕೋಲನಿದ್ದೇಸೇ – ಕುಲತೋ ಕುಲಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ನೀಚೇ ಕುಲೇ ಉಪಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಮಹಾಭೋಗಕುಲೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಕುಲಾನೀತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸವಸೇನ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಭವೇ. ಇತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಮಿಸ್ಸಕಭವೇನೇವ ಕಥಿತೋ. ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಂ – ‘ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ’ತಿ. ಯಾವ ಛಟ್ಠಭವಾ ಸಂಸರನ್ತೋಪಿ ಪನ ಕೋಲಂಕೋಲೋವ ಹೋತಿ.

೩೩. ಏಕಬೀಜಿನಿದ್ದೇಸೇ – ಖನ್ಧಬೀಜಂ ನಾಮ ಕಥಿತಂ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಏಕಂಯೇವ ಖನ್ಧಬೀಜಂ ಅತ್ಥಿ, ಏಕಂ ಅತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣಂ, ಸೋ ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ. ಮಾನುಸಕಂ ಭವನ್ತಿ ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ. ದೇವಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿಪಿ ಪನ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಭಗವತಾ ಗಹಿತನಾಮವಸೇನೇವ ಚೇತಾನಿ ಏತೇಸಂ ನಾಮಾನಿ. ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಗತೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಏತ್ತಕಂ ಏಕಬೀಜೀತಿ ಭಗವತಾ ಏತೇಸಂ ನಾಮಂ ಗಹಿತಂ. ನಿಯಮತೋ ಪನ ಅಯಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ, ಅಯಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಅಯಂ ಏಕಬೀಜೀತಿ ನತ್ಥಿ.

ಕೋ ಪನ ತೇಸಂ ಏತಂ ಪಭೇದಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ? ಕೇಚಿ ತಾವ ಥೇರಾ ‘ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ‘ಪಠಮಮಗ್ಗೋ’, ಕೇಚಿ ‘ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ’, ಕೇಚಿ ‘ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ’ತಿ. ತತ್ಥ ‘ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ ವಾದೇ ‘ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ನಿರುಪನಿಸ್ಸಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’ತಿ ವಚನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ ವಾದೇ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ನಿಯಮೇನ್ತೀ’ತಿ ವಾದೇ ‘ಅಟ್ಠಮಮಗ್ಗೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ ವಾದೋ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸಚೇ ಹಿ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ ಹೋತಿ; ತತೋ ಮನ್ದತರಾಯ ಕೋಲಂಕೋಲೋ; ತತೋ ಮನ್ದತರಾಯ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ.

ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೋ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಾಭಿರತೋ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಚರತಿ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ. ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ ಸೇಟ್ಠಿ, ವಿಸಾಖಾ ಉಪಾಸಿಕಾ, ಚೂಳರಥಮಹಾರಥಾ ದೇವಪುತ್ತಾ, ಅನೇಕವಣ್ಣೋ ದೇವಪುತ್ತೋ, ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ, ನಾಗದತ್ತೋ ದೇವಪುತ್ತೋತಿ ಇಮೇ ಹಿ ಏತ್ತಕಾ ಜನಾ ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯಾ ವಟ್ಟಾಭಿರತಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಇಮೇ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚಿಮೇ; ಯೋಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸುಯೇವ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಯೋಪಿ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ದೇವೇಸುಯೇವ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪರಾಪರಂ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಇಮೇಪಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ. ಮಿಸ್ಸಕಭವವಸೇನೇವ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಕೋಲಂಕೋಲಾ ಮಾನುಸಕಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕೋಯೇವ ಚ ಏಕಬೀಜೀ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಏಕೇಕೋ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಸದ್ಧಾಧುರೇನೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಕೋಲಂಕೋಲಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಬೀಜಿನೋತಿ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ. ಸಚೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಕ್ಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ, ‘ಅಹಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿಭಾವಂ ಪತ್ತಾಪಿ ಪಟಿಪದಾವಸೇನ ದ್ವಾದಸೇವಾತಿ ಇಮೇ ಚತುವೀಸತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಇಹಟ್ಠಕನಿಜ್ಝಾನಿಕವಸೇನೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೪. ಸಕದಾಗಾಮಿನಿದ್ದೇಸೇ – ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ. ಸಕಿದೇವಾತಿ ಏಕವಾರಂಯೇವ. ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಚತ್ತಾರೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕೋವ ಗಹಿತೋ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಇಧ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಇಧೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ. ಯೋ ಪನ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಯಾವತಾಯುಕಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪುನ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಅಯಂ ಏಕೋವ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಮೇವ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಏಕಬೀಜಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ? ಏಕಬೀಜಿಸ್ಸ ಏಕಾವ ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ದ್ವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ – ಇದಂ ನೇಸಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ.

೩೫. ಅನಾಗಾಮಿನಿದ್ದೇಸೇ – ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನನ್ತಿ ಓರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು. ಯಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬನ್ಧನಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಭವಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋಪಿ ಗಿಲಿತಬಳಿಸೋ ಮಚ್ಛೋ ವಿಯ ದೀಘಸುತ್ತಕೇನ ಪಾದೇ ಬದ್ಧಕಾಕೋ ವಿಯ ತೇಹಿ ಬನ್ಧನೇಹಿ ಆಕಡ್ಢಿಯಮಾನೋ ಕಾಮಧಾತುಯಂಯೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಞ್ಚ ಬನ್ಧನಾನಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಿಯಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಕ್ಖಯಾತಿ ತೇಸಂ ಬನ್ಧನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯೇನ. ಓಪಪಾತಿಕೋತಿ ಉಪಪಾತಯೋನಿಕೋ. ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಾವಾಸಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ. ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಇಧ ಅನಾವತ್ತನಸಭಾವೋ. ಬುದ್ಧದಸ್ಸನಥೇರದಸ್ಸನಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾನಂ ಪನತ್ಥಾಯಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ಅನಿವಾರಿತಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವಂವಿಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುನ ಅನಾಗಮನತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

೩೬. ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನಿದ್ದೇಸೇ – ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಸಮನನ್ತರಾತಿ ಉಪಪನ್ನಸಮನನ್ತರಾ ವಾ ಹುತ್ವಾ. ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ವೇಮಜ್ಝಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಾಸದ್ದವಿಕಪ್ಪತೋ ಪನ ವೇಮಜ್ಝಂ ಪತ್ತನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಉಪರಿಟ್ಠಿಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನನ್ತಿ ಉಪರಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ. ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಏತೇಸಂ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೩೭. ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನಿದ್ದೇಸೇ – ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವೇಮಜ್ಝಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಉಪಹಚ್ಚ ವಾ ಕಾಲಕಿರಿಯನ್ತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಲಕಿರಿಯಂ. ಆಯುಕ್ಖಯಸ್ಸ ಆಸನ್ನೇ ಠತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವಿಹೇಸು ತಾವ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಆಯುನೋ ಪಞ್ಚಕಪ್ಪಸತಸಙ್ಖಾತಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಛಟ್ಠೇ ವಾ ಕಪ್ಪಸತೇ ಸತ್ತಮಟ್ಠಮನವಮಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ದಸಮೇಯೇವ ವಾ ಕಪ್ಪಸತೇ ಠತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೩೮. ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನಿದ್ದೇಸೇಸು – ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪಯೋಗಂ ಅಕತ್ವಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪಯೋಗಂ ಕತ್ವಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಧಮ್ಮೋತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ.

೪೦. ಉದ್ಧಂಸೋತನಿದ್ದೇಸೇ – ಉದ್ಧಂ ವಾಹಿಭಾವೇನ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಂ ವಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ. ಉದ್ಧಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸೋತನ್ತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ. ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ. ಅವಿಹಾ ಚುತೋ ಅತಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛತೀತಿಆದೀಸು ಅವಿಹೇ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಂ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಅತಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ದ್ವೇ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ಅಟ್ಠ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ವಸನ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಮೇಸಂ ಪನ ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಪಭೇದಜಾನನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅವಿಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ತಯೋ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸೀದೇವಲೋಕೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ, ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಇತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ, ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ, ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮಾತಿ. ಏವಮೇತೇ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಹೋನ್ತಿ.

ಕಥಂ? ಅವಿಹೇ ತಾವ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಏಕೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ತೇ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪಞ್ಚ, ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಅತಪ್ಪಾಸುದಸ್ಸಾಸುದಸ್ಸೀಸೂತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದಸಕಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ. ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನತ್ಥಿ. ತಯೋ ಪನ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ತೇ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಅಟ್ಠ. ಏವಂ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಹೋನ್ತಿ.

ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಪಟಿಕೋಪಮಾಯ ದೀಪಿತಾ – ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಆರಕಣ್ಟಕವಿಪ್ಫಲಿಕನಖಚ್ಛೇದನಾನಂ ಅಯೋಮುಖೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಏವರೂಪೋ ಪಠಮೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇ ಅಯೋಮುಖೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ಆಕಾಸಂ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಏವರೂಪೋ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇ ಅಯೋಮುಖೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ಆಕಾಸಂ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ನಿವತ್ತಮಾನಾ ಪಥವಿಯಂ ಅನುಪಹಚ್ಚತಲಾ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಏವರೂಪೋ ತತಿಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ವೇಮಜ್ಝಂ ಪತ್ವಾ ಅನುಪಹಚ್ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇ ಅಯೋಮುಖೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ಆಕಾಸಂ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿತ್ವಾ ಉಪಹಚ್ಚತಲಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಏವರೂಪೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಕಾಲಕಿರಿಯಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಆಯುಗತಿಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇ ಅಯೋಮುಖೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ಪರಿತ್ತೇ ತಿಣಕಟ್ಠೇ ಪತಿತ್ವಾ ತಂ ಪರಿತ್ತಂ ತಿಣಕಟ್ಠಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಏವರೂಪೋ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಲಹುಸಾಯ ಗತಿಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇ ಅಯೋಮುಖೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ವಿಪುಲೇ ತಿಣಕಟ್ಠಪುಞ್ಜೇ ಪತಿತ್ವಾ ತಂ ವಿಪುಲಂ ತಿಣಕಟ್ಠಪುಞ್ಜಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಏವರೂಪೋ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅಲಹುಸಾಯ ಗತಿಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ಅಪರಾ ಮಹನ್ತೇಸು ತಿಣಕಟ್ಠಪುಞ್ಜೇಸು ಪತತಿ, ತತ್ಥ ಮಹನ್ತೇಸು ತಿಣಕಟ್ಠಪುಞ್ಜೇಸು ಝಾಯಮಾನೇಸು ವೀತಚ್ಚಿತಙ್ಗಾರೋ ವಾ ಜಾಲಾ ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಾರಸಾಲಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಗಾಮನಿಗಮನಗರರಟ್ಠಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಸಮುದ್ದನ್ತಂ ಪತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ – ಏವರೂಪೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನೇಕಭವಬೀಜವಿಪ್ಫಾರಂ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಬ್ಯನ್ತೀಕತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆರಕಣ್ಟಕಾದಿಭೇದಂ ಖುದ್ದಕಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಅಯೋಕಪಾಲಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಅಯೋಕಪಾಲನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ (ಅ. ನಿ. ೭.೫೫). ಯಥಾಹ –

‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ‘ನೋ ಚಸ್ಸ, ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾ, ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ಪಜಹಾಮೀ’’’ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸೋ ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತಿ, ಅತ್ಥುತ್ತರಿ ಪದಂ ಸನ್ತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ. ತಞ್ಚ ಖ್ವಸ್ಸ ಪದಂ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಯೋಕಪಾಲೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಯೋಕಪಾಲೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಯೋಕಪಾಲೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಅನುಪಹಚ್ಚ ತಲಂ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಯೋಕಪಾಲೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಉಪಹಚ್ಚ ತಲಂ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಯೋಕಪಾಲೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಪರಿತ್ತೇ ತಿಣಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಟ್ಠಪುಞ್ಜೇ ವಾ ನಿಪತೇಯ್ಯ, ಸಾ ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಮ್ಪಿ ಜನೇಯ್ಯ, ಧೂಮಮ್ಪಿ ಜನೇಯ್ಯ, ಅಗ್ಗಿಮ್ಪಿ ಜನೇತ್ವಾ ಧೂಮಮ್ಪಿ ಜನೇತ್ವಾ ತಮೇವ ಪರಿತ್ತಂ ತಿಣಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಕಟ್ಠಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅನಾಹಾರಾ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಯೋಕಪಾಲೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ವಿಪುಲೇ ತಿಣಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಟ್ಠಪುಞ್ಜೇ ವಾ ನಿಪತೇಯ್ಯ, ಸಾ ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಮ್ಪಿ ಜನೇಯ್ಯ…ಪೇ… ತಮೇವ ವಿಪುಲಂ ತಿಣಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಕಟ್ಠಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅನಾಹಾರಾ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಹೋತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಹೋತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೇ ಅಯೋಕಪಾಲೇ ಹಞ್ಞಮಾನೇ ಪಪಟಿಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಮಹನ್ತೇ ತಿಣಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಟ್ಠಪುಞ್ಜೇ ವಾ ನಿಪತೇಯ್ಯ, ಸಾ ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಮ್ಪಿ ಜನೇಯ್ಯ…ಪೇ… ತಮೇವ ಮಹನ್ತಂ ತಿಣಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಕಟ್ಠಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛಮ್ಪಿ ದಹೇಯ್ಯ, ದಾಯಮ್ಪಿ ದಹೇಯ್ಯ, ಗಚ್ಛಮ್ಪಿ ದಹಿತ್ವಾ ದಾಯಮ್ಪಿ ದಹಿತ್ವಾ ಹರಿತನ್ತಂ ವಾ ಪಥನ್ತಂ ವಾ ಸೇಲನ್ತಂ ವಾ ಉದಕನ್ತಂ ವಾ ರಮಣೀಯಂ ವಾ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ಆಗಮ್ಮ ಅನಾಹಾರಾ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ – ನೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಹೋತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೫೫).

೪೧-೪೪. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಾದಿನಿದ್ದೇಸಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾವ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಹಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವಾದಸ ಅರಹನ್ತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ತಯೋ ಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಾ – ಸುಞ್ಞತೋ, ಅನಿಮಿತ್ತೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ. ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತಖೀಣಾಸವೋ ಪಟಿಪದಾವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ; ತಥಾ ಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇಹೀತಿ – ಏವಂ ದ್ವಾದಸ ಅರಹನ್ತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇತಿ ಇಮೇ ದ್ವಾದಸ ಅರಹನ್ತೋ ವಿಯ ದ್ವಾದಸೇವ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ಚತುವೀಸತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾ, ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋತಿ ಏತ್ತಕಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಇತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ.

ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೨. ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪೫. ದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಕೋಧನೋತಿ ಕುಜ್ಝನಸೀಲೋ ಮಹಾಕೋಧೋ. ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ಧಮ್ಮೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕೋಧೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಉಪನಾಹೀನಿದ್ದೇಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕೋಧೋ ಕುಜ್ಝನಾತಿಆದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ತಥಾ ಉಪನಾಹೀನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಪುಬ್ಬಕಾಲಂ ಕೋಧೋತಿಆದೀನಿ. ಅಯಂ ಕೋಧೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಅಯಂ ಏತ್ತಕೋ ಕೋಧೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಅಪ್ಪಹೀನೋ. ಪರತೋ ಉಪನಾಹಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೫೩. ಅಹಿರಿಕನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು – ಇಮಿನಾ ಅಹಿರಿಕೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಏವಂಪಕಾರೇನ ಅಹಿರಿಕಧಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಇಮಿನಾ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೬೩. ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬನ್ಧನೋ. ಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನೋತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಬನ್ಧನೋ. ತೇ ಉಭೋಪಿ ವಚ್ಛಕಸಾಲೂಪಮಾಯ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ವಚ್ಛಕಸಾಲಾಯ ಹಿ ಅನ್ತೋ ಬದ್ಧೋ ಅನ್ತೋಯೇವ ಸಯಿತವಚ್ಛಕೋ ವಿಯ ಇಧಟ್ಠಕಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಬನ್ಧನಮ್ಪಿ ಇಧೇವ, ಸಯಮ್ಪಿ ಇಧೇವ. ಅನ್ತೋ ಬದ್ಧೋ ಪನ ಬಹಿ ಸಯಿತವಚ್ಛಕೋ ವಿಯ ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಬನ್ಧನಮೇವ ಇಧ, ಸಯಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಠಿತಾ. ಬಹಿ ಬದ್ಧೋ ಬಹಿ ಸಯಿತವಚ್ಛಕೋ ವಿಯ ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಅನಾಗಾಮೀ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಬನ್ಧನಮ್ಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾ, ಸಯಮ್ಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾವ. ಬಹಿ ಬದ್ಧೋ ಪನ ಅನ್ತೋಸಯಿತವಚ್ಛಕೋ ವಿಯ ಇಧಟ್ಠಕಅನಾಗಾಮೀ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಬನ್ಧನಂ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು, ಸಯಂ ಪನ ಇಧ ಠಿತೋ.

೬೫. ಅಕ್ಕೋಧನನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು – ಪಹೀನೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ, ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಪಹೀನೋ.

೮೩. ದುಲ್ಲಭನಿದ್ದೇಸೇ – ದುಲ್ಲಭಾತಿ ನ ಸುಲಭಾ. ಪುಬ್ಬಕಾರೀತಿ ಪಠಮಮೇವ ಕಾರಕೋ. ಕತವೇದೀತಿ ಕತಂ ವೇದೇತಿ, ವಿದಿತಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ. ತೇ ಅಗಾರಿಯಾನಗಾರಿಯೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಅಗಾರಿಯೇಸು ಹಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪುಬ್ಬಕಾರಿನೋ ನಾಮ. ಪುತ್ತಧೀತರೋ ಪನ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಾ ಅಭಿವಾದನಾದೀನಿ ತೇಸಂ ಕುರುಮಾನಾ ಕತವೇದಿನೋ ನಾಮ. ಅನಗಾರಿಯೇಸು ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಪುಬ್ಬಕಾರಿನೋ ನಾಮ. ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಾ ಅಭಿವಾದನಾದೀನಿ ತೇಸಂ ಕುರುಮಾನಾ ಕತವೇದಿನೋ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಆವಿಭಾವತ್ಥಾಯ ಉಪಜ್ಝಾಯಪೋಸಕಸೋಣತ್ಥೇರಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಪರೇನ ಅಕತೇಯೇವ ಉಪಕಾರೇ ಅತ್ತನಿ ಕತಂ ಉಪಕಾರಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕಾರಕೋ ಪುಬ್ಬಕಾರೀ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಚೇವ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಚ. ಸೋ ದುಲ್ಲಭೋ; ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಭಿಭೂತತ್ತಾ. ಪರೇನ ಕತಸ್ಸ ಉಪಕಾರಸ್ಸ ಅನುರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಅತ್ತನಿ ಕತಂ ಉಪಕಾರಂ ಉಪಕಾರತೋ ಜಾನನ್ತೋ, ವೇದಿಯನ್ತೋ, ಕತಞ್ಞುಕತವೇದೀ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಾತಾಪಿತುಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಸು ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಸೋಪಿ ದುಲ್ಲಭೋ; ಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತತ್ತಾ.

ಅಪಿಚ – ಅಕಾರಣವಚ್ಛಲೋ ಪುಬ್ಬಕಾರೀ, ಸಕಾರಣವಚ್ಛಲೋ ಕತಞ್ಞುಕತವೇದೀ. ‘ಕರಿಸ್ಸತಿ ಮೇ’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾರಣನಿರಪೇಕ್ಖಕಿರಿಯೋ ಪುಬ್ಬಕಾರೀ. ‘ಕರಿಸ್ಸತಿ ಮೇ’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾರಣಸಾಪೇಕ್ಖಕಿರಿಯೋ ಕತಞ್ಞುಕತವೇದೀ. ತಮೋಜೋತಿಪರಾಯಣೋ ಪುಬ್ಬಕಾರೀ, ಜೋತಿಜೋತಿಪರಾಯಣೋ ಕತಞ್ಞುಕತವೇದೀ. ದೇಸೇತಾ ಪುಬ್ಬಕಾರೀ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಾ ಕತಞ್ಞುಕತವೇದೀ. ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪುಬ್ಬಕಾರೀ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಕತಞ್ಞುಕತವೇದೀತಿ. ದುಕನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೧೨೦) ಪನ – ‘‘‘ಪುಬ್ಬಕಾರೀ’ತಿ ಪಠಮಂ ಉಪಕಾರಸ್ಸ ಕಾರಕೋ, ‘ಕತಞ್ಞುಕತವೇದೀ’ತಿ ತೇನ ಕತಂ ಞತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಕಾರಕೋ. ತೇಸು ಪುಬ್ಬಕಾರೀ ಇಣಂ ದೇಮೀತಿ ಸಞ್ಞಂ ಕರೋತಿ, ಪಚ್ಛಾಕಾರಕೋ ‘ಇಣಂ ಜೀರಾಪೇಮೀ’ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ.

೮೪. ದುತ್ತಪ್ಪಯನಿದ್ದೇಸೇ – ದುತ್ತಪ್ಪಯಾತಿ ಅತಪ್ಪಯಾ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ತಪ್ಪೇತುಂ. ಯೋ ಹಿ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಂ ವಾ ಞಾತಿಕುಲಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಸಮಾನೋ ಚೀವರೇ ಜಿಣ್ಣೇ ತೇಹಿ ದಿನ್ನಂ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪತೇವ. ಯೋ ಚ ತೇನೇವ ನಯೇನ ಲದ್ಧಂ ಲದ್ಧಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ ಪರಸ್ಸ ದೇತಿ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಕರೋತಿ. ಇಮೇ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಕಟೇಹಿಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಉಪನೇನ್ತೇನ ತಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ದುತ್ತಪ್ಪಯಾ ನಾಮ.

೮೫. ಸುತಪ್ಪಯನಿದ್ದೇಸೇ – ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಕತ್ವಾ ಪರಸ್ಸ ನ ದೇತಿ. ಅತಿರೇಕೇ ಪನ ಸತಿ ನ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ ಪರಸ್ಸ ದೇತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಾ ವಾ ಞಾತಿಕುಲಾ ವಾ ಜಿಣ್ಣಚೀವರೋ ಸಾಟಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ನ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ; ಅಗ್ಗಳಂ ದತ್ವಾ ಪಾರುಪನ್ತೋಪಿ ಪುನ ದಿಯ್ಯಮಾನೇ ಸಹಸಾ ನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಚ ಲದ್ಧಂ ಲದ್ಧಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಪರೇಸಂ ನ ದೇತಿ. ಇಮೇ ದ್ವೇಪಿ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ತಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ಸುತಪ್ಪಯಾ ನಾಮಾತಿ.

೮೬. ಆಸವಾತಿ ಕಿಲೇಸಾ. ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತೀತಿ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ. ಸೂಕರಮಂಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅಚ್ಛಮಂಸನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ, ಮಿಗಮಂಸಂ, ಲಭಿತ್ವಾ ದೀಪಿಮಂಸನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ. ಕಾಲೇ ಸನ್ತೇಯೇವ ‘ಕಾಲೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ, ಅಪ್ಪವಾರೇತ್ವಾವ ‘ಪವಾರಿತೋಸ್ಮೀ’ತಿ, ಪತ್ತೇ ರಜಸ್ಮಿಂ ಅಪತಿತೇಯೇವ ‘ಪತಿತ’ನ್ತಿ, ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಮಚ್ಛಮಂಸೇ ಅಕತೇಯೇವ ‘ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತ’ನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬಂ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತೀತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ. ಅಚ್ಛಮಂಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸೂಕರಮಂಸನ್ತಿ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ…ಪೇ… ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಮಚ್ಛಮಂಸೇ ಕತೇ ‘ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತ’ನ್ತಿ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ. ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘‘ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಸಙ್ಘಭೋಗಸ್ಸ ಅಪಟ್ಠಪನಂ ಅವಿಚಾರಣಂ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ, ತಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ. ‘ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಟ್ಠಪನಂ ವಿಚಾರಣಂ, ತಂ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಇಮೇಸನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸುಭೂಮಿಯಂ ತಿಣಲತಾದೀನಿ ವಿಯ ರತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಿವಾಪಿ ಆಸವಾ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಮಂಸನ್ತ್ವೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತಬ್ಬಂ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ ನಾಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೮೮. ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯೋ. ದುಸ್ಸೀಲೋತಿ ನಿಸ್ಸೀಲೋ. ಪಾಪಧಮ್ಮೋತಿ ಲಾಮಕಧಮ್ಮೋ.

೮೯. ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಪಣೀತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋತಿ ಭದ್ದಕಧಮ್ಮೋ, ಸುಚಿಧಮ್ಮೋ, ಸುನ್ದರಧಮ್ಮೋ.

೯೦. ತಿತ್ತೋತಿ ಸುಹಿತೋ ಪರಿಯೋಸಿತೋ. ತಪ್ಪೇತಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ತಿತ್ತಿಕರೋ. ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಯೇ ಚ ತಥಾಗತಸಾವಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ನವಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಯಂ ತಿತ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ತಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ. ಸಾವಕಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅಪರಿಮಾಣಾನಮ್ಪಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಾ ನ ಅತ್ತನೋ ವಚನಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾನಂ ವಚನಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಿ. ಸೋತುಂ ನಿಸಿನ್ನಪರಿಸಾಪಿ ‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ನ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತಿ, ಬುದ್ಧೇಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತೀ’ತಿ ಚಿತ್ತೀಕಾರಂ ಕರೋತಿ. ಇತಿ ಸೋ ಚಿತ್ತೀಕಾರೋ ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಹೋತಿ. ಏವಂ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋವ ತಪ್ಪೇತಾ ನಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ‘ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ದೇಥಾ’ತಿ ರಞ್ಞಾ ಆಣತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ರಾಜಾವ ತತ್ಥ ದಾಯಕೋ. ಯೇಹಿಪಿ ಲದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ತೇ ‘ರಞ್ಞಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಠಾನನ್ತರಂ ದಿನ್ನಂ, ಇಸ್ಸರಿಯವಿಭವೋ ದಿನ್ನೋ’ತ್ವೇವ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ನ ರಾಜಪುರಿಸೇಹೀತಿ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೩. ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯೧. ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ – ದುಸ್ಸೀಲೋತಿ ನಿಸ್ಸೀಲೋ. ಪಾಪಧಮ್ಮೋತಿ ಲಾಮಕಧಮ್ಮೋ. ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಕಾಯವಚೀಸಂವರಭೇದೇನ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಸೇಸಸಂವರಭೇದೇನ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಅಸುದ್ಧಪಯೋಗತಾಯ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ಅಸುದ್ಧಾಸಯತಾಯ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಕುಸಲಸೀಲವಿರಹೇನ ದುಸ್ಸೀಲೋ; ಅಕುಸಲಸೀಲಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಅಸುಚೀತಿ ಅಸುಚೀಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೋತಿ ಸಙ್ಕಾಯ ಪರೇಹಿ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋ. ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಇದಂ ಇಮಿನಾ ಕತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಏವಂ ಪರೇಹಿ ಆಸಙ್ಕನೀಯಸಮಾಚಾರೋ, ಅತ್ತನೋಯೇವ ವಾ ಸಙ್ಕಾಯ ಸರಿತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋ – ಸಾಸಙ್ಕಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಹಿ ದಿವಾಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಮನ್ತಯನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಇಮೇ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಕಚ್ಚಿ ನು ಖೋ ಮಯಾ ಕತಕಮ್ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಮನ್ತೇನ್ತೀ’ತಿ ಏವಂ ಸಾಸಙ್ಕಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತಿ.

ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಮ್ಮನ್ತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಸ್ಸಮಣೋ ಸಮಣಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ಅಸ್ಸಮಣೋ ಹುತ್ವಾವ ಸಮಣಪತಿರೂಪಕತಾಯ ‘ಸಮಣೋ ಅಹ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞೋ. ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋತಿ ಅಞ್ಞೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಸುನಿವತ್ಥೇ ಸುಪಾರುತೇ ಸುಮ್ಭಕಪತ್ತಧರೇ ಗಾಮನಿಗಮಜನಪದರಾಜಧಾನೀಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತಾದಿಸೇನ ಆಕಾರೇನ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ‘ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಗ್ಗಾದೀನಿ ಪವಿಸನ್ತೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿಯೇವ, ತಥಾ ಸಙ್ಘಿಕಂ ಲಾಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ. ಅನ್ತೋಪೂತೀತಿ ಪೂತಿನಾ ಕಮ್ಮೇನ ಅನ್ತೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ, ನಿಗ್ಗುಣತಾಯ ವಾ ಗುಣಸಾರವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನ್ತೋಪೂತಿ. ಅವಸ್ಸುತೋತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ತಿನ್ತೋ. ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತರಾಗಾದಿಕಚವರೋ. ಅಥ ವಾ ಕಸಮ್ಬು ವುಚ್ಚತಿ ತಿನ್ತಕುಣಪಗತಂ ಕಸಟಉದಕಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಾಸನೇ ದುಸ್ಸೀಲೋ ನಾಮ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ ತಿನ್ತಕುಣಪಕಸಟಉದಕಸದಿಸೋ. ತಸ್ಮಾ ಕಸಮ್ಬು ವಿಯ ಜಾತೋತಿ ಕಸಮ್ಬುಜಾತೋ.

ತಸ್ಸ ನ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ? ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅರಹತ್ತಂ ಲದ್ಧುಂ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಭಿನ್ನತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಚಣ್ಡಾಲಕುಮಾರಕಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾಪಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತಾ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಅಪಚ್ಚಾಜಾತತ್ತಾ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ವಿಯ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾಪಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಸೀಲವಾ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೇಯ’ನ್ತಿ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಹತ್ತಾಸಾಯ ಅಭಾವಾ ನಿರಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೯೨. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಥಿರತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಸುಜಾತಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತಾ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಾಜಾತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ, ಸೋ ಕುಮಾರೋ ವಿಯ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಏವಮೇವ ಸೀಲವತೋ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಥಿರತ್ತಾ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆಸಂಸೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಆಸಂಸತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಆಸಂಸೋ.

೯೩. ಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಾ ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಅರಹತ್ತವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಾಸಾ ಅಹೋಸಿ, ಸಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಭಿಸಿತ್ತಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ರಜ್ಜಾಭಿಸೇಕಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಾನಂ ಅಭಾವಾ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಕುಮಾರೋ ವಿಯ ಅಭಿಸೇಕಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ’ತಿ ಸುತ್ವಾ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಅರಹತ್ತಾನಂ ಅಭಾವಾ – ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ನ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಹತ್ತಾಸಾಯ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಗತಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೯೪. ಗಿಲಾನೂಪಮನಿದ್ದೇಸೇ – ಯಾಯ ಉಪಮಾಯ ತೇ ಗಿಲಾನೂಪಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ತಾವ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಯೋ ಗಿಲಾನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಪ್ಪಾಯಾನೀತಿ ಹಿತಾನಿ ವುದ್ಧಿಕರಾನಿ. ಪತಿರೂಪನ್ತಿ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ. ನೇವ ವುಟ್ಠಾತಿ ತಮ್ಹಾ ಆಬಾಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತೇಕಿಚ್ಛೇನ ವಾತಾಪಮಾರಾದಿನಾ ರೋಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತೋ ಗಿಲಾನೋ ಕಥಿತೋ. ವುಟ್ಠಾತಿ ತಮ್ಹಾ ಆಬಾಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಖಿಪಿತಕಚ್ಛುತಿಣಪುಪ್ಫಕಜರಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾಬಾಧೋ ಕಥಿತೋ.

ಲಭನ್ತೋ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ ನೋ ಅಲಭನ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಯೇಸಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನೇನ ಫಾಸುಕಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಆಬಾಧಾ ಕಥಿತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪತಿರೂಪೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ನಾಮ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ದಕ್ಖೋ ಅನಲಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋತಿ ‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ದಾತಬ್ಬೋ’ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಗಿಲಾನೇ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಯಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಚ ಸಾಮಣೇರೋ ಚ ಇಮಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಥಾ’ತಿ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಾ. ಯಾವ ಪನ ತೇ ತಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಿ, ತಾವ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಚ ತೇಸಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಯೇನತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸೇವ ಭಾರೋ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಗಿಲಾನಾ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾತಿ ಇತರೇಪಿ ದ್ವೇ ಗಿಲಾನಾ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಯೋಪಿ ಹಿ ನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಗಿಲಾನೋ, ಸೋ ಅನುಪಟ್ಠಿಯಮಾನೋ ‘ಸಚೇ ಮಂ ಪಟಿಜಗ್ಗೇಯ್ಯುಂ, ಫಾಸುಕಂ ಮೇ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಖೋ ಪನ ಮಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತೀ’ತಿ ಮನೋಪದೋಸಂ ಕತ್ವಾ ಅಪಾಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ. ಪಟಿಜಗ್ಗಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪನ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕತಂ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ಈದಿಸೋ’ತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಮೇತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಯೋ ಪನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ಬ್ಯಾಧಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಲಭನ್ತೋಪಿ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ವುಟ್ಠಾತಿಯೇವ, ತಸ್ಸ ವಿನಾಪಿ ಭೇಸಜ್ಜೇನ ವೂಪಸಮನಕಬ್ಯಾಧಿ ಭೇಸಜ್ಜೇ ಕತೇ ಖಿಪ್ಪತರಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ತತೋ ಸೋ ಬುದ್ಧವಚನಂ ವಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ವಾ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ. ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಗಿಲಾನಾ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ನೇವ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ನೇವ ಪವಿಸತಿ. ನಿಯಾಮಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮಗ್ಗನಿಯಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಮತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ಪದಪರಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಥಿತೋ. ದುತಿಯವಾರೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ಗಹಿತೋ ಸಾಸನೇ ನಾಳಕತ್ಥೇರಸದಿಸೋ. ಬುದ್ಧನ್ತರೇ ಏಕವಾರಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಓವಾದಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣೋ ಚ. ತತಿಯವಾರೇನ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಥಿತೋ. ನೇಯ್ಯೋ ಪನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತಿ.

ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಮಾಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠ ವಾರೇ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ. ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಪದಪರಮಸ್ಸ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನಾಗತೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯೋ ಪನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ಲಭನ್ತೋಪಿ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ಧಮ್ಮವಿನಯಞ್ಚ ಸವನಾಯ ಲಭನ್ತೋಪಿ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಸಮೇತಿ; ಸೋ ಅಲಭನ್ತೋ ನ ತಾವ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಲಭನ್ತೋ ಪನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಅಭಿಸಮೇಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸೇತಬ್ಬೋ. ತತಿಯಸ್ಸ ಪನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ದೇಸೇತಬ್ಬೋವ. ಕಾಯಸಕ್ಖಿದಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾಯೇವ.

೯೮. ಗೂಥಭಾಣೀಆದೀಸು – ಸಭಗ್ಗತೋತಿ ಸಭಾಯಂ ಠಿತೋ. ಪರಿಸಗ್ಗತೋತಿ ಗಾಮಪರಿಸಾಯ ಠಿತೋ. ಞಾತಿಮಜ್ಝಗತೋತಿ ದಾಯಾದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ. ಪೂಗಮಜ್ಝಗತೋತಿ ಸೇಣೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ. ರಾಜಕುಲಮಜ್ಝಗತೋತಿ ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಮಹಾವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠಿತೋ. ಅಭಿನೀತೋತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಾಯ ನೀತೋ. ಸಕ್ಖಿಪುಟ್ಠೋತಿ ಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ. ಏಹಮ್ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಆಲಪನಮೇತಂ. ಅತ್ತಹೇತು ವಾ ಪರಹೇತು ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಹೇತು ವಾ ಧನಹೇತು ವಾ. ಆಮಿಸಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖಹೇತು ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಮಿಸನ್ತಿ ಲಾಭೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ. ಅನ್ತಮಸೋ ತಿತ್ತಿರವಟ್ಟಕಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡನವನೀತಪಿಣ್ಡಾದಿಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸಾಪಿ ಲಞ್ಜಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಮುಸಾವಾದಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗೂಥಸದಿಸವಚನತ್ತಾ ಗೂಥಭಾಣೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಗೂಥಂ ನಾಮ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಅಕನ್ತಂ; ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಅಕನ್ತಂ.

೯೯. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಪ್ಫಸದಿಸವಚನತ್ತಾ ಪುಪ್ಫಭಾಣೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಫುಲ್ಲಾನಿ ವಸ್ಸಿಕಾನಿ ವಾ ಅಧಿಮುತ್ತಕಾನಿ ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿ ಕನ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ; ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಕನ್ತಂ.

೧೦೦. ನೇಲಾತಿ ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ. ನಾಸ್ಸಾ ಏಲನ್ತಿ ನೇಲಾ. ನಿದ್ದೋಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ನೇಲಙ್ಗೋ ಸೇತಪಚ್ಛಾದೋ’’ತಿ (ಉದಾ. ೬೫) ಏತ್ಥ ವುತ್ತನೇಲಂ ವಿಯ. ಕಣ್ಣಸುಖಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಧುರತಾಯ ಕಣ್ಣಾನಂ ಸುಖಾ. ಸೂಚಿವಿಜ್ಝನಂ ವಿಯ ಕಣ್ಣಸೂಲಂ ನ ಜನೇತಿ. ಅತ್ಥಮಧುರತಾಯ ಸಕಲಸರೀರೇ ಕೋಪಂ ಅಜನೇತ್ವಾ ಪೇಮಂ ಜನೇತೀತಿ ಪೇಮನೀಯಾ. ಹದಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಪ್ಪಟಿಹಞ್ಞಮಾನಾ ಸುಖೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವಿಸತೀತಿ ಹದಯಙ್ಗಮಾ. ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಪುರೇ ಭವಾತಿ ಪೋರೀ. ಪುರೇ ಸಂವಡ್ಢನಾರೀ ವಿಯ ಸುಕುಮಾರಾತಿಪಿ ಪೋರೀ. ಪುರಸ್ಸ ಏಸಾತಿಪಿ ಪೋರೀ. ನಗರವಾಸೀನಂ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಗರವಾಸಿನೋ ಹಿ ಯುತ್ತಕಥಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪಿತಿಮತ್ತಂ ಪಿತಾತಿ, ಮಾತಿಮತ್ತಂ ಮಾತಾತಿ, ಭಾತಿಮತ್ತಂ ಭಾತಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವರೂಪೀ ಕಥಾ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಕನ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಬಹುಜನಕನ್ತಾ. ಬಹುಜನಸ್ಸ ಕನ್ತಭಾವೇನೇವ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಚಿತ್ತವುದ್ಧಿಕರಾತಿ ಬಹುಜನಮನಾಪಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಧುಭಾಣೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮುದುಭಾಣೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಮಧುರವಚನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಚತುಮಧುರಂ ನಾಮ ಮಧುರಂ ಪಣೀತಂ; ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಚನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮಧುರಂ ಹೋತಿ.

೧೦೧. ಅರುಕೂಪಮಚಿತ್ತಾದೀಸು – ಅಭಿಸಜ್ಜತೀತಿ ಲಗ್ಗತಿ. ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಕೋಪವಸೇನ ಕುಪ್ಪತಿ. ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಕತಿಭಾವಂ ಪಜಹತಿ, ಪೂತಿಕೋ ಹೋತಿ. ಪತಿತ್ಥೀಯತೀತಿ ಥಿನಭಾವಂ ಥದ್ಧಭಾವಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕೋಪನ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಕೋಧಂ. ದೋಸನ್ತಿ ದುಸ್ಸನವಸೇನ ತತೋ ಬಲವತರಂ. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅತುಟ್ಠಾಕಾರಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ದುಟ್ಠಾರುಕೋತಿ ಪುರಾಣವಣೋ. ಕಟ್ಠೇನಾತಿ ದಣ್ಡಕಕೋಟಿಯಾ. ಕಠಲಾಯಾತಿ ಕಪಾಲೇನ. ಆಸವಂ ದೇತೀತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಸವತಿ. ಪುರಾಣವಣೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ಪುಬ್ಬಂ ಲೋಹಿತಂ ಯೂಸನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಸವತಿ, ಘಟ್ಟಿತೋ ಪನ ತಾನಿ ಅಧಿಕತರಂ ಸವತಿ. ಏವಮೇವಂ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ, ದುಟ್ಠಾರುಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಕೋಧನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸವನಂ ವಿಯ ಕೋಧನಸ್ಸಪಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಉದ್ಧುಮಾತಕಸ್ಸ ವಿಯ ಚಣ್ಡಿಕತಸ್ಸ ಚರಣಂ. ಕಟ್ಠೇನ ವಾ ಕಠಲಾಯ ವಾ ಘಟ್ಟನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಸವನಂ ವಿಯ ‘ಮಾದಿಸಂ ನಾಮ ಏಸ ಏವಂ ವದತೀ’ತಿ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಉದ್ಧುಮಾಯನಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರುಕೂಪಮಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪುರಾಣವಣಸದಿಸಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೨. ರತ್ತನ್ಧಕಾರತಿಮಿಸಾಯಾತಿ ರತ್ತಿಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಅನ್ಧಭಾವಕರಣೇ ಬಹಲತಮೇ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ. ಇಧಾಪಿ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಹಿ ಯೋಗಾವಚರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ವಿಜ್ಜುಸಞ್ಚರಣಂ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೋ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಾವತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ಪುನ ವಿಜ್ಜುಸಞ್ಚರಣಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಾವತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ಪುನ ವಿಜ್ಜುಸಞ್ಚರಣಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಜ್ಜೂಪಮಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತ್ತರಕಾಲೋಭಾಸೇನ ವಿಜ್ಜುಸದಿಸಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೩. ವಜಿರೂಪಮಚಿತ್ತತಾಯಪಿ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ವಜಿರಂ ವಿಯ ಹಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಮಣಿಗಣ್ಠಿಪಾಸಾಣಗಣ್ಠಿ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ. ವಜಿರಸ್ಸ ಮಣಿಗಣ್ಠಿಂ ವಾ ಪಾಸಾಣಗಣ್ಠಿಂ ವಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಗಮನಭಾವಸ್ಸ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವೋ. ವಜಿರೇನ ನಿಬ್ಬಿದ್ಧವೇಧಸ್ಸ ಪುನ ಅಪಟಿಪೂರಣಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಛಿನ್ನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಜಿರೂಪಮಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮೂಲಘಾತಕರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ವಜಿರೇನ ಸದಿಸಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೪. ಅನ್ಧಾದೀಸು ತಥಾರೂಪಂ ಚಕ್ಖು ನ ಹೋತೀತಿ ತಥಾಜಾತಿಕಂ ತಥಾಸಭಾವಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ನ ಹೋತಿ. ಫಾತಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಫೀತಂ ವಡ್ಢಿತಂ ಕರೇಯ್ಯ. ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೇತಿ ಸದೋಸನಿದ್ದೋಸೇ. ಹೀನಪ್ಪಣೀತೇತಿ ಅಧಮುತ್ತಮೇ. ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇತಿ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಬಾಹನತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಯೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ‘ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ, ಸಾವಜ್ಜಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇಸು ಪನ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮೇ ‘ಸುಕ್ಕಸುಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ’ತಿ, ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮೇ ‘ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ’ತಿ ಯೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಜಾನೇಯ್ಯ. ತಥಾರೂಪಮ್ಪಿಸ್ಸ ಚಕ್ಖು ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಭೋಗಸಂಹರಣಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಚ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥಸೋಧನಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಚ ಅಭಾವಾ ಅನ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದುತಿಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಭೋಗಸಂಹರಣಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಭಾವಾ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥಸೋಧನಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನೋ ಪನ ಅಭಾವಾ ಏಕಚಕ್ಖೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತಿಯೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಭಾವಾ ದ್ವಿಚಕ್ಖೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೦೭. ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞಾದೀಸು ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ಉಪಾಸಕೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಪಹಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಆದಿಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಅನವಜ್ಜಂ ನಿದ್ದೋಸಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಆದೀತಿ ಪುಬ್ಬಪಟ್ಠಪನಾ. ಮಜ್ಝನ್ತಿ ಕಥಾವೇಮಜ್ಝಂ. ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ. ಇತಿಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಾ ಪುಬ್ಬಪಟ್ಠಪನೇಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಅನವಜ್ಜಮೇವ ಕತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಿ, ವೇಮಜ್ಝೇಪಿ, ಪರಿಯೋಸಾನೇಪಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥಿ ದೇಸನಾಯ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ, ಅತ್ಥಿ ಸಾಸನಸ್ಸ. ತತ್ಥ ದೇಸನಾಯ ತಾವ – ಚತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾಯ ಪಠಮಪದಂ ಆದಿ, ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಮಜ್ಝಂ, ಅವಸಾನಪದಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸುತ್ತಸ್ಸ – ನಿದಾನಂ ಆದಿ, ಅನುಸನ್ಧಿ ಮಜ್ಝಂ, ಇದಮವೋಚಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಅನೇಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ – ಪಠಮೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಆದಿ, ತತೋ ಪರಂ ಏಕೋ ವಾ ಅನೇಕಾ ವಾ ಮಜ್ಝಂ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಅಯಂ ತಾವ ದೇಸನಾಯ ನಯೋ.

ಸಾಸನಸ್ಸ ಪನ ಸೀಲಂ ಆದಿ, ಸಮಾಧಿ ಮಜ್ಝಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಸಮಾಧಿ ವಾ ಆದಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಜ್ಝಂ, ಮಗ್ಗೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಾ ಆದಿ, ಮಗ್ಗೋ ಮಜ್ಝಂ, ಫಲಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಆದಿ, ಫಲಂ ಮಜ್ಝಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಾ ಕರಿಯಮಾನೇ ಸೀಲಸಮಾಧಯೋ ಆದಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಾ ಮಜ್ಝಂ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಸಾತ್ಥನ್ತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಅಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನೂನಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೀತಿ ಏವಂ ದೇಸೇನ್ತಾ ಚ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಭೂತಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ. ನೇವ ಆದಿಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ನೇವ ಪುಬ್ಬಪಟ್ಠಪನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಕುಮ್ಭೋತಿ ಘಟೋ. ನಿಕ್ಕುಜ್ಜೋತಿ ಅಧೋಮುಖೋ ಠಪಿತೋ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಮ್ಭೋ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜೋ ವಿಯ ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉದಕಾಸಿಞ್ಚನಕಾಲೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಲದ್ಧಕಾಲೋ. ಉದಕಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟನಕಾಲೋ ವಿಯ ತಸ್ಮಿಂ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಕಾಲೋ. ಉದಕಸ್ಸ ಅಸಣ್ಠಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವಕುಜ್ಜಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಧೋಮುಖಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೮. ಆಕಿಣ್ಣಾನೀತಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ. ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾ ಪಕಿರೇಯ್ಯಾತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿತಾಯ ವಿಕಿರೇಯ್ಯ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಚ್ಛಙ್ಗೋ ವಿಯ ಉಚ್ಛಙ್ಗಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನಾನಾಖಜ್ಜಕಾನಿ ವಿಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ. ಉಚ್ಛಙ್ಗೇ ನಾನಾಖಜ್ಜಕಾನಿ ಖಾದನ್ತಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ತಸ್ಮಿಂ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ. ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾ ವಿಕಿರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ತಸ್ಮಾ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಚ್ಛಙ್ಗಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಚ್ಛಙ್ಗಸದಿಸಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೯. ಉಕ್ಕುಜ್ಜೋತಿ ಉಪರಿಮುಖೋ ಠಪಿತೋ. ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಉಪರಿಮುಖೋ ಠಪಿತೋ ಕುಮ್ಭೋ ವಿಯ ಪುಥುಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉದಕಸ್ಸ ಆಸಿತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ದೇಸನಾಯ ಲದ್ಧಕಾಲೋ. ಉದಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ. ನೋ ವಿವಟ್ಟನಕಾಲೋ ವಿಯ ಉಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಥುಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿತ್ಥಾರಿಕಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೧೦. ಅವೀತರಾಗಾದೀಸು – ಯಥಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು, ತೀಸು ಚ ಭವೇಸು ಅವೀತರಾಗೋ. ಅದಬ್ಬತಾಯ ಪನ ನ ಗಹಿತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಛೇಕೋ ವಡ್ಢಕೀ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರತ್ಥಂ ವನಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಸಮ್ಪತ್ತರುಕ್ಖೇ ಛಿನ್ದತಿ, ಯೇ ಪನಸ್ಸ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೂಪಗಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಛಿನ್ದತಿ; ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭಗವತಾ ದಬ್ಬಜಾತಿಕಾ ಅರಿಯಾವ ಗಹಿತಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪನ ಅದಬ್ಬತಾಯ ನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ವೀತರಾಗೋ. ಭವೇಸು ಅವೀತರಾಗೋತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಅವೀತರಾಗೋ.

೧೧೩. ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮಾದೀಸು – ಅನುಸೇತೀತಿ ಅಪ್ಪಹೀನತಾಯ ಅನುಸೇತಿ. ನ ಖಿಪ್ಪಂ ಲುಜ್ಜತೀತಿ ನ ಅನ್ತರಾ ನಸ್ಸತಿ, ಕಪ್ಪುಟ್ಠಾನೇನೇವ ನಸ್ಸತಿ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕೋಧೋ ನ ಅನ್ತರಾ ಪುನದಿವಸೇ ವಾ ಅಪರದಿವಸೇ ವಾ ನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅದ್ಧನಿಯೋ ಪನ ಹೋತಿ. ಮರಣೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖಾ ವಿಯ ಕುಜ್ಝನಭಾವೇನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧೪. ಸೋ ಚ ಖ್ವಸ್ಸ ಕೋಧೋತಿ ಸೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಪಿ ಕಾರಣೇ ಸಹಸಾ ಕುದ್ಧಸ್ಸ ಕೋಧೋ. ನ ಚಿರನ್ತಿ ಅಚಿರಂ ಅಪ್ಪಹೀನತಾಯ ನಾನುಸೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಪಥವಿಯಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಕತಲೇಖಾ ವಾತಾದೀಹಿ ಖಿಪ್ಪಂ ನಸ್ಸತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಸಹಸಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಕೋಧೋ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಥವಿಯಂ ಲೇಖಾ ವಿಯ ಕುಜ್ಝನಭಾವೇನ ಅಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತೋ ಪಥವೀಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧೫. ಆಗಾಳ್ಹೇನಾತಿ ಅತಿಗಾಳ್ಹೇನ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೇನ ಥದ್ಧವಚನೇನ. ಫರುಸೇನಾತಿ ನ ಸೋತಸುಖೇನ. ಅಮನಾಪೇನಾತಿ ನ ಚಿತ್ತಸುಖೇನ. ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಏಕೀಭವತಿ. ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಘಟಯತಿ. ಸಮ್ಮೋದತೀತಿ ನಿರನ್ತರೋ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ – ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾದೀಸು ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಖೀರೋದಕಂ ವಿಯ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಠಾನಗಮನಾದೀಸು ಕಾಯಕಿರಿಯಾದೀಸು ಕಾಯೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಿಲತಣ್ಡುಲಾ ವಿಯ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮೋದತೀತಿ ಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀಸು ವಚೀಕಿರಿಯಾಸು ವಾಚಾಯ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ವಿಪ್ಪವಾಸಗತೋಪಿ ಪಿಯಸಹಾಯಕೋ ವಿಯ ಪಿಯತರಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ – ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಸು ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆದಿತೋವ ಏಕಕಿರಿಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸಂಸನ್ದತಿ. ಯಾವ ಮಜ್ಝಾ ಪವತ್ತನ್ತೋ ಸನ್ಧಿಯತಿ, ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅನಿವತ್ತನ್ತೋ ಸಮ್ಮೋದತೀತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉದಕಲೇಖಾ ವಿಯ ಖಿಪ್ಪಂ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಉದಕಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧೬. ಪೋತ್ಥಕೂಪಮೇಸು – ಯಾಯ ಉಪಮಾಯ ತೇ ಪೋತ್ಥಕೂಪಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ತಾವ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಯೋ ಪೋತ್ಥಕಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನವೋತಿ ನವವಾಯಿಮೋ. ಪೋತ್ಥಕೋತಿ ಸಾಣವಾಕಸಾಟಕೋ. ದುಬ್ಬಣ್ಣೋತಿ ವಿವಣ್ಣೋ. ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ಅಪ್ಪಗ್ಘೋತಿ ಅತಿಬಹುಂ ಅಗ್ಘನ್ತೋ ಕಹಾಪಣಗ್ಘನಕೋ ಹೋತಿ. ಮಜ್ಝಿಮೋತಿ ಪರಿಭೋಗಮಜ್ಝಿಮೋ. ಸೋ ಹಿ ನವಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಿಣ್ಣಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಮಜ್ಝೇ ಪರಿಭೋಗಕಾಲೇಪಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಚ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಚ ಅಪ್ಪಗ್ಘೋಯೇವ ಚ ಹೋತಿ. ಅತಿಬಹುಂ ಅಗ್ಘನ್ತೋ ಅಡ್ಢಂ ಅಗ್ಘತಿ. ಜಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಪನ ಅಡ್ಢಮಾಸಕಂ ವಾ ಕಾಕಣಿಕಂ ವಾ ಅಗ್ಘತಿ. ಉಕ್ಖಲಿಪರಿಮಜ್ಜನನ್ತಿ ಕಾಳುಕ್ಖಲಿಪರಿಪುಞ್ಛನಂ.

ನವೋತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಜಾತಿಯಾ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸೋಪಿ ನವೋಯೇವ. ದುಬ್ಬಣ್ಣತಾಯಾತಿ ಸರೀರವಣ್ಣೇನಪಿ ಗುಣವಣ್ಣೇನಪಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣತಾಯ. ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ನಿತ್ತೇಜತಾಯ ಸರೀರವಣ್ಣೋಪಿ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಗುಣವಣ್ಣೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯೇ ಖೋ ಪನಸ್ಸಾತಿ ಯೇ ಖೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ವಾ ಞಾತಿಮಿತ್ತಾದಯೋ ವಾ ಏತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸೇವನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಛ ಸತ್ಥಾರೇ ಸೇವನ್ತಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ವಿಯ, ದೇವದತ್ತಂ ಸೇವನ್ತಾನಂ ಕೋಕಾಲಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಚ ತಂ ಸೇವನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಹೋತಿ. ಮಜ್ಝಿಮೋತಿ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನವವಸ್ಸಕಾಲಾ ಮಜ್ಝಿಮೋ ನಾಮ. ಥೇರೋತಿ ದಸವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಥೇರೋ ನಾಮ. ಏವಮಾಹಂಸೂತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ತುಯ್ಹನ್ತಿ ತುಯ್ಹಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಭಣಿತೇನ ಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾರೂಪನ್ತಿ ತಥಾಜಾತಿಕಂ ತಥಾಸಭಾವಂ ಉಕ್ಖೇಪನೀಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ.

೧೧೭. ಕಾಸಿಕವತ್ಥೂಪಮೇಸು – ಕಾಸಿಕವತ್ಥಂ ನಾಮ ತಯೋ ಕಪ್ಪಾಸಂಸೂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕನ್ತಿತಸುತ್ತೇನ ವಾಯಿತಂ ಸುಖುಮವತ್ಥಂ. ತಂ ನವವಾಯಿಮಂ ಅನಗ್ಘಂ ಹೋತಿ. ಪರಿಭೋಗಮಜ್ಝಿಮಂ ವೀಸಮ್ಪಿ ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಗ್ಘತಿ. ಜಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಪನ ಅಟ್ಠಪಿ ದಸಪಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಗ್ಘತಿ.

ತೇಸಂ ತಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಸೇವನ್ತಾನಂ ವಿಯ ತಂ ಸೇವನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಞ್ಹಿ ಏಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ಮುಚ್ಚನಕಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ತಥಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೇ ಅವಸೇಸೇ ಚ ಅಸೀತಿಮಹಾಸಾವಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಗ್ಗಂ ಗತಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ಯಾವಜ್ಜಕಾಲಾ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಪಟಿಪನ್ನಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿಯೇವ. ಆಧೇಯ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ತಂ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಂ ವಚನಂ ಯಥಾ ಗನ್ಧಕರಣ್ಡಕೇ ಕಾಸಿಕವತ್ಥಂ ಆಧಾತಬ್ಬತಂ ಠಪೇತಬ್ಬತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಉತ್ತಮಙ್ಗೇ ಸಿರಸ್ಮಿಂ ಹದಯೇ ಚ ಆಧಾತಬ್ಬತಂ ಠಪೇತಬ್ಬತಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೧೮. ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯಾದೀಸು – ಸುಖೇನ ಪಮೇತಬ್ಬೋತಿ ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಉದ್ಧತೋತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಉನ್ನಳೋತಿ ಉಗ್ಗತನಳೋ; ತುಚ್ಛಮಾನಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಪಲೋತಿ ಪತ್ತಮಣ್ಡನಾದಿನಾ ಚಾಪಲ್ಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಮುಖರೋತಿ ಮುಖಖರೋ. ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚೋತಿ ಅಸಂಯತವಚನೋ. ಅಸಮಾಹಿತೋತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾರಹಿತೋ. ವಿಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಭನ್ತಚಿತ್ತೋ, ಭನ್ತಗಾವೀಭನ್ತಮಿಗೀಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ. ಪಾಕಟಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ವಿವಟಿನ್ದ್ರಿಯೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪರಿತ್ತಸ್ಸ ಉದಕಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ; ಏವಮೇವ ಇಮೇಹಿ ಅಗುಣಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ. ತೇನೇಸ ‘ಸುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೧೯. ದುಕ್ಖೇನ ಪಮೇತಬ್ಬೋತಿ ದುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ. ಅನುದ್ಧತಾದೀನಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ದುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ದುಕ್ಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ; ಏವಮೇವ ಇಮೇಹಿ ಗುಣಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ದುಕ್ಖೇನ ಪಮಾಣಂ ಗಯ್ಹತಿ. ತಾದಿಸೋ ‘ಅನಾಗಾಮೀ ನು ಖೋ, ಖೀಣಾಸವೋ ನು ಖೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನೇಸ ‘ದುಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೨೦. ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಮೇತುನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಆಕಾಸಸ್ಸ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ, ಏವಂ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ. ತೇನೇಸ ‘ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೨೧. ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಾದೀಸು – ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋತಿ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋ. ನ ಭಜಿತಬ್ಬೋತಿ ನ ಅಲ್ಲೀಯಿತಬ್ಬೋ. ನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬೋತಿ ನ ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸೀದನವಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಾಸಿತಬ್ಬೋ. ಹೀನೋ ಹೋತಿ ಸೀಲೇನಾತಿಆದೀಸು ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ರಕ್ಖತಿ, ಸೋ ದಸ ಸೀಲಾನಿ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಪನ ದಸ ಸೀಲಾನಿ ರಕ್ಖತಿ, ಸೋ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ರಕ್ಖನ್ತೇನ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಅನುದ್ದಯಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅನುಕಮ್ಪಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನುದ್ದಯಞ್ಚ ಅನುಕಮ್ಪಞ್ಚ. ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಏವ ಹಿ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಅನುದ್ದಯಾನುಕಮ್ಪಾವಸೇನ ಪನ ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

೧೨೨. ಸದಿಸೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮಾನೋ ಹೋತಿ. ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತಾನಂ ಸತನ್ತಿ ಸೀಲೇನ ಸಮಾನಭಾವಂ ಗತಾನಂ ಸನ್ತಾನಂ. ಸೀಲಕಥಾ ಚ ನೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಸಮಾನಸೀಲಾನಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸೀಲಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಕಥಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸಾ ಚ ನೋ ಫಾಸು ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಾ ಚ ಸೀಲಕಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಸುಖವಿಹಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸಾ ಚ ನೋ ಪವತ್ತಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಾ ಚ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಥಾ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ. ದ್ವೀಸು ಹಿ ಸೀಲವನ್ತೇಸು ಏಕೇನ ಸೀಲಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಕಥಿತೇ ಇತರೋ ಅನುಮೋದತಿ; ತೇನ ತೇಸಂ ಕಥಾ ಫಾಸು ಚೇವ ಹೋತಿ, ಪವತ್ತಿನೀ ಚ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲೇ ಸತಿ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಸೀಲಕಥಾ ದುಕ್ಕಥಾತಿ ನೇವ ಸೀಲಕಥಾ ಹೋತಿ, ನ ಫಾಸು ಹೋತಿ, ನ ಪವತ್ತಿನೀ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದ್ವೇ ಹಿ ಸಮಾಧಿಲಾಭಿನೋ ಸಮಾಧಿಕಥಂ, ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾ, ರತ್ತಿಂ ವಾ ದಿವಸಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ.

೧೨೩. ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಕ್ಕಾರಞ್ಚೇವ ಗರುಕಾರಞ್ಚ ಕರಿತ್ವಾ. ಅಧಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅತಿರೇಕೋ ಹೋತಿ. ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಸೀಲರಾಸಿಂ. ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಅತಿರೇಕಸೀಲಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅಪರಿಪೂರಂ ಸೀಲರಾಸಿಂ ಪರಿಪೂರಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯೇ ಅನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯೇ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೇವನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೨೪. ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾದೀಸು – ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಗೂಥಂ ವಿಯ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ಖೋ ನನ್ತಿ ಅಥ ಖೋ ಅಸ್ಸ. ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಥಾಸದ್ದೋ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗೂಥಕೂಪೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಗೂಥಕೂಪೇ ಪತಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಧಮನೀಅಹಿ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲಪುಗ್ಗಲೋ. ಗುಥಕೂಪತೋ ಉದ್ಧರಿಯಮಾನೇನ ತೇನ ಅಹಿನಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಆರುಳ್ಹೇನಾಪಿ ಅದಟ್ಠಭಾವೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲಂ ಸೇವಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಾರಣಭಾವೋ ಸರೀರಂ ಗೂಥೇನ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅಹಿನೋ ಗತಕಾಲೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲಂ ಸೇವಮಾನಸ್ಸ ಪಾಪಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಮನಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೨೫. ತಿನ್ದುಕಾಲಾತನ್ತಿ ತಿನ್ದುಕರುಕ್ಖಅಲಾತಂ. ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಚಿಚ್ಚಿಟಾಯತೀತಿ ತಞ್ಹಿ ಝಾಯಮಾನಂ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಪಪಟಿಕಾಯೋ ಮುಞ್ಚನ್ತಂ ಚಿಚ್ಚಿಟಾಯತಿ ಚಿಟಿಚಿಟಾತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ. ಘಟ್ಟಿತಂ ಪನ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಮೇವಂ ಕೋಧನೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಪಿ ಉದ್ಧತೋ ಚಣ್ಡಿಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಚರತಿ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪನ ವಚನಂ ವುತ್ತಕಾಲೇ ‘ಮಾದಿಸಂ ನಾಮ ಏವಂ ವದತೀ’ತಿ ಅತಿರೇಕತರಂ ಉದ್ಧತೋ ಚಣ್ಡಿಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಚರತಿ. ಗೂಥಕೂಪೋತಿ ಗೂಥಪುಣ್ಣಕೂಪೋ, ಗೂಥರಾಸಿಯೇವ ವಾ. ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕೋಧನೋ ಅತಿಸೇವಿಯಮಾನೋಪಿ ಅತಿಉಪಸಙ್ಕಮಿಯಮಾನೋಪಿ ಕುಜ್ಝತಿಯೇವ, ‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’ತಿ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಕುಜ್ಝತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಪಲಾಲಗ್ಗಿ ವಿಯ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯೋ ಹಿ ಪಲಾಲಗ್ಗಿಂ ಅತಿಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಝಾಯತಿ. ಯೋ ಅತಿಪಟಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಸ ಸೀತಂ ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ಅನುಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪಟಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ ತಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ಸೀತಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಕಾಯೋಪಿ ನ ಡಯ್ಹತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಲಾಲಗ್ಗಿ ವಿಯ ಕೋಧನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ, ನ ಭಜಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬೋ.

೧೨೬. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋತಿ ಸುಚಿಮಿತ್ತೋ. ಕಲ್ಯಾಣಸಹಾಯೋತಿ ಸುಚಿಸಹಾಯೋ. ಸಹಾಯೋತಿ ಸಹಗಾಮೀ ಸದ್ಧಿಂಚರೋ. ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣೇಸು ಸುಚಿಪುಗ್ಗಲೇಸು ಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ, ತನ್ನಿನ್ನತಪ್ಪೋಣತಪ್ಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೨೭. ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿಆದೀಸು – ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋತಿ ಏತೇ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿಭೂತಾನಿ, ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಿ, ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತೇಸಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನತೋ ಯಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾನತೋ ಸೀಲೇಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರಿಪೂರಂ ಸಮತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಮಾಧಿಪಾರಿಬನ್ಧಕಾನಂ ಪನ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ, ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಬನ್ಧಕಸ್ಸ ಚ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಸಮೂಹತತ್ತಾ, ಸಮಾಧಿಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವೇನ್ತಾಪಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಮತ್ತಸೋ ಪಮಾಣೇನ ಪದೇಸಮತ್ತಮೇವ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರಿನೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ನಯೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅಪರೋಪಿ ಸುತ್ತನ್ತನಯೋ –

‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ತಾನಿ ಆಪಜ್ಜತಿಪಿ, ವುಟ್ಠಾತಿಪಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ ಹಿ ಮೇತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ. ಯಾನಿ ಚ ಖೋ ತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸಾರುಪ್ಪಾನಿ, ತತ್ಥ ಧುವಸೀಲೋ ಚ ಹೋತಿ, ಠಿತಸೀಲೋ ಚ, ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು…ಪೇ… ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ, ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ, ಸಕದಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ; ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ…ಪೇ… ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ…ಪೇ… ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೮೭).

೧೩೦. ಸತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೇ – ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಪಹಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಜನೇಸು. ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ತೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸೋ ಸತ್ಥಾ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಲಾಭೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುತಿಯವಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸತ್ಥಾ ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ತೇನ ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಸತ್ಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ರೂಪಭವಂ ವಕ್ಖನ್ತಿ. ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ಅರೂಪಭವಂ ವಕ್ಖನ್ತಿ. ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ಅಸಞ್ಞಭವಂ ವಕ್ಖನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಾ ‘ಏವಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯುಂ’, ನೋ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಹಾನಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ರೂಪವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಹಾನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಇಮೇ ತಯೋ ಸತ್ಥಾರೋತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಜನಾ ಬಾಹಿರಕಾ, ಏಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ತಯೋ ಸತ್ಥಾರೋ ನಾಮ.

೧೩೧. ದುತಿಯೇ ಸತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೇ – ದಿಟ್ಠೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಅತ್ತಾನಂ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ನಾಮೇಕೋ ಅತ್ಥಿ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಭೂತತೋ ಥಿರತೋ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯಞ್ಚಾತಿ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಏವಮೇವ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

೪. ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೨. ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸೇ – ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಲಾಮಕಪುರಿಸೋ. ಪಾಣಂ ಅತಿಪಾತೇತೀತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ. ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೀತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾಯೀ. ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾ ಚರತೀತಿ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೀ. ಮುಸಾ ವದತೀತಿ ಮುಸಾವಾದೀ. ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾಯೀ.

೧೩೩. ಪಾಣಾತಿಪಾತೇ ಸಮಾದಪೇತೀತಿ ಯಥಾ ಪಾಣಂ ಅತಿಪಾತೇತಿ, ತಥಾ ನಂ ತತ್ಥ ಗಹಣಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಯಂ ಕತೇನ ಚ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಯಞ್ಚ ಸಮಾದಪಿತೇನ ಕತಂ, ತತೋ ಉಪಡ್ಢಸ್ಸ ದಾಯಾದೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೇನ ಅಸಪ್ಪುರಿಸತರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ.

೧೩೫. ಸಪ್ಪುರಿಸೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸತರೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ಸುಸೀಲ್ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಯಞ್ಚ ಸಮಾದಪಿತೋ ಕರೋತಿ. ತತೋ ಉಪಡ್ಢಸ್ಸ ದಾಯಾದತ್ತಾ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇನ ಉತ್ತಮಪುರಿಸತರೋ.

೧೩೬. ಪಾಪೋತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತೇನ ದಸವಿಧೇನ ಪಾಪೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ.

೧೩೮. ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತೇನ ದಸವಿಧೇನ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುದ್ಧಕೋ ಭದ್ರಕೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

೧೪೦. ಪಾಪಧಮ್ಮಾದೀಸು – ಪಾಪೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ. ಕಲ್ಯಾಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

೧೪೪. ಸಾವಜ್ಜಾದೀಸು – ಸಾವಜ್ಜೋತಿ ಸದೋಸೋ. ಸಾವಜ್ಜೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಸದೋಸೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನ. ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಆಯೂಹನಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸದೋಸತ್ತಾ, ಗೂಥಕುಣಪಾದಿಭರಿತೋ ಪದೇಸೋ ವಿಯ ಸಾವಜ್ಜೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೪೫. ಸಾವಜ್ಜೇನ ಬಹುಲನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಮೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಬಹು ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಂ ಅನವಜ್ಜಂ; ಸೋ ಸಾವಜ್ಜೇನ ಬಹುಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಪ್ಪಂ ಅನವಜ್ಜೇನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕೋ ಪನ ಏವರೂಪೋ ಹೋತೀತಿ? ಯೋ ಗಾಮಧಮ್ಮತಾಯ ವಾ ನಿಗಮಧಮ್ಮತಾಯ ವಾ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪೋಸಥಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಸೀಲಾನಿ ಪೂರೇತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಆಯೂಹನಕಮ್ಮೇಸು ಸಾವಜ್ಜಸ್ಸೇವ ಬಹುಲತಾಯ ಅನವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾಯ ವಜ್ಜಬಹುಲೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ರಾಸಿಕತಾನಸ್ಸು, ತೇಸಂ ಉಪರಿ ತಹಂ ತಹಂ ಅತಿಮುತ್ತಕವಸ್ಸಿಕಪಾಟಲಾನಿ ಪತಿತಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಏವರೂಪೋ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಅತಿಮುತ್ತಕವಸ್ಸಿಕಪಾಟಲಾನಿ ರಾಸಿಕತಾನಸ್ಸು, ತೇಸಂ ಉಪರಿ ತಹಂ ತಹಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣದುಗ್ಗನ್ಧಾನಿ ಬದರಪುಪ್ಫಾದೀನಿ ಪತಿತಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಏವರೂಪೋ ತತಿಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ತೀಹಿಪಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಆಯೂಹನಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸತ್ತಾ, ಚತುಮಧುರಭರಿತಸುವಣ್ಣಪಾತಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇಸು ಪಠಮೋ ಅನ್ಧಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನೋ. ದುತಿಯೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ಲೋಕಿಯಪುಥುಜ್ಜನೋ. ತತಿಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋಪಿ ಏತೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಚತುತ್ಥೋ ಖೀಣಾಸವೋ. ಸೋ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅನವಜ್ಜೋಯೇವ. ಅಯಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯೋ.

೧೪೮. ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂಆದೀಸು – ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ಏತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿತಂ ನಾಮ ಞಾಣುಗ್ಘಾಟನಂ, ಞಾಣೇ ಉಗ್ಘಟಿತಮತ್ತೇಯೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹ ಉದಾಹಟವೇಲಾಯಾತಿ ಉದಾಹಾರೇ ಉದಾಹಟಮತ್ತೇಯೇವ. ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಭಿಸಮಯೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಾಯ ಠಪಿಯಮಾನಾಯ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೪೯. ವಿಪಞ್ಚಿತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥೇ ಭಾಜಿಯಮಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ.